Ebû Bekir el-Berzencî’nin Mütecellâ’t-Tefâsîr’inde Tefsir Yöntemi

Öz

Bu çalışmada, Osmanlı’nın son döneminde Irak’ın kuzeyinde yetişen Ebû Bekir el-Berzencî’nin (ö. 1287/1870) kaleme aldığı Mütecellâ’t-tefâsîr adlı eseri, müfessirin ilmî birikimi ve tefsir yöntemi açısından değerlendirilecektir. Söz konusu eser, dönemin ilmî birikimini ve tefsir anlayışını yansıtması bakımından önem arz etmektedir. Yazma nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Hacı Mahmud Efendi Koleksiyonunda 82 demirbaş numarasıyla kayıtlı olup 485 varaktan oluşan tefsirin, henüz matbu bir nüshası bulunmamaktadır. Tefsir üzerine yapılmış herhangi bir çalışma bulunmamakla birlikte müellifle ilgili iki sayfalık bir ansiklopedi maddesi kaleme alınmıştır. Mütecellâ’t-tefâsîr, müellifin klasik kaynaklara olan vukûfiyetini ortaya koyarken, aynı zamanda âyetlere getirdiği yorumlarla da dikkat çekmekte ve bu yönüyle gün yüzüne çıkarılmayı ve alanla ilgili çalışanların hizmetine sunulmayı hak etmektedir. Bu çalışmanın amacı, Osmanlı’nın son dönemlerinde yaşamış bir âlimin kaleminden çıkmış bir tefsiri gün yüzüne çıkarmak; özelde ise ilgili tefsirin rivayet ve dirâyet yönü başta olmak üzere tefsir özelliklerini ve müfessirin usûl ve üslûbunu tespit etmek suretiyle tefsir ilmi akademik çalışmalarına katkı sağlamaktır. İlgili tefsiri konu alan bu çalışmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş, verilerin elde edilmesinde nitel araştırmanın alt türlerinden biri olan doküman incelemesi kullanılmıştır. Çalışmada elde edilen bulgularda, Berzencî’nin Mütecellâ’t-tefâsîr adlı eserinde klasik tefsir yöntemlerine bağlı kalmakla birlikte, aklî değerlendirmelerle bu yorumları zenginleştirdiği, ulûmü’l-Kur’ân konularına açıklık getirdiği ve ulaştığı bilgileri yaşadığı dönemin şartlarına uygun bir şekilde sunmaya çalıştığı sonucuna ulaşılmıştır. Buna göre müfessirin çalışmasının pek çok yerinde, rivayet ve dirâyet yöntemlerine yer verdiği, tefsirinin yöntemine işaret eden ve müfessirin usûlünü ortaya çıkaracak olan yorumları tespit edilmiş, ulaşılan bilgiler farklı başlıklar altında tasnif edilmek suretiyle tahlil edilmiştir. Rivayet ve dirâyet yöntemlerinin birlikte uygulandığı görülen tefsirde, naklî bilgilere dayanmakla birlikte, müfessirin yer yer kendi ilmî değerlendirmelerine yer verdiği, Kur’ân’ın Kur’ân’la, hadislerle, sahâbe sözüyle ve tabiîn rivayetleriyle tefsir edilmesi gibi yöntemleri sıklıkla kullandığı; dirayet yöntemi bağlamında da fıkıh ve itikad konulu âyetlerde müfessirin ilmî birikimini kendi yorumlarıyla göstermek suretiyle açıklamalarda bulunduğu tespit edilmiştir. Müfessirin bazı sûreler hakkında bilgi vermesi bağlamında sûrelerin faziletine dair rivayetlere, sûrelerin âyet sayısını haber veren rivayetlere ve âyetlerin Mekkî-Medenî oluşuna değinen rivayetlere yer verdiği fakat bu rivayetleri sadece gündeme getirmekle kalmayıp bunlarla ilgili kendi yorumunu ve değerlendirmesini de katmak suretiyle ele aldığı görülmüştür. Ayrıca, esbâbü’n-nüzûl, hurûf-ı mukatta, muhkem-müteşâbih ve nâsih-mensuh gibi Kur’ân ilimlerinin önemli konularına da değindiği görülen müfessirin bu hususlarla ilgili metinler arası bütünlüğü esas alan bir yaklaşım sergilediği gözlemlenmiştir. Netice itibariyle Mütecellâ’t-tefâsîr, Berzencî’nin tefsir yaklaşımını ortaya koyan, rivayet ve dirâyeti, itikadî ve fıkhî yorumları, metinsel ve tarihsel incelemeleri bir arada sunan bir çalışma olarak dikkat çekmektedir. Bu yönüyle Berzencî’nin tefsiri hem kendi döneminin hem de günümüz Kur’ân çalışmalarının önemli kaynaklarından biri olarak değerlendirmek mümkün gözükmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Rivayet
• Dirâyet
• Mütecellâ’t-Tefâsîr
• Ebû Bekir el-Berzencî

