Aile Kurumunun Dönüşümü ve Diyanet Fetvalarındaki Değişimler: Toplumsal Değerlerin Dini Söyleme Yansıması

Öz

Bu çalışma, Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu (DİYK) tarafından yayımlanan Fetvalar kitaplarının aile hayatı bölümündeki soru-cevap metinlerini inceleyerek, zamanla aile sorunlarına ilişkin dini rehberliğin nasıl evrildiğini ve toplumsal değişimlere verdiği yanıtları analiz etmektedir. 2015, 2020 ve 2025 yıllarına ait Fetvalar kitapları, toplumsal dönüşümlerin dini söyleme nasıl yansıdığını ve aile kurumu üzerindeki etkilerini gözler önüne sermektedir. Araştırma, bu üç dönemdeki fetvaları içerik analizi yöntemiyle inceleyerek, aile kurumunun evrimini ve toplumsal değişimlerin dini rehberlik üzerindeki etkilerini belirlemeyi amaçlamaktadır. Çalışma, her üç dönemde de aile hayatına dair soruların sürekliliğini, dilin evrimini ve toplumsal normlardaki değişimleri mercek altına almaktadır. 2015 yılına ait fetvalarda aileye dair sorular, genellikle evlilik, boşanma, mehir gibi temel dini ve fıkıh konuları üzerine odaklanmıştır. Bu dönemdeki sorular, daha çok geleneksel dini kurallara ve toplumsal normlara odaklanmış olup toplumsal değişimlere duyarlılık açısından sınırlı kalmıştır. 2020 yılına gelindiğinde ise COVID-19 pandemisi gibi küresel olayların etkisiyle boşanma, kadın hakları, ekonomik eşitsizlik gibi toplumsal sorunlar daha fazla gündeme gelmiştir. Pandeminin yol açtığı aile içindeki gerilimler ve ekonomik zorluklar, fetva sorularının daha derinlemesine ve kapsamlı bir biçimde sorulmasına neden olmuştur. 2025 yılına gelindiğinde ise fetvalar daha akademik bir dilde yazılmaya başlanmış, hukuki ve dini analizlerin iç içe geçtiği, toplumsal farkındalıkları vurgulayan bir yaklaşım benimsenmiştir. Bu dönem toplumsal eşitlik, kadının ekonomik hakları ve sosyal güvenlik gibi modern hukukla ilgili meselelerin ön plana çıktığı bir dönemi yansıtmaktadır. Makale fetva dilindeki evrimi de detaylı bir şekilde incelemiştir. 2015 yılı fetvalarında kullanılan dil, halk diline yakın ve daha yüzeysel açıklamalar içerirken, 2025 yılı fetvalarında kullanılan dil sadeleşmiş ve daha teknik bir hale gelmiştir. Bu dilsel sadeleşme, fetvaların daha geniş bir kitleye hitap etme amacı güttüğünü ve dini bilgilerin daha anlaşılır bir şekilde sunulmaya çalışıldığını göstermektedir. Ayrıca, kadın hakları ve toplumsal eşitlik gibi konularda soruların artması, toplumsal dönüşümlerin fetva içeriklerine nasıl etki ettiğini ortaya koymaktadır. Özellikle boşanma ve nafaka gibi konulara yönelik soruların sayısındaki artış, toplumun bu meselelerde daha fazla dini rehberlik arayışına girdiğini göstermektedir. Fetvaların içeriksel evrimi, temel dini ve fıkıh konularının sürekliliği ile toplumsal değişimlere uyum sağlama çabasının birleşimi olarak şekillenmiştir. Aileye dair sorular, özellikle evlilik öncesi ve boşanma konularında her üç dönemde de benzerlikler gösterse de bu sorulara verilen cevaplar zamanla daha derinlemesine ve detaylı hale gelmiştir. Örneğin, 2025 yılına ait fetvalarda boşanma, kadının hakları, nafaka gibi konular daha ayrıntılı bir şekilde ele alınmış, bu da dini rehberliğin modern toplumsal ihtiyaçlara nasıl adapte olduğunu ortaya koymuştur. Sonuç olarak bu çalışma, Diyanet İşleri Başkanlığı’nın fetvalarının sadece dini meseleleri ele almakla kalmayıp, aynı zamanda toplumsal değişimlere paralel olarak dinî ve hukuki analizleri birleştirerek toplumu modern sorunlara dair bilgilendirmeye çalıştığını göstermektedir. Fetvalarda dilsel sadeleşme ve toplumsal farkındalıkların artması, Diyanet’in dini rehberliğini, sadece dini kuralları açıklayan bir metin olmaktan çıkarıp, toplumsal değişimlerle uyumlu bir rehberlik aracına dönüştürmüştür. Bu süreç Diyanet’in dinî ve toplumsal sorumluluklarını nasıl yeniden yapılandırdığını ve toplumsal gerçekliklere nasıl adapte olduğunu gözler önüne sermektedir.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• Din İşleri Yüksek Kurulu
• Fetva Kitapları
• Toplumsal Değişim
• Aile ve Dini Rehberlik
• Evlilik
• Boşanma

