THE KYRGYZ ARISTOCRACY DURING THE TSARIST RUSSIAN PERIOD (SECOND HALF OF THE XIX–EARLY XX CENTURIES)

Öz

The traditional social structure of Kyrgyz society has long shared key features with other nomadic Turkic peoples, particularly in its reliance on a lineage-based tribal system. Historically, the Kyrgyz were organized into a hierarchical structure composed of tribes and sub-tribes, divided into three main groupings: the right wing (oñ kanat), the left wing, and the ichkilik. Each tribe consisted of multiple subdivisions and was governed by its own leaders biy, manap, and datka who held authority in both political and military spheres. These leaders were responsible for maintaining internal order and defending their communities against external threats. Social stratification in Kyrgyz society placed the noble elite manap, biy (bey), and datka at the top. This aristocratic group controlled economic resources and played a decisive role in governance. In contrast, the lower stratum consisted of common people (kara budun), who were primarily engaged in production. As a result, Kyrgyz society was characterized by a hierarchical system based on both lineage and economic distinctions. From the second half of the nineteenth century onward, the expansion of Tsarist Russia into Central Asia brought about significant transformations in the traditional social structure of the Kyrgyz. Although some manaps and biys sought to preserve their authority by integrating into the colonial administrative system, the influence of the aristocracy gradually declined. By the early twentieth century, Russian administrative and economic reforms led to the disintegration of traditional social stratification. This article examines the aristocratic stratum of Kyrgyz society from the second half of the nineteenth century to the beginning of the twentieth century.

Anahtar Kelimeler

• Kyrgyz
• Aristocracy
• Manap
• Datka
• Society
• Biy

ÇARLIK RUSYA DÖNEMİNDE KIRGIZ ASİLZADELERİ (XIX. YÜZYILIN İKİNCİ YARISI XX. YÜZYILIN BAŞI)

Öz

ÖZET Geleneksel Kırgız toplum yapısı, eski çağlardan beri akraba göçebe Türk halklarının sosyal düzeniyle birçok açıdan benzerlik göstermektedir. Tarih boyunca Kırgızlar, toplumsal örgütlenmelerini boy sistemi temeline göre şekillendirmişlerdir. Çeşitli boylar halinde hiyerarşik bir düzende birleşmiş Kırgız halkını oluşturan boylar ve alt boylar: sağ kanat (oñ kanat), sol kanat ve içkilik adı verilen üçlü bir yapıdan oluşmaktadır. Her boy, çok sayıda alt birime ayrılmışlardır. Her boy kendi lideri olan biy, manap ve datkalar tarafından yönetilmiştir. Boy liderleri hem siyasi hem de askeri alanda önemli bir konumda bulunmuş, iç anlaşmazlıkları çözmek ve dış tehditlere karşı halkı korumakla sorumlu olmuşlardır. Kırgız toplumunun sosyal tabakalaşmasında üst düzey konum: manap, biy (bey), datka gibi soylu ve varlıklı asilzade katmanına aittir. Asilzade katmanı ekonomik kaynaklar üzerinde hakimiyet kurmuş ve idari karar süreçlerinde belirleyici bir konum elde etmişlerdir. Toplumun alt kesimini ise üretici konumundaki sıradan halk (kara budun) oluşturmuştur. Kırgız toplumunun hem soy temelli ayrıcalıklara hem de ekonomik farklılıklara dayalı bir sosyal hiyerarşi içinde yaşadıkları görülmektedir. XIX. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Çarlık Rusya’nın Orta Asya’daki yayılma politikaları, Kırgızların geleneksel toplumsal düzeninde önemli değişikliklere yol açmıştır. Bu dönemde bazı manap ve biyler, yerel yönetim mekanizmalarına entegre olarak otoritelerini sürdürmeye çalışılmıştır. Ancak sömürge yönetiminin etkisiyle asilzade tabakasının gücü giderek azalmıştır. XX. yüzyılın başlarında ise ekonomik ve idari düzenin Rus yönetimi altında yeniden yapılandırılması, geleneksel tabakalaşmanın tamamen çözülmesine ve asilzade tabakasının etkisinin zayıflamasına neden olmuştur. Bu makale, XIX. yüzyılın ikinci yarısından XX. yüzyılın başına kadar Kırgız sosyal tabakalaşmanın asilzade katmanını incelemeyi amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kırgızlar
• Asilzadeler
• Manap
• Datka
• Ak söök
• Biy

Kaynakça

1. Abramzon, S. M. (1999). Kırgız cana Kırgızstan tarıhı boyunça tandalma emgekter. Bişkek: Aybek Yayınları.
2. Alekseev, A. (1907). Kurbancan Datka: Kratkaya biograficheskaya zametka. Turkistan Külliyatı, (Cilt 422). Taşkent.
3. Andreev, İ. (1998). Opisaniye sredney ordy kirgiz-kaysakov. Almatı.
4. Aytbaev, M. T. (1962). Sotsialno-ekonomicheskiye otnosheniya v kirgizskom aile v XIX i nachale XX vekov. Frunze. Akipress. (2016). https://culture.akipress.org/news:2316686 (Erişim tarihi: 15.01.2026).
5. Barthold, V. V. (1968). Soçineniya: Raboty po istorii i filologii tyurkskih i mongolskih narodov (Cilt 5). Moskova.
6. Cumanaliev, A. (2002). Politiçeskaya istoriya Kırgıstana. Bişkek.
7. Cusubaliev. A. R. (2015). Kyrgyzstan koomunun sotsialdyk tüzülüşünün bazarlyk mamilelerge ötüü şartyndagy özgörüşü. Bişkek.
8. Gavrilov, M. (1927). Klassovıy sostav “Bukarı” gornoy Kirgizii. Sovremennyi Aul Sredney Azii, (Cilt 10). Taşkent.