Tafsir Method in Abū Bakr al-Barzanji’s Mutajallā’t al-Tafāsīr

Öz

This study examines Mutajallāt al-Tafāsīr, a work authored by Abū Bakr al-Barzanjī (d. 1287/1870), a scholar from northern Iraq during the late Ottoman period. The present article focuses on the author’s scholarly background and his exegetical methodology. The work holds particular significance as it reflects the intellectual milieu and interpretive tendencies of its era. In this regard, Mutajallāt al-Tafāsīr, authored by Abū Bakr al-Barzanjī (d. 1287/1870), a scholar from northern Iraq during the late Ottoman period, stands out as an important work that deserves to be examined within the framework of its exegete’s methodology of tafsīr. The manuscript is preserved in the Süleymaniye Library, Hacı Mahmud Efendi Collection, under inventory number 82, consisting of 485 folios, and no printed edition of the work is currently available. Although no scholarly research has yet been conducted on the tafsīr itself, a two-page encyclopedic entry on the author has been written. While Mutajallāt al-Tafāsīr demonstrates the author’s profound mastery of classical sources, it also stands out for the unique interpretations brought to the verses; in this regard, it deserves to be brought to light and placed at the service of researchers in the field. The purpose of this study is to introduce a tafsīr authored by a scholar who lived during the late Ottoman era and, more specifically, to identify its principal features—particularly with regard to its use of traditional (riwāyah) and rational (dirāyah) sources—and thereby contribute to academic studies in Qur’anic exegesis. This research adopts a qualitative method, employing document analysis as a sub-type of qualitative data collection. The findings of this study indicate that in Mutajallâʾt al-tafāsīr, while al-Barzanjī generally adhered to the classical methods of tafsīr, he simultaneously enriched his commentary with rational evaluations, elucidated topics within the sciences of the Qur’an (ʿulūm al-Qurʾān), and sought to present his insights in a manner suitable to the conditions of his own time. Accordingly, it has been identified that the exegete frequently combined riwāyah and dirāyah methods, incorporating his scholarly judgments alongside narrations. His tafsīr demonstrates methods such as interpreting the Qur’an by the Qur’an itself, by hadiths, by the statements of the Companions, and by reports from the Followers (tābiʿūn). Within the framework of dirāyah, he also engaged in commentary on verses related to jurisprudence and theology, reflecting his own scholarly expertise. Furthermore, in his discussions of particular sūrahs, al-Barzanjī included narrations concerning their virtues, reports on the number of verses they contain, and whether they were revealed in Mecca or Medina. However, rather than merely presenting these reports, he often supplemented them with his own interpretation and evaluation. He also addressed key issues in the sciences of the Qur’an, such as asbāb al-nuzūl (occasions of revelation), ḥurūf al-muqaṭṭaʿāt (disjointed letters), muḥkam and mutashābih (clear and ambiguous verses), and nāsikh–mansūkh (abrogating and abrogated verses), approaching these topics with an emphasis on textual coherence. In conclusion, Mutajallâʾt al-tafāsīr emerges as a unique work that reveals al-Barzanjī’s exegetical approach, bringing together riwāyah and dirāyah, theological and jurisprudential discussions, as well as textual and historical analyses. In this respect, the tafsīr can be considered not only a significant contribution to the exegetical tradition of its own time but also a valuable source for contemporary Qur’anic studies.

Anahtar Kelimeler

• Tafsīr
• Riwāyah
• Dirāyah
• Mutajallā’t al-tafāsīr
• Abū Bakr al-Barzanjī.

Kaynakça

1. Akkuş, Murat. “Mennâ῾ Halîl Kattân’ın Mebâhis Fî῾Ulûmi’l-Kur’ân Adlı Eserinin Kıraat İlmi Açısından Değerlendirilmesi”. Ulûmu’l-Kur’ân Kaynaklarında Kıraat İlmi. ed. Yaşar Akaslan. 219-251. Ankara: İlâhiyât Yay., 2019.
2. Akkuş, Murat. “Kıraatlerin Tefsire Etkisi (İbn Âşûr Örneği)”. Mütefekkir 2/3 (2015), 151-176.
3. Arslan, Yahya. “Ahkâm Âyetlerinin Anlaşılması ve Yorumlanmasında Nüzûl Sebeplerinin Önemi”. Şarkiyat 15/1 (2023), 284-302. https://doi.org/10.26791/sarkiat.1249330.
4. Aydın, Muhammed. “’Rivayet Tefsiri’ Kavramı ve Kur’an’ın Kur’an ile Tefsiri: Eleştirel Bir Yaklaşım”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/20 (2009), 1-22.
5. Aydınlı, Ahmet Emre. “Ürdün Üniversitesi’nde Hadis Eğitimi ve Yapılan Lisansüstü Tezler (2010-2024)”. HADITH 14 (2025), 467-501. https://doi.org/10.61218/hadith.1576878.
6. Bağdâdî, Ebû Mansûr Abdülkâhir b. Tâhir b. Muhammed et-Temîmî. el-Fark beyne’l-fırak. Beyrut: Dârü’l-Âfâki’l-Cedîde, 1977.
7. Baysal, Sıddık. Ebu’l-Berekât En-Nesefî’nin Medâriku’t-Tenzîl ve Hakâiku’t-Te’vîl Adlı Eserinde Tefsir-Te’vil İlişkisi. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2015.
8. Baysal, Sıddık. “Tefsirde Kültürel Antropolojik Yaklaşım”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 3/2 (2019), 317-356.

9. Berzencî, Şeyh Ebû Bekir eş-Şâfiî en-Nakşibendî. Mütecellâ’t-tefâsîr. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Mahmud Efendi Koleksiyonu, 1-486.
10. Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyin b. ʿAlî. Delâʾilü’n-nübüvve ve maʿrifetü ahvâli sâhibi’ş-şerîʿa. thk. ʿAbdü’lmuʿtî Kalʿacî. 7 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye; Dârü’r-Reyyân, 1408/1988.
11. Birışık, Abdülhamit. “Tefsir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/290-294. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2011.
12. Cerrahoğlu, İsmail. Tefsir Usulü. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2021.
13. Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yûsuf. Müncidü’l-mukriʾîn ve mürşidü’t-tâlibîn, thk. