TÜRKİYE’DE ATAERKİL TUTUMLAR VE TOPLUMSAL CİNSİYET NORMLARI: DEMOGRAFİK DEĞİŞKENLER BAĞLAMINDA BİR DEĞERLENDİRME

Öz

“Toplumsal cinsiyet” ve “ataerkillik” kavramları, erkek egemenliğini farklı kültürlerde kurumsallaştıran ve sosyal yaşamın çeşitli alanlarında etkisini sürdüren birbiri ile ilişkili kavramlardır. Ataerkil yapı, toplumsal cinsiyet normları aracılığıyla kadınlar ve erkekler arasında eşitsiz güç ilişkileri üretmekte ve bu durum hem özel hem de kamusal alanda cinsiyet temelli ayrışmaları derinleştirmektedir. Bu bağlamda ataerkillik ve toplumsal cinsiyet rollerinin, bireyin tutum ve davranışları üzerinde belirleyici etkisi olmaktadır. Bu çalışmanın amacı, Türkiye’de toplumsal cinsiyet ve ataerkillik normlarının demografik belirleyicilerini incelemektir. Çalışmada, Türkiye Genel Sosyal Saha Araştırması-2024 (TGSS) veri setinden elde dilen ham veriler kullanılmıştır. Bu çalışmada, nicel ve betimleyici bir analiz yaklaşımı benimsenmiştir; ataerkillik ve toplumsal cinsiyet normlarına ilişkin maddeler, demografik değişkenler açısından değerlendirilmiştir. Ataerkillik ve toplumsal cinsiyet normlarına ilişkin maddeler, demografik değişkenler açısından değerlendirilmiştir. Analiz sonucuna göre, toplumsal cinsiyet ve ataerkil normlarla ilgili maddeler ile demografik değişkenler arasında istatistiksel olarak anlamlı ilişkiler olduğu tespit edilmiştir. Özellikle cinsiyet, yaş ve eğitim düzeyi değişkenleri açısından belirgin farklılaşmaların olduğu görülmektedir. Ayrıca bulgular, ataerkillik ve toplumsal cinsiyet normlarının yalnızca özel alanı oluşturan aile içi roller ve bakım sorumluluklarıyla sınırlı olmadığını; aynı zamanda kamusal alanda güç ve otorite ilişkileri üzerinden yeniden üretilen bir yapı olarak varlığını sürdürdüğünü göstermektedir. Araştırmanın sonuçları, toplumsal cinsiyet eşitliğini güçlendirmeyi amaçlayan politika ve stratejilerde demografik farklılıkları dikkate alan kapsamlı bir yaklaşıma ihtiyaç olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Ataerkillik
• Patriarkal
• Toplumsal Cinsiyet Normları

PATRIARCHAL ATTITUDES AND GENDER NORMS IN TÜRKİYE: AN ASSESSMENT IN THE CONTEXT OF DEMOGRAPHIC VARIABLES

Öz

The concepts of "gender" and "patriarchy" are interrelated concepts that institutionalise male dominance in different cultures and continue to exert their influence in various areas of social life. Patriarchal structures produce unequal power relations between women and men through gender norms, deepening gender-based divisions in both the private and public spheres. In this context, patriarchy and gender roles have a decisive influence on an individual's attitudes and behaviours. This study aimed to examine the demographic determinants of gender and patriarchy norms in Türkiye. The study utilised raw data obtained from the Turkish General Social Survey-2024 (TGSS) dataset. In this study, a quantitative and descriptive analytical approach has been adopted; items relating to patriarchy and gender norms have been assessed in terms of demographic variables. Articles concerning patriarchy and social gender norms have been evaluated in terms of demographic variables. According to the analysis results, statistically significant relationships were found between items related to gender and patriarchal norms and demographic variables. Particularly, significant differences are observed in terms of gender, age and education level variables. Furthermore, the findings indicate that patriarchy and gender norms are not limited to family roles and care responsibilities that constitute the private sphere; they also persist as a structure reproduced through power and authority relations in the public sphere. The findings of the study indicate the need for a comprehensive approach that takes demographic differences into account in policies and strategies aimed at strengthening gender equality.

Anahtar Kelimeler

• Gender
• Patriarchy
• Gender Norms.