The Transformation of the Family Institution and Changes in Religious Fatwas: The Reflection of Societal Values on Religious Discourse

Öz

This study examines the question-and-answer texts in the family life section of the Fatwas books published by the Turkish Religious Affairs High Council of the Presidency of Religious Affairs, analysing how religious guidance on family issues has evolved over time and how it has responded to social changes. The Fatwas Books from the years 2015, 2020, and 2025 reveal how societal transformations are reflected in religious discourse and their impacts on the family institution. The research aims to determine the evolution of the family institution and the effects of social change on religious guidance by analysing the fatwas from these three periods using content analysis methods. The study scrutinizes the continuity of questions related to family life, the evolution of language, and shifts in societal norms across all three periods. The fatwas from 2015 primarily focused on fundamental religious and jurisprudence issues such as marriage, divorce, and dower. The questions in this period were largely centred on traditional religious rules and social norms, showing limited sensitivity to societal changes. By 2020, influenced by global events like the COVID-19 pandemic, societal issues such as divorce, women’s rights, and economic inequality came to the fore more prominently. The tensions within families and economic hardships caused by the pandemic led to questions being posed in a more in-depth and comprehensive manner. By 2025, fatwas began to be written in a more academic language, adopting an approach that emphasized social awareness and intertwined legal and religious analysis. This period reflects a time when issues related to modern law, such as social equality, women’s economic rights, and social security, came to the fore. The present article also provides a detailed examination of the evolution in the language of the fatwas. While the language used in the 2015 fatwas was closer to colloquial speech and contained more superficial explanations, the language in the 2025 fatwas became simplified and more technical. This linguistic simplification indicates an aim to address a wider audience and an effort to present religious knowledge in a more comprehensible way. Furthermore, the increase in questions on topics such as women’s rights and social equality demonstrates how societal transformations influence fatwa content. In particular, the increase in the number of questions on issues such as divorce and alimony indicate that society is seeking more religious guidance on these matters. The content evolution of the fatwas has been shaped by a combination of the continuity of fundamental religious and jurisprudence issues and an effort to adapt to societal changes. Although questions concerning the family, particularly those about pre-marriage and divorce, show similarities across all three periods, the answers provided have become progressively more profound and detailed over time. For instance, in the 2025 fatwas, issues such as divorce, women’s rights, and alimony were addressed in greater detail, demonstrating how religious guidance has adapted to modern societal needs. In conclusion, this study shows that the fatwas of the Presidency of Religious Affairs not only address religious issues but also combine religious and legal analyses in parallel with social changes, striving to inform society about modern issues. The linguistic simplification and increased societal awareness within the fatwas have transformed the institution’s religious guidance from a text merely explaining religious rules into a guidance tool that is harmonized with societal transformations. This process reveals how the Presidency has restructured its religious and societal responsibilities and adapted to social realities.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Law
• High Council of Religious Affairs
• Fatwa Books
• Social Change
• Family and Religious Guidance
• Marriage
• Divorce

