ZEKÂTIN TEOLOJİK TEMELLERİ VE SOSYAL İŞLEVİ: KUR’ÂNÎ PERSPEKTİFTEN GÜNCEL BİR ANALİZ

Öz

Bu çalışma, zekât ibadetini teolojik temelleri, toplumsal işlevleri ve Kur’ânî perspektiften güncel analizi çerçevesinde bütüncül bir yaklaşımla incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada öncelikle zekâtın Kur’ân-ı Kerîm’deki kavramsal çerçevesi ve teolojik dayanakları ele alınmış; arınma (tezkiye), artış (nemâ) ve ilahî emir bağlamındaki anlam katmanları analiz edilmiştir. Bu doğrultuda zekâtın yalnızca mali bir yükümlülük olmadığı, aynı zamanda bireyin manevi arınmasını sağlayan temel bir ibadet olduğu ortaya konmuştur. Çalışmanın ikinci aşamasında zekâtın sosyal işlevi merkezî bir tema olarak ele alınmış; gelir dağılımında adaletin sağlanması, toplumsal dayanışmanın güçlendirilmesi ve sosyal dengenin korunmasındaki rolü Kur’ân âyetleri ve tarihsel uygulamalar ışığında değerlendirilmiştir. Bu bağlamda zekâtın, birey ile toplum arasında denge kuran ve sosyal bütünleşmeyi destekleyen kurumsal bir mekanizma olduğu vurgulanmıştır. Araştırmanın son bölümünde ise zekâtın Kur’ânî perspektiften güncel analizi gerçekleştirilmiş; modern toplumlarda devlet ve sivil toplum aracılığıyla yürütülen uygulamalar eleştirel bir bakış açısıyla incelenmiştir. Değişen sosyo-ekonomik koşullar çerçevesinde zekâtın işlevselliği tartışılmış ve çağdaş uygulamalara yönelik değerlendirmeler sunulmuştur. Çalışmada karma yöntem benimsenmiş; Kur’ân âyetleri içerik analiziyle incelenmiş, klasik ve modern tefsirler karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiş, tarihsel süreç doküman analiziyle ele alınmış ve saha verileriyle desteklenmiştir. Sonuç olarak, zekâtın teolojik temelleri ile sosyal işlevi arasında güçlü bir ilişki bulunduğu, bu ilişkinin günümüz şartlarında yeniden yorumlanmasının gerekliliği ve zekâtın etkinliğinin artırılmasında Kur’ân merkezli yaklaşımın belirleyici olduğu ortaya konmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Zekât
• Kur’ân-ı Kerîm
• Toplumsal işlevler
• Tarihsel gelişim.

Etik Beyan

Bu makale “Kur’ân-ı Kerim’in Âyetleri Işığında Zekât, Sadaka ve Faizin Toplumsal Boyutu” adlı doktora tez çalışmasından türetilmiştir.

THEOLOGICAL FOUNDATIONS AND SOCIAL FUNCTION OF ZAKAT: A CONTEMPORARY ANALYSIS FROM A QUR’ANIC PERSPECTIVE

Öz

This study aims to examine the institution of zakat within a holistic framework, focusing on its theological foundations, social functions, and its contemporary analysis from a Qur’anic perspective. The research first addresses the conceptual framework and theological bases of zakat in the Qur’an, analyzing its layers of meaning in terms of purification (tazkiyah), growth (namā’), and divine command. In this regard, zakat is demonstrated to be not merely a financial obligation but also a fundamental act of worship that ensures the spiritual purification of the individual. In the second stage of the study, the social function of zakat is treated as a central theme; its role in ensuring justice in income distribution, strengthening social solidarity, and maintaining social balance is evaluated in light of Qur’anic verses and historical practices. In this context, zakat is emphasized as an institutional mechanism that establishes balance between the individual and society and promotes social integration. In the final part of the research, a contemporary analysis of zakat from a Qur’anic perspective is conducted; practices carried out by the state and civil society in modern societies are examined from a critical standpoint. The functionality of zakat is discussed within the framework of changing socio-economic conditions, and evaluations regarding contemporary practices are presented. A mixed-method approach is adopted in the study; Qur’anic verses are analyzed through content analysis, classical and modern exegeses are evaluated comparatively, the historical process is examined through document analysis, and the findings are supported by field data. In conclusion, it is revealed that there is a strong relationship between the theological foundations and social functions of zakat, that this relationship needs to be reinterpreted under contemporary conditions, and that a Qur’an-centered approach is decisive in enhancing the effectiveness of zakat.

Anahtar Kelimeler

• Tafsir
• Zakat
• Qur'an
• Social functions
• Historical development.

Kaynakça

1. Acar, Abdullah. “Önceki Ümmetlerin İbadetleri Hakkında Kur’an Kıssalarındaki Bilgiler Kapsamında ‘İslam Beş Şey Üzerine Bina Edildi’ Hadisi Hakkında Bir Değerlendirme”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1 (2014), 39-68. https://dergipark.org.tr/tr/pub/esoguifd/issue/29555/493702
2. Ağdemir, Zeynep. “Türkiye Selçuklu Devleti Maliyesini İbn-i Haldun ile Anlamak: Mali Sosyolojik Bir Yaklaşım”. Yönetim ve Ekonomi Dergisi 28/3 (2021), 631-655. https://doi.org/10.18657/yonveek.909226
3. Akça, Fatih. Hilafet Kurumu-İlk Dört Halife Döneminde Kültür ve Medeniyet. Sinop: Gazi Osman Paşa Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Ana Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, 2012.
4. Aksu, Ali. “Abbasiler Döneminde Zekât Uygulamaları”. Tarihte ve Günümüzden Zekât Uygulamaları. ed. Necmeddin Kızılkaya. 7/179-199. İstanbul: Ensar Neşriyat, 1. Basım, 2017.
5. Akşit, Cevat. “Zekât” (Görüşmeci: Erkan Kaya, Ses Kaydı, 8 Mart 2023).
6. Apak, Âdem. “Emevîler Döneminde Zekât Uygulamaları”. Tarihte ve Günümüzde Zekât Uygulamaları. Ed. Necmeddin Kızılkaya. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2017, 163-177.
7. Ateş, A. Osman. İslam’a Göre Cahiliye ve Ehl-i Kitab Örf ve Âdetleri. İstanbul: Umut Matbaacılık, 1996.
8. Aydın, Murat – Odabaş, Hakkı. “Zekâtın Devlet Eliyle Yönetilmesi ve Malezya Zekât Sistemi Örneği”. Dini Araştırmalar 21/54 (2018), 145-173. https://doi.org/10.15745/da.470809

9. Bal, Mehmet Suat. “Türkiye Selçuklu Devleti’ndeki Sosyal Kurumların Teşekkülünde Rol Oynayan Kişilerin Siyasi ve Ekonomik Durumları”. I. Uluslararası Anadolu Uygarlıkları Sempozyumu 35/59 (2016), 21-42.