AHISKALI CEVRÎ VE BİR GAZELİNİN İNCELENMESİ

Öz

Anadolu topraklarının Kafkaslara uzanan kolunda yer alan Ahıska, eski bir Türk yurdu olup tarihinde yaklaşık üç yüz yıllık dönem boyunca Osmanlı idaresinde kalmıştır. Döneme ait birçok yazılı, sözlü, tarihî ve mimarî eser bulunmaktadır. Âşıklarıyla da ünlü bir yer olan Ahıska, Osmanlı bürokrasisinde yer almış birçok devlet adamı, âlim ve şair yetiştiren bir bölgedir. Ahıskalı olan Cevrî (d.1805-öl.1875) XIX. yy.’da yaşamış bir divan şairidir. Döneminin şairler tezkiresine girmeyi başarmış bir şairdir. Gençliği doğup büyüdüğü Ahıska’da geçen Cevrî, Diyarbakır’a yerleşmiş, ömrünün son dönemlerini büyük ölçüde burada geçirmiş ve bu şehirde vefat etmiştir. Şehrin şairleriyle ilgili tezkire kaleme alan ünlü edebiyatçı Ali Emirî, Cevrî’ye tezkiresinde geniş yer ayırmıştır. Çalışmada, Cevrî hakkında başta Emirî tezkiresi olmak üzere kaynaklarda bulunan bilgiler ışığında hayatı, edebî şahsiyeti ve eserleri ele alınmış; günümüze ulaşan bir gazeli incelenmiştir. Söz konusu gazel, muhteva ve şekil unsurları bakımından Klasik Türk edebiyatında kullanılan geleneksel şerh (muhteva açıklaması) yöntemi esas alınarak incelenmiş; bunun yanı sıra şiir tekniğinin farklı unsurları açısından da değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular doğrultusunda Ahıskalı Cevrî’nin edebî şahsiyeti ve şiir üslubu hakkında tespitlerde bulunulmuştur. Ayrıca henüz gün ışığına çıkarılmamış eserleri olan Divânı ve Şehnâme tercümesine ilişkin izler takip edilmiştir. Çalışmanın amacı, son dönem divan şairi olan ve hakkında sınırlı bilgi bulunan Ahıskalı Cevrî’nin edebî varlığına dikkat çekmek; örnek gazeli üzerinde şiir üslubunu göstermek ve Ahıska’nın Osmanlı dönemi divan edebiyatı için şair yetiştiren önemli merkezlerden biri olduğunu vurgulamaktır.

Anahtar Kelimeler

• : Divan şiiri
• Ali Emirî tezkiresi
• Ahıska
• Ahıskalı Cevrî

Destekleyen Kurum

Çalışmada herhangi bir kurumdan finansal destek alınmamıştır.

Etik Beyan

Çalışmada etik kurallara uyulmuş ve yararlanılan kaynaklar Kaynakça'da belirtilmiştir.

CEVRÎ FROM AHISKA AND ANALYSIS OF HIS ONE GHAZAL

Öz

Ahıska, located on the branch of Anatolian lands extending towards the Caucasus, is an ancient Turkish homeland that remained under Ottoman rule for approximately three hundred years. There are many written, oral, historical, and architectural works belonging to this period. Famous also for its âşıks (minstrels), Ahıska is a region that raised many statesmen, intellectuals and poets who took part in the Ottoman bureaucracy. Ahiskali Cevrî (b. 1805–d. 1875) was a 19th-century divan poet, who succeeded in being included in the biographical dictionaries (tezkire) of the poets. Having spent his youth in Ahiska, Cevrî later settled in Diyarbakır, spent the final period of his life largely there and passed away in this city. The famous man of letters Ali Emirî, who penned a biography on the city’s poets, allocated a significant place to Cevrî in his work. In this study, Cevrî's life, literary personality, and works are examined in light of the sources, particularly the Emirî biography; furthermore, a surviving ghazal of his is analyzed. The ghazal is analyzed in terms of its content and formal elements based on the traditional method of commentary (sharh) used in Classical Turkish literature. Additionally, it is evaluated with respect of poetic technique. In line with the findings obtained, determinations regarding the literary personality and poetic style of Cevrî have been made. Moreover, traces regarding his Divan (collection of poems) and Shahnameh translation, which are works that have not yet been brought to light, have been pursued. The objective of this study is to draw attention to the literary presence of Cevrî from Ahiska, a late-period divan poet about whom there is limited information, to demonstrate his poetic style through his sample ghazal, and to emphasize that Ahıska was an important center that raised poets for the Ottoman literature.

