Kızıljī’s Methodological Approaches: An Analysis Within the Framework of His Marginal Gloss on Takmīlat al-Zanjānī

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 2, 202 - 218, 31.12.2025

Mahmut Tekin

https://doi.org/10.54122/umde.1687188

Öz

The classical tradition of Islamic sciences has, over the centuries, produced a rich corpus of commentaries and glosses aimed at ensuring the understanding, transmission, and scholarly continuity of foundational texts. This literature is of great significance not only for explicating core works but also for preserving the intellectual debates that emerged around them and for maintaining a shared scholarly language across generations. Works of sharḥ (commentary) and ḥāshiya (gloss) are not limited to clarification alone; they also reveal the author’s scholarly competence, conceptual framework, and intellectual engagement with the text. Within this tradition, some works adopt a more explanatory style, while others favor a dense and abstract mode of expression marked by extensive linguistic analysis. One of the linguists representing the latter approach is Kızıljī (d. 1296/1878), a scholar distinguished by his profound mastery of the Islamic sciences. His method of engaging with texts, his treatment of concepts, and his meticulous attention to linguistic subtleties grant him a distinctive position within the classical literature. The language he employs in his works demands a high level of precision, particularly in the use of technical terminology and carefully structured argumentation. His writings go beyond mere linguistic explanation; they exhibit a clear effort to reconstruct the structure of the text and the relationships among concepts. Consequently, understanding Kızıljī’s works requires more than a cursory reading; it calls for a systematic approach and a solid scholarly background. The distinctions he draws and the examples he selects indicate a holistic perspective on the text. Overall, Kızıljī emerges not simply as a transmitter of grammatical rules but as an author who reflects upon and, when necessary, expands the boundaries of the text. This study focuses on Kızılcī’s ḥāshiya on Ushnuvī’s (d. 1152/1739) Takmīlat al-Zanjānī. Kızıljī’s gloss goes beyond the concise explanations commonly found in the ḥāshiya tradition, offering instead a scholarly endeavour that encourages rereading, comparison, and evaluation from multiple perspectives. His treatment of linguistic issues and his attentive approach to the text distinguish this work from conventional examples of the genre. Kızıljī does not confine himself to commenting on the text; rather, he adopts a method that reconstructs its internal structure and semantic framework. The dense structure of the ḥāshiya is not a random stylistic choice but the product of a deliberate approach shaped by the scholarly conventions of the period. In this work, Kızıljī employs analytical methods and detailed linguistic explanations, revealing the text’s multidimensional nature. By examining these methods, the present study provides insights into how Kızıljī positions his ḥāshiya within the classical tradition. Ultimately, this gloss offers a theoretical contribution to classical Arabic linguistic literature and opens new methodological avenues for the analysis of complex texts.

Anahtar Kelimeler

Arabic Language , Gloss , Ushnuvī , Takmīlat al-Zanjānī , Kızıljī

Kızılcî’nin Metodolojik Yaklaşımları: Tekmiletu’z-Zencânî’nin Hâşiyesi Çerçevesinde Bir Analiz

Öz

Klasik İslâmî ilimler geleneği, metinlerin anlaşılması, aktarılması ve ilmî sürekliliğin sağlanması noktasında asırlar boyunca zengin bir şerh ve hâşiye literatürü meydana getirmiştir. Bu literatür hem temel metinlerin açıklanması hem de bu metinler etrafında oluşan ilmî tartışmaların kayıt altına alınması bakımından son derece önemlidir. Şerh ve hâşiye türü eserler, yalnızca metni açıklama amacı gütmez, aynı zamanda müellifin ilmî birikimini, kavramsal yaklaşımını ve metinle kurduğu entelektüel ilişkiyi de ortaya koymaktadır. Bazı eserler daha açıklayıcı bir üsluba sahipken, bazıları yüksek düzeyde soyutlamaya dayanan ve çok fazla dilsel analizler içeren kapalı bir anlatım tarzını benimsemektedir. İkinci çizgide yer alan dilcilerden biri olan Kızılcî (ö. 1296/1878), İslâmî ilimler alanındaki derin bilgi birikimiyle dikkat çeken bir dilcidir. Metinleri ele alış biçimi, kavramları işleme tarzı ve dilin ince ayrıntılarını takip etmedeki titizliği, onu klasik literatür içinde ayrıcalıklı bir konuma taşımaktadır. Kızılcî’nin eserlerinde tercih ettiği dil, terimlerin kullanımı açısından yüksek bir dikkat ve hazırlık gerektirir. Onun çalışmaları, yalnızca dilsel açıklamalardan ibaret değildir. Metnin yapısını, anlam ilişkilerini ve kavramların birbirleriyle bağlantılarını yeniden kurma çabası açıkça görülmektedir. Bu sebeple Kızılcî’nin metinlerini anlamak, basit bir okumanın ötesinde, belirli bir sistematik yaklaşım ve sağlam bir ilmî altyapı gerektirmektedir. Metni yorumlarken kullandığı ayrımlar, tercih ettiği örnekler ve zaman zaman farklı dillerden yararlanması, onun metne bütüncül bir açıdan baktığını göstermektedir. Genel olarak değerlendirildiğinde Kızılcî, sadece dil kurallarını aktaran bir dilci değil, metin üzerinde düşünen, tartışan ve gerektiğinde metnin sınırlarını genişleten bir müellif olarak karşımıza çıkmaktadır. Eserleri, klasik geleneğin içinde yer almakla birlikte, okuyucuyu düşünsel bir sürece davet eden ve metni yeniden inşa etmeye imkân tanıyan özgün çalışmalar arasında sayılmaktadır. Bu çalışma, Kızılcî’nin Üşnüvî’nin (ö. 1152/1739) Tekmiletu’z-Zencânî adlı eserine yazdığı hâşiyeyi merkezine almaktadır. Kızılcî’nin hâşiyesi, klasik hâşiye geleneğinde sıkça görülen sade açıklamaların ötesine geçmektedir. Metni yeniden okumaya, tartışmaya ve farklı açılardan değerlendirmeye imkân tanıyan bir ilmî çaba sunmaktadır. Dille ilgili meseleleri ele alınış tarzı, kavramların işlenme biçimi ve metne yaklaşımındaki dikkat, hâşiyeyi türün sıradan örneklerinden belirgin biçimde ayırmaktadır. Kızılcî, metni yalnızca şerh etmekle yetinmez; metnin içyapısını, kavramlar arasındaki ilişkileri ve anlam örgüsünü yeniden kuran bir yöntem izlemektedir. Bu yönüyle ortaya koyduğu metin hem dil hem de düşünce tarihi açısından özgün bir inceleme alanı oluşturmaktadır. Hâşiyenin kapalı yapısı, rastlantısal bir üslup tercihi değil, dönemin ilmî geleneği içinde metinle kurulan bilinçli bir yaklaşımın ürünüdür. Kızılcî, hâşiyesinde analitik yöntemler, kavramsal tanımlar ve dilsel açıklamalar kullanmaktadır. Çalışmada, söz konusu yöntemlerin sistematik biçimde incelenmesi, Kızılcî’nin hâşiyeyi nasıl konumlandırdığına dair önemli ipuçları sunmaktadır. Kızılcî’nin hâşiyesi, klasik Arap dili literatürüne teorik bir katkı sağlamanın ötesine geçerek, kapalı ve kapsamlı metinlerin çözümlemesine yönelik yeni metodolojik açılımlara zemin hazırlamaktadır. Bu çalışmada metnin yapısını, yöntemini ve ilmî arka planını ortaya koyarak bu sürece katkıda bulunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Arap Dili , Hâşiye , Üşnüvî , Tekmiletu’z-Zencânî , Kızılcî