Kaynakça

1. Afacan, H., Sevinç, N., & Nacar, E. (2025). Karabük Üniversitesi Tıp Fakültesi öğrencilerinin toplumsal cinsiyet rollerine yönelik tutumları, belirleyici etkenler ve yaklaşımları. Turkish Journal of Medicine and Health Sciences, 2(3), 1-8. https://doi.org/10.71284/tjmhs.2025231.
2. Afrizal, R. F., Andini, F. A. D., & Harmen, S. Y. (2025). Investigating socioeconomic determinants of women under patriarchal households. Jurnal Ilmu Sosial dan Humaniora, 14(1), 130-137.
3. Ağçoban, S. (2016). Kadın olgusunun kültürel gelişimi ve İslam’da kadının yeri üzerine tartışmalar. Uluslararası Kültürel ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 2(1), 14-24.
4. Aşkun, V., & Erkoyuncu, M. (2023). Toplumsal cinsiyet algısı ve demografik farklılıkların esenlik üzerindeki karmaşık etkisi: Türkiye örneği. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 18(3), 834-855.
5. Aydın, G., & Erciyes, J. C. (2022). Patriyarkal düzende kadın cinselliği. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Kadın ve Aile Araştırmaları Dergisi, 2(2), 313-336.
6. Balkır, Z. G. (2015). Cinsiyet ayrımcılığı temelinde iş yerinde cinsel taciz. İstanbul Aydın Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 1(1), 12-47.
7. Başar, F. (2017). Toplumsal cinsiyet eşitsizliği: Kadın sağlığına etkisi. ACU Sağlık Bil Derg, 3, 131-137.
8. Bensadon, N. (1990). Başlangıçtan günümüze kadın hakları, Çev: Şirin Tekeli, İletişim Yayınları.