9. Grodekov, N. İ. (1889). Kirgizy i karakirgizy Sır-Darinskoy oblasti. Taşkent.
10. Idirisov, R. (2019). Kırgızistandın sosyaldık tüzülüşünün özgörüşü, XX-k 20-30.cc, (Yayımlanmış Doktora Tezi). Oş Teknoloci Üniversitesi, Beşeri Bilimler Fakültesi, Tarih Anabilim Dalı.
11. İ. F. (1907). Sarissa Alaya. Turkistan Külliyatı (Cilt 435). Taşkent.
12. Kalybek Kyzy, Sh. (2020). Türkistan Külliyatı’nda Kırgızlar (XIX. Yüzyılın İkinci Yarısı XX. Yüzyılın Başı), (Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi). Ankara Hac Bayram Veli Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Ankara.
13. Kenensariyev, T. (2009). Ekonomicheskaya politika tsarskogo pravitel'stva v Kırgızstane vo 2-y polovine XIX vv. Nachala XX vv., Bişkek: Biyiktik Yayınları.
14. Kenensariyev, T. (2016). V sostave Rossiyskoy imperii. Kırgızı Moskova: Nauka Yayınları.
15. Koconaliev, S. (1963). Sud İ Ugolovnoe Obychnoe Parvo Kirgizov Do Oktyabrskoy Revolyutsii, Frunze.
16. Koçkunov, A. (2013). Etnicheskiye Traditsii Kyrgyzskogo Naroda: (Sotsiokul'turnyye Aspekty İ Nekotoryye Voprosy Genezisa). Bişkek.
17. Koçkunov, A. (2016). Sistema vlasti i instituti upravleniya. Kırgızı. Moskova: Nauka Yayınları.
18. Koçkunov, A. (2013). “Sosialnaya Stratifikassiya Tradissiyonnogo Kırgızskogo Obşestva V Narodnom Pradstavlenii”, Voprosı istorii Kırgızstana Dergisi, 3-4, 196-207.
19. Koyçuyev, T. (1995). Istoriya Kırgızov i Kırgızstana. Bişkek: Ilim Yayınları.
20. Kostenko, L. F. (1870). Srednyaya Aziya i vodvoreniye v ney russkoy grajdanstvennosti. Turkistan Külliyatı (Cilt 29). Saint Petersburg.
21. Kostenko, L. F. (1880). ‘‘Türkestanskiy Kray, Opıt Voenno-Statistiçeskogo Obozreniya Turkestanskogo Voennogo Okruga, Materiyalı Dlya Geografii İ Statistiki Rossii, Iıı’’, Turkistan Külliyatı (C. 251). Saint Petersburg.
22. Kuşner, P. (1929). Gornaya Kirgiziya. Moskova.
23. Maev, N. (1874). Obşiy vzglyad na Kogistan. Turkistan Külliyatı (Cilt 9). Saint Petersburg.
24. Materialy po istorii Kyrgyzov i Kyrgyzstana. (2003). Bişkek.
25. Mokeev, A. (2010). Kırgızı na Altae i na Tyan-Şane. Bişkek: Kırgız-Türk Manas Üniversitesi Yayınları.
26. Ploskih, V. M. (2015). Kirgizy i Kokandskoye hanstvo. Bişkek.
27. Rumyantsev, P. P. (1916). Materialı po obsledovaniyu tuzemnogo i russkogo starojilçeskogo hozyaystva i zemlepolzovaniya v Semireçenskoy oblasti, sobrannıye i razrabotannıye pod rukovodstvom P. P. Rumyantseva. Petrograd.
28. Saparaliev, D. (2006). “Kırgız Mamleket Başkaruuçularının En Cogorku Tituldarı Cönündö”, Kırgızistan Tarıhının Maseleleri Dergisi, 2, 47-60.
29. Semenov-Tyan-Shanskiy, P. P. (1946). Memuarı -Petr Petroviç Semenov-Tyan-Shanskiy. Moskova. Sıdıkov, O. (1914). Tarih Kırgız Şadmaniya. Ufa.
30. Sokolov, A. (1910). “О Kara Kirgizah”, Semirechinskiye Oblastniye Vedomosti Dergisi, 55, 54-58.
31. Soltonoev, B. (1993). Kızıl Kırgız tarıhı (Cilt 2). Bişkek.
32. Şkapskiy, O. A. (1905). Kirgiz krestiyane (iz jizni Semireciye), (Cilt 12). Saint Petersburg.
33. Talizin, A. A. (1898). Pişpekskiy uezd. Pamiyatnaya Knicka Semireçinskogo Oblastnogo Statiçeskogo Komiteta. Vernıy.
34. Taşbaeva, N. (2016). “Alımbek Datka cana Kokon Handıgı”, Nauka, Novıe Tehnologii i Innovacii Kırgızstana Dergisi, 8(1), 230-232.
35. Timkovskiy, E. F. (1824). Puteşestviye v Kitay çerez Mongoliyu v 1820 i 1821 godah, (Cilt 1). Saint Petersburg.
36. Toktorbekova, N. A. (2017). Kırgız Taanuu Maselesinin Orus Tarıhnaamasında İzildenişi (XIX.y. ekinçi carımı-XX.y. başı), (Yayımlanmış Doktora Tezi), Oş Devlet Üniversitesi, Tarih Fakültesi, Kırgızistan Tarihi ile Arkeoloji ve Etnoloji Anabilim Dalı.
37. Usenbayev, K. (1961). Obşestvenno-ekonomiçeskiye otnoşeniya v period gospodstva Kokandskogo Hanstva. Frunze.
38. Velihanov, Ç. (1985). Puteşestviye v Kitay çerez Mongoliyu v 1820 i 1821 godah. (Cilt 1). Almatı.
39. Velihanov, Ç. (1953). İzbrannıe proizvedeniya. Almatı.
40. Venyukov, M. (1868). Puteşestviya po okrainam Russkoy Azii. Turkistan Külliyatı (Cilt 9). Saint Petersburg.
41. Voronkov, V. (1908). Po voprosu v pozemelnom ustroystve tuzemnogo Kirgizskogo naseleniya v Semireçenskoy oblasti. Turkistan Külliyatı, (Cilt 471). Taşkent.
42. Yuvaçev, İ. (1907). Kurbancan Datka Datka Karakirgizkaya Tsaritsa Alaya. Turkistan Külliyatı. (Cilt 471). Taşkent.
43. Zibberşteyn, F. K. (2007). Putevıye zameçaniya Lekarya Omskogo Garnizonnogo polka Zibberşteyna. Almatı.