Kaynakça

1. 1961 Anayasası. “Md. 154”. Erişim 21 Ağustos 2025. https://www.anayasa.gov.tr/tr/mevzuat/onceki_anayasalar/1961-anayasasi/
2. Balıkçı, Ayşe Betül. “Aile ve Manevi Destek Hizmetlerinin Fonksiyonları Üzerine Nitel Bir Çözümleme”. İlahiyat 14 (Haziran 2025), 137-157.
3. Barış, İsmail-Taylan, Hasan Hüseyin. “Küresel Salgın Sürecinde Türkiye’de Aile işi Sorunlar”. Uluslararası Toplum ve Kültür Çalışmaları Dergisi Gürsoy Akça Özel Sayısı 5 (2020), 13-32.
4. Creswell, John W. Nitel Araştırma Yöntemleri. çev. Mesut Bütün- Selçuk Beşir Demir. Ankara: Siyasal Kitapevi, 2020.
5. Çelik, Celaleddin. “Değişim Sürecinde Türk Aile Yapısı ve Din Paradigmatik Anlam ve İşlev Farklılaşması”. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi 8 (2010), 25-35.
6. Çıtırık, Amine Nuriye-Zengin, Zeki Salih. “Küresel Salgın Zamanında Din Görevlileri Gözüyle Diyanet İşleri Başkanlığı’nın Yaygın Din Hizmeti ve Eğitimi”. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (Salgın Hastalıklar Özel Sayısı), 599-624.
7. Dadaş, Mustafa Bülent. “Kuruluşundan Günümüze Din İşleri Yüksek Kurulu’’nun Fetva Siyaseti”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 13 (25-26) (2015), 37-74.
8. DİB, Diyanet İşleri Başkanlığı. “Din İşleri Yüksek Kurulu Uygulama Genelgesi”. Erişim 21 Ağustos 2025. https://www.mevzuat.gov. tr/mevzuat MevzuatNo=633&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5

9. DİYK, Din İşleri Yüksek Kurulu. “Mevzuat”. Erişim 21 Ağustos2025.https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?Mevzuat- No=633&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
10. DİYK, Din İşleri Yüksek Kurulu. “Hakkımızda”. Erişim 21 Ağustos 2025.https://kurul.diyanet.gov.tr/Hakkimizda
11. DİYK, Din İşleri Yüksek Kurulu. Fetvalar. Ankara: DİB Yayınları 3. baskı, 2015.
12. DİYK, Din İşleri Yüksek Kurulu. Fetvalar. Ankara: DİB Yayınları 7. baskı, 2020.
13. DİYK, Din İşleri Yüksek Kurulu. Fetvalar. Ankara: DİB Yayınları 12 baskı, 2025.
14. Erbaş, Ali. “Diyanet &şleri Başkanlığı” Türk Maarif Ansiklopedisi. Erişim 21 Ağustos 2025. https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/ diyanet-isleri-baskanligi
15. Kaya, Remzi. “Ehl-i Kitap”. Türkiye İslam Ansiklopedisi. Erişim 21 Ağustos 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/ehl-i-kitap
16. Kurt, Rahmet. “Fetvada Değişim Açısından Hanefi Mezhebinde İnsan Bedeni ile İlgili Fetvaların Tahlili”. (Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024), 51-93.
17. Okumuş, Ejder. “Toplumsal Değişim ve Din”. Din Sosyolojisi El Kitabı ed. Niyazi Akyüz vd. 271. Ankara: Grafiker Yayınları, 4. Basım, 2016.
18. Özen, Şükrü. “Osmanlı Döneminde Fetva Literatürü”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 3/5(2005), 249-378.
19. Paçacı, İbrahim. Dini Kavramlar Sözlüğü. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2017.
20. Wael B. Hallaq. “Fetvalardan Fürûa: İslâm Fürû-i Fıkhında Gelişim ve Değişme”. çev. Muharrem Midilli. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 411 (Haziran 2023), 243-280.
21. Yaman, Ahmet. “Gayr-ı Müslim”. TÜBİTAK Bilim ve Toplum Başkanlığı Popüler Bilim Yayınları. Erişim 21 Ağustos 2025. https://ansiklopedi.tubitak.gov.tr/ansiklopedi/gayr_i_muslim
22. Yenice, Ali Can-Bektaş, İsmail. “Türkiye’de *eri Yönetişim: Din İşleri Yüksek Kurulu Örneği”. İnsan ve Toplum 12/4 (2022) 99-136.
23. Yıldırım, Ali – Şimşek, Hasan. Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2005.
24. Yücel, Fatih. “Fetvanın Değişim Gerekçelerine Güncel Bir Bakış -Din &şleri Yüksek Kurulu Karar ve Fetvaları Örnekliği”. Diyanet İlmî Dergi 58 (2022), 1125-1156.