Anahtar Kelimeler

• Divan poetry
• divan poet
• tezkire of Ali Emirî
• Ahiska
• Cevrî from Ahiska

Destekleyen Kurum

No financial support was obtained for this research.

Etik Beyan

All ethical rules are been followed during study.

Kaynakça

1. y.a.y. (1977). “Cevrî”. *Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi (Devirler/İsimler/Eserler/Terimler)*, (C. II, 58).
2. Ali Emîrî. (1328). *Tezkire-i şu’arâ-yı Âmid*. Dersaadet: Matbaa-i Amidî.
3. Alptekin, A. B. (2002). “Cevrî”. *Türk Dünyası Edebiyatçıları Ansiklopedisi*, (C. II, 456).
4. Arslan, M. (2014). “Cevrî, Hasan Cevri Efendi Ahıskalı”. *Türk Edebiyatı İsimler Ansiklopedisi (TEİS)*. Erişim tarihi: 07.06.2025. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/cevri-hasan-cevri-efendi-ahiskali
5. Balcı, S. & Küçük, L. (2015). *Osmanlı bürokrasisinde Ahıskalı devlet adamları*. Libra Yayınları.
6. Devellioğlu, F. (1998). *Osmanlıca-Türkçe ansiklopedik lûgat*. 15. Baskı, Aydın Kitabevi Yayınları.
7. Dilçin, C. (1983). *Yeni tarama sözlüğü*. Türk Dil Kurumu Yayınları.
8. Dilçin, C. (1999). *Örneklerle Türk şiir bilgisi*. 5. Baskı, Türk Dil Kurumu Yayınları.

9. Ergün, S. N. (1936). *Türk şairleri*. C. III.
10. Güzeloğlu, H. (2020). “Kafkaslara açılan kapı-Ahıska’da Osmanlı’nın edebî mirası”. *Sürgünün 75. Yılında Ahıskalı Türkler Uluslararası Sempozyum Bildirileri.* İstanbul Medeniyet Üniversitesi, (16-17 Kasım 2019), Bildiri kitabı: *Hasret Kokan Yurdumuz*. R. Mürseloğlu (Ed.), 2. baskı, Efe Akademi Yayınları: 96-101.
11. İpekten, H. (1994). *Eski Türk edebiyatında nazım şekilleri ve aruz*. Dergâh Yayınları.
12. İsen, M. (1997). “Tezkireler ışığında divan edebiyatına bakışlar: Osmanlı kültür coğrafyasına bakışlar.” *Ötelerden bir ses. Divan edebiyatı ve Balkanlarda Türk edebiyatı üzerine makaleler*. Akçağ Yayınları.
13. İsen, M., Macit, M., Horata, O., Kılıç, F. & Aksoyak, İ. H. (2002). *Eski Türk edebiyatı el kitabı*. Grafiker Yayınları.
14. Kadıoğlu, İ. (2018). *Ali Emirî tezkire-i şuarâ-yı Amid*. e-kitap. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. (Erişim tarihi: 21.03.2025 ve 03.04.2025). https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/125212,ali-emiri-tezkire--i-suara--yi-amidpdf.pdf?0
15. Kırzıoğlu, F. (1993). *Osmanlıların Kafkas ellerini fethi (1451-1590).* Türk Tarih Kurumu Yayınları.
16. Kırzıoğlu, F. (2013). Ahıska bölgesi ve Türklük. *Bizim Ahıska*, (Bahar 2013), 15-17. (Erişim tarihi: 21.03.2025). http://www.ahiska.org.tr/?p=3179
17. Macit, M. (1996). *Divân şiirinde ahenk unsurları*. Akçağ Yayınları.
18. Mengi, M. (2000). Fuzuli‟nin Şiirlerini Kalıcı Kılan Bazı Üslup Özellikleri. *Divan Şiiri Yazıları*. 91-103.
19. Özgüdenli, O. G. (2008). “Jevri Ahıskalı”. *Encyclopedia Iranica*, (XIV/6), 640.
20. Parlatır, İ. (2014). *Osmanlı Türkçesi sözlüğü*. Yargı Yayınları.
21. Sefercioğlu, M. N. (2001). *Nev’î Divânı’nın tahlîli*. 2. Baskı. Akçağ Yayınları.
22. Zeyrek, Y. (2001). *Ahıska Türkleri ve Ahıska bölgesi tarihi*. Pozitiv Matbaacılık Yayınları.