Kaynakça

• Bahrakî, Molla Tahîr Abdullâh. Ḥayâtu’l-emcâd mine’l-‘ulemâi’l-Ekrâd. 3 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2015.
• Bennânî, Abdurrahman b. Câdillah. Ḥâşiyetü’l-Bennânî ʿalâ Şerḥi’l-Celâl el-Maḥallî. Senendec: İntişârât, 2017.
• Berde‘î, Sâdullah. Hedâikü’d-dekâik. İstanbul: Sâlah Bilici Yayınları, 1984.
• Berzencî, Abdullah b. es-Seyyid Muhammed el-Huseynî. Şarḥu’l-Ḳızılciyyât ʿalâ Taṣrīfi ‘Alî b. eş-Şeyh Hâmid el-Üşnüvî, Mahtut. Celâlî, Molla Musa. Taʿlîkât ʿalâ Ḥâşiyati ʿAlî el-Ḳızılcî. İstanbul: Sembol, 2011.
• Câmî, Nûrüddîn Abdurrahmân b. Nizâmiddîn Ahmed b. Muhammed. el-Fevâʾidü’z-ziyâʾiyye. 2 Cilt. İstanbul: Mektebetu Seydâ, 4. Basım, 2016.
• Demir, İsmail. “Sarf Bilgisi ve Ömer b. Alî b. İbrâhîm b. Halîl El-İspirî’nin er-Risâle fî Temeyyuzi’l-Ebvâb Adlı Eserinin Edisyon Kritiği”. İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/2 (2014),60-80. doi.org/10.17050/kafifd.204026
• Ebbâh, Muhammed Muhtâr Veled. Târîhu’n-naḥvi’l-ʿArabî fî’l-maşrik ve’l-maġrib. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, 2008.
• Geçit, M. Salih. “Celalî ve Kürtçe Mevlit Üzerindeki Şerh Çalışması”. Şırnak: Uluslararası Beytüşşebap ve Molla Hüseyin Batevî Sempozyumu Bildirileri. haz. İbrahim Baz. 157-182. İstanbul: Şırnak Üniversitesi Yayınları, 2014.
• Geçit, Mehmet Seyid. Celâlî’nin (1938-2021) Hayatı, Eserleri ve Tefsir Çalışmaları. Iğdır: Uluslararası Aras Havzası Uleması ve Tarihi Şahsiyetleri Sempozyumu, 2021.
• Hamevî, Ebü’l-Mehâsin Takıyyüddîn Ebû Bekr b. Alî b. Abdillâh b. Hicce. Ḫizânetü’l-edeb ve ġâyetü’l-ereb. 2 Cilt. thk. ʻİsâm Şevkî. Beyrut: Mektebetü’l-Hilâl, 2004.
• İbnü’l-Hâcib, Ebû Amr Cemâlüddîn Osmân b. Ömer b. Ebî Bekr b. Yûnus. el-Kâfiye. İstanbul: Mektebetu Yâsin, 2014.
• İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed. Ṣaḥîḥu İbn Ḥibbân. 18 Cilt. thk. Şuayb el-Arnaût. Beyrut: Muessesetu’r-Risâle, 1988.
• İbnü’l-Karadâğî, Şeyh Ömer. Ḥâşiyetu’l-ʿAllâmeti’l-Ḳaradâġî. İstanbul: Hâşimî Yayınevi, 2014.
• İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd. es-Sünen. 2 Cilt. thk. Muhammed Fuâd Abdulbâkî. Beyrut: Dâru İhyâi’l-Kutubi’l-‘Arabiyyi, ts.
• İbn Mâlik, Ebû ʻAbdillâh Cemâluddîn Muhammed b. ʻAbdillâh. Elfiyyetu İbn Mâlik. by.: Dâru’t-Taʻâvûn, ts.
• İbnu’l-Vâjî, Seyyid Muhammed Hesen Huseynî. Ḥavâşî ʿalâ Kızılcî Taṣrîf-i Mollâ ʿAlî. by.: yy., ts. Kızılcî, ‘Alî. Ḥâşiyetu’l-ʿAllâme el-Kızılcî. İstanbul: Hâşimî Yayınevi, 2014.
• Muderris, Abdulkerîm Muhammed. ʿUlemâʾunâ fī Ḫidmeti’l-ʿilm ve’d-dîn. Bağdât: Dâru’l-Hurriyye, 1983. Ohînî, Şeyh Saffetullah. Kitâbu funûni’l-muḪtalifa. Ankara: Seyda Yayınları, 2019.
• Özalp, Mehmet Sıddık. “Lâmiyyetu’l-ef‘âl Manzumesi”. UMDE Dini Tetkikler Dergisi 5/1 (Temmuz 2022), 30-61. https://doi. org/10.54122/umde.1064743.
• Özyılmaz, Ömer. Osmanlı Medreselerinde Eğitim Programları. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 2002.
• Suyûtî, Celâluddîn. Buġyetü’l-vuʿât fî ṭabakâti’l-luġaviyyîn ve’n-nüḥât. 2 Cilt. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrâhîm. Lübnan: el-Mektebetu’l-‘Asriyye, ts.
• Taşköprizâde, Ahmed b. Mustafâ b. Halîl. Miftâḥu’s-saʿâde ve miṣbâḥu’s-siyâde fî mevżûʿâti’l-ʿulûm. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İ‘lm- iyye, 1985.
• Tekin, Mahmut. Molla Halîl’in el-Kâmûsu’s-sânî fî’n-nahv ve’s-sarf ve’l-me’ânî Adlı Eserinin Tahkîk ve Tahlîli. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2020.
• Tekin, Mahmut. “Alî el-Kârî ve Tasrîfu’z-Zencânî İsimli Eser için Kaleme Aldığı Şerhi”. Artuklu Akademi 7/2 (2020 Aralık), 337-362. https://doi.org/10.34247/artukluakademi.784407.
• Tekin, Mahmut. “‘İzzî’ye Yapılan Şerhler Bağlamında ‘Alî El-Eşnevî’nin ‘İzzî Tekmilesi”. Journal of History School 51 (2021), 1377- 1400. http://dx.doi.org/10.29228/Joh.48584
• Tekin, Mahmut. “Klasik Nahivde Bir Tenkit Üslubu: Molla Musa el-Celâlî’nin Çârperdî’ye Yönelttiği Eleştirilerin Analizi”. İslami İlim- ler Dergisi 41 (Kasım 2025), 115-132. https://doi.org/10.34082/ islamiilimler.1701119.
• Saçaklızâde, Mehmed Efendi. el-Velediyye fî âdâbi’l-baḥs ve’l-munâẓara. Lübnan: Dâru Nûri’s-Sabâh, 2012.
• Sîbeveyh. el-Kitâb. 4 Cilt. thk. ‘Abdusslâm Muhammed Hârûn. Kaihre: Mektebetu’l-Hâncî, 3. Basım, 1988.
• Üşnüvî, ‘Alî b. eş-Şeyh Hâmid. Taṣrîfu’l-ʿAllâme. İstanbul: Hâşimî Yayınevi, 2014.
• Zencânî, İzzuddîn. et-Taṣrîfu’l-ʿİzzî. thk. Enver ed-Dâğistânî. Cidde: Dâru’l-minhâc. 2007.