9. Benstead, L. J. (2021). Conceptualizing and measuring patriarchy: The importance of feminist theory. Mediterranean Politics, 26(2), 234-246.
10. Berktay, F. (2015). Tarihin cinsiyeti. Metis Yayınları, İstanbul.
11. Bingöl, O. (2014). Toplumsal cinsiyet olgusu ve Türkiye'de kadınlık. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 2014(3), 108-114.
12. Blackstone, A. (2003). "Gender roles and society." Pp 335-338 in Human Ecology: An Encyclopedia of Children, Families, Communities, and Environments, Ed: Julia R. Miller, Richard M. Lerner, and Lawrence B. Schiamberg. ABC-CLIO.
13. Bora, A. (2010). Hatırlananlar ve unutulanlar: İslam coğrafyasında modernleşme ve kadın hareketleri. Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, 53, 51-66.
14. Bora, A. (2012), Toplumsal cinsiyete dayalı ayrımcılık, ayrımcılık çok boyutlu yaklaşımlar, Ed: Kenan Çayır Müge Ayan Ceyhan, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları: 175-188.
15. Brown, W. (1992). Finding the man in the state. Feminist studies, 18(1), 7-34.
16. Bryson, V. (2019). Feminist politika teorisi, Çev: Aylin Gülaşık, Phoenix Yayınevi.
17. Bursal, M., & Şentürk, İ. (2024). Türkiye’de hane halkı aile yapısının kadınların çalışma süresi üzerindeki etkisi. Akademik İncelemeler Dergisi, 19(2), 244-257.
18. Can, İ., & Büyükbayraktar, Ç. G. (2018). Erkeklerin toplumsal cinsiyet rollerine ilişkin tutumları. Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, (39), 355-372.
19. Connell, R. W., & Messerschmidt, J. W. (2005). Hegemonic masculinity: Rethinking the concept. Gender & Society, 19(6), 829-859.
20. Çağırkan, B. (2023). Farklı kuşaktan kadınların toplumsal cinsiyet rolleri ve ataerkillik anlayışı: İzmir Şirinyer örneği. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, (60), 56-71.
21. Çiftçi, S., Saka, G., & Akın, A. N. (2022). Gender perception and affecting factors: Example of Mardin. Turkish Journal of Public Health, 20(1).
22. Dedeoğlu, S. (2000). Toplumsal cinsiyet rolleri açısından Türkiye’de aile ve kadın emeği. Toplum ve Bilim, 86(3), 139-170.
23. Değirmenci, S. (2023). Örgütlenme modeli olarak kadın kooperatifleri: Patriyarkal kapitalizmde başarı kriterlerinin eleştirisi. Fe Dergi, 15(1), 210-231.
24. DeKeseredy, W. S. (2021). Bringing feminist sociological analyss of patriarchy back to the forefront of the study of woman abuse. Violence against women, 27(5), 621-638.
25. Demetriou, D. Z. (2001). Connell's concept of hegemonic masculinity: A critique. Theory and society, 30(3), 337-361.
26. Demir, Ö. (2019). Toplumsal cinsiyet olgusu ve çalışma hayatında kadın istihdamına yönelik düzenlemeler, Güncel Sosyal ve Mali Sorunlara Yönelik Seçme Yazılar, Ed. Neslihan Koç. Siyasal Kitabevi.
27. Demirel, B., & Utku, E. U. (2026). Türkiye’de kamu sektörü, özel sektör, siyaset ve sivil toplum alanlarında kadınların üst düzey temsili: 2025 görünümü. Uluslararası Ekonomi Siyaset İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, 9(1), 54-86.
28. Donovan, J. (2005). Feminist teori, Çev: Aksu Bora, Meltem Ağduk Gevrek, Fevziye Sayılan, İletişim Yaynları. Einspahr, J. (2010). Structural domination and structural freedom: a feminist perspective. Feminist Review, 94(1), 1-19.
29. Erikli, S. (2020). Çalışma yaşamında toplumsal cinsiyet ayrımcılığının görünümü. Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2(1), 39-60.
30. Eroğlu, F., & İrdem, Ş. (2016). Toplumsal cinsiyet ayrımcılığı ve yönetim kademelerindeki yansımaları. Pamukkale İşletme ve Bilişim Yönetimi Dergisi, (2), 11-35.
31. Ferry, N. (2025). Where is the patriarchy?: A review and research agenda for the concept of patriarchy in management and organization studies. Gender, Work & Organization, 32(1), 302-329.
32. Gökalp, Z. (2001). Türkçülüğün esasları (Hazırlayan: M. Ünlü & Y. Çotuksöken). İnkılap Yayınevi.
33. Gurieva, S. D., Kazantseva, T. V., Mararitsa, L. V., & Gundelakh, O. E. (2022). Social perceptions of gender differences and the subjective significance of the gender inequality issue. Psychology in Russia, 15(2), 65.
34. Güç, A. (2008). İslamcı feminizm: Müslüman kadınların birey olma çabaları. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 17(2), 649-673.
35. Güzel, A. (2016). Öğrencilerin toplumsal cinsiyet rolleri tutumlari ve ilişkili faktörler. Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 5(4), 1-11.
36. Hearn, J., Nordberg, M., Andersson, K., Balkmar, D., Gottzén, L., Klinth, R., ... & Sandberg, L. (2012). Hegemonic masculinity and beyond: 40 years of research in Sweden. Men and masculinities, 15(1), 31-55.
37. Kandiyoti, D. (1988). Bargaining with patriarchy. Gender & society, 2(3), 274-290.
38. Kandiyoti, D. (2020). The pitfalls of secularism in Turkey: an interview with Deniz Kandiyoti. Feminist Dissent, (5), 135-154.
39. Kandiyoti, D. (2022). Cariyeler, bacılar ve yurttaşlar: Kimlikler ve toplumsal dönüşümler, Metis Yayınları.
40. Karaali, G. B. (2024). Toplumsal cinsiyet, patriyarka ve cinsiyete dayalı iş bölümü gölgesinde yükseköğretim mezunu kadınların işsizlik deneyimleri: Balıkesir ilinde bir uygulama. Çalışma ve Toplum, 4(83).
41. Keser, A., Çelik, M., & Ercan, E. (2021). Türkiye'de kadınların siyasal temsili ve toplumsal cinsiyet. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 76(1), 191-229.
42. Kılıç-Özkaynar, G. (2025). Türk toplumunda kadın liderliğinin tarihsel kökenleri ve Tomris Hatun’un liderlik özellikleri. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Kadın ve Aile Araştırmaları Dergisi, 5(1), 33-56.
43. Littler, J., & Walby, S. (2022). Feminism is a project not an identity. Soundings, 81(81), 128-142.
44. Mikkola, M (2024), Feminist perspectives on sex and gender, The Stanford Encyclopedia of Philosophy , Edward N. Zalta & Uri Nodelman (eds.), https://plato.stanford.edu/archives/sum2024/entries/feminism gender/> .
45. Nelson, J. A. (1995). Feminism and economics. Journal of Economic Perspectives, 9(2), 131-148.
46. Oksu, S. (2025). Üniversite öğrencilerinin toplumsal cinsiyet rollerine ilişkin tutumlarına yönelik bir araştırma: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi örneği, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
47. Ortner, S.B. (2022), Patriarchy. Feminist Anthropology, 3: 307-314. https://doi.org/10.1002/fea2.12081.
48. Özdemir, L., Batga, B., & Uçar, B. (2019). Öğrencilerin toplumsal cinsiyet algılarını etkileyen demografik niteliklerin belirlenmesine yönelik bir araştırma. Süleyman Demirel Üniversitesi Vizyoner Dergisi, 10(24), 212-228. https://doi.org/10.21076/vizyoner.500392.
49. Özdemir-Sarigil, B., & Sarigil, Z. (2021). Who is patriarchal? The correlates of patriarchy in Turkey. South European Society and Politics, 26(1), 27–53. https://doi.org/10.1080/13608746.2021.1924986.
50. Suğur, S., & Cangöz, İ. (2016). Üniversite yönetiminde kadınların eksik temsili üzerinde toplumsal cinsiyet ilişkilerinin rolü. Amme İdaresi Dergisi, 49(3).
51. Sultana, A., & Altay, S. (2019). Ataerkillik ve kadının ikincilliği; kuramsal bir analiz. E-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi, 11(1), 417-427.
52. Şenel, A. (1995). İlkel topluluktan uygar topluma. Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları.
53. Tekin, Ö. A. (2017). Turizm sektöründe toplumsal cinsiyet algısı: Beş yıldızlı otel çalışanları üzerine bir araştırma. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 4(12), 669-684.
54. Tellioğlu, İ. (2016). İslam öncesi Türk toplumunda kadının konumu üzerine. Journal of Turkish Research Institute, (55).
55. Telseren-Ömeroğlu, A. T. (2024). Patriyarkayı tanımak: Bir iktidar mekanizması olarak patriyarka nasıl işler?. Fenerbahçe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 4(1), 30-42.
56. TGSS, (2026). Türkiye Genel Sosyal Saha Araştırması, https://www.tgss.org.tr/
57. Tunç, M. (2018). Kalkınmada kadın ayrımcılığı ve toplumsal cinsiyet eşitsizliğinin rolü: Ülkelerarası farklı gelir gruplarına göre yatay kesit analiz. Sosyoekonomi, 26(38), 221-251.
58. UNDP, (2023). 2023 Gender Social Norms Index, Breaking Down Gender Biases-Shifting Social Norms Towards, https://hdr.undp.org/system/files/documents/hdp-document/gsni202303.pdf.
59. Walby, S. (1990a). From private to public patriarchy: the periodisation of British history. In Women's studies international forum (Vol. 13, No. 1-2, pp. 91-104). Pergamon.
60. Walby, S. (1990b). Theorizing patriarchy. Oxford, England: Basil Blackwell.
61. WEF, (2025). Global Gender Gap Report 2025, World Economic Forum. https://reports.weforum.org/docs/WEF_GGGR_2025.pdf
62. Wienclaw, Ruth A. (2021). Cross-Cultural perspectives on gender, https://www.ebsco.com/research-starters/ethnic-and-cultural-studies/cross-cultural-perspectives-gender
63. Yılmaz, Y., Gürkan, S., Akdeniz, E. T., & Tınaz, S. N. (2022). Bireylerin toplumsal cinsiyet rollerinin ve algılarının çeşitli değişkenler açısından incelenmesi. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 11(3), 1021-1032.
64. Zeybek, V., & Kurşun, M. (2019). Tıp fakültesi öğrencilerinin toplumsal cinsiyet rollerine ilişkin tutumları. Pamukkale Medical Journal, 12(2), 225-233.