FİRUZ BEY CAMİİ VE İLYAS BEY CAMİİ MUKARNASLARI

Yıl 2025, Cilt: 10 Sayı: 2, 23 - 53, 31.12.2025

Yaser Dellal

https://doi.org/10.56108/ujte.1814469

Öz

Firuz Bey Camii ve İlyas Bey Camii'ndeki mimari süsleme unsurları, Menteşe Beyliği Dönemi süslemelerini temsil eden nitelikli örneklerdir. Bu süslemelerin başında mukarnaslar gelmektedir. Binaların nispeten küçük boyutlarına rağmen mukarnasların tüm mimari unsurlarda ve cephelerde zengin bir şekilde kullanıldığı görülür. Bu zenginlik sadece nicelik açısından değil aynı zamanda kompozisyonlar ve ögeleri açısından da geçerlidir. Bu kompozisyonlar ve ögelerin incelenmesi, analiz edilmesi ve karşılaştırılması yoluyla İznik Yeşil Cami, Bursa Yıldırım Bayezid Camii ve diğer Erken Osmanlı yapıları ile aralarındaki benzerlik ve farklılıkların izleri sürülebilir. Osmanlı Devleti’ne bağlılığın sadece idari ve askeri değil, aynı zamanda kültürel ve sanatsal olarak da devam ettirildiği izlenmektedir. Bu durum mukarnas süslemelerde açıkça izlenebilmektedir. Ayrıca her iki camide yer alan mukarnas süslemeler, diğer mimari ve süsleme unsurlarıyla birlikte sanatçının detaylardaki mükemmel simetriyi kırma yönündeki bilinçli çabasını ortaya koyarak, mükemmelliğin yalnızca Allah'a ait olduğu ilkesine dayanarak mekâna dini ve felsefi bir boyut kazandırmaktadır. Bu makalenin amacı, söz konusu iki yapının mukarnas düzenlemelerini biçim ve üslup açısından değerlendirerek Erken Osmanlı Dönemi ile olan sanatsal etkileşimi ortaya koymaktır. Yöntem olarak karşılaştırmalı analiz yaklaşımı benimsenmiş; yerinde yapılan gözlemler ve fotoğraf belgeleri üzerinden ayrıntılı bir süsleme çözümlemesi gerçekleştirilmiştir. Bu sayede, bölgesel üslup özelliklerinin Osmanlı merkezî üslubuyla ne ölçüde bütünleştiği ortaya konulmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

İslam Sanatları Tarihi , Mukarnas , Mimari , Süsleme , Cami , Mukarnas Ögesi

MUQARNASES OF FIRUZ BEY MOSQUE AND ILYAS BEY MOSQUE

Öz

The architectural decoration elements in Firuz Bey Mosque and İlyas Bey Mosque are qualified examples representing the decorations of the Menteşe Principality period. Muqarnas are the most important of these decorations. Despite the relatively small size of the buildings, muqarnas were used richly in all architectural elements and facades. This richness is valid not only in terms of quantity but also in terms of compositions and elements. By examining, analyzing and comparing these compositions and elements, the similarities and differences between them and Iznik Green Mosque, Bursa Yıldırım Bayezid Mosque and other Early Ottoman structures can be traced. We see that loyalty to the Ottoman Empire was represented not only administratively and militarily, but also culturally and artistically. This is clearly evident in the muqarnas decorations. Furthermore, the muqarnas decorations in both mosques, along with the other architectural and decorative elements, reveal the artist's deliberate effort to break perfect symmetry in the details, thus imbuing the space with a religious and philosophical dimension based on the principle that perfection belongs to God alone. The purpose of this article is to examine the muqarnas arrangements of these two structures from a formal and stylistic perspective, revealing their artistic interaction with the early Ottoman period. A comparative analysis approach was adopted, using on-site observations and photographic documentation to conduct a detailed analysis of ornamentation. This approach aims to reveal the extent to which regional stylistic features were integrated with the central Ottoman style.

Anahtar Kelimeler

İslamic Arts History , Muqarnas , Architecture , Decoration , Mosque , Muqarnas Element

Kaynakça

• Ayverdi, Ekrem Hakkı. Osmanlı Mimarisinin İlk Devri. İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti Yayinlari, 1989.
• Behrens-Abouseif, Doris. “Mukarnas”. Encycolopaedia of Islam. VII/501-506. Leiden: Brill, 1993.
• Dallal, Yasser - Yaman, Bahattin. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. “Erken Osmanlı Mimarisinde Kullanılan Mukarnas Biçimleri (İznik, Bursa, Edirne)” 42 (2019), 75-91.
• Durukan, Aynur. Balat, İlyas Bey Camii. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı yayınları, 1988.
• Durukan, Aynur. “Fîruz Bey Camii ve Medresesi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 13/138-140. Ankara: TDV, 1996.
• Durukan, Aynur. “İlyas Bey Külliyesi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/164-166. Ankara: TDV, 2000. El-Kâşî, Gıyaseddin. مفتاح الحساب. IO Islamic 1039, ff 15v-122r.
• Karakaya, Enis. “Menteşeoğulları/Mimari”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/153-155. Ankara: TDV, 2004.
• Merçil, Erdoğan. “Menteşeoğulları”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/152-153. Ankara: TDV, 2004.
• Mülâyim, Selçuk. “Mukarnas”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/126-128. Ankara: TDV, 2006.
• Ödekan, Ayla. “Mukarnas”. Eczacıbaşı Sanat Ansiklopedisi. 1306-1307. İstanbul: YEM Kitabevi, 1997.
• Ödekan, Ayla. Osmanlı Öncesi Anadolu Türk Mimarisinde Mukarnaslı Portal Örtüleri. İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi, 1977.
• Petersen, Andrew. Dictionary of Islamic Architecture. London, New York: Aga Khan Documentation Center at MIT, 1996.
• Senalp, Hudai Sırrı. The Evolution of Ottoman Muqarnas. London: University of London, Yüksek Lisans Tezi, 2012.
• Top, Mehmet. Erken Dönem Osmanlı Mihrabları (XIV-XV. Yüzyıl). Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Doktora Tezi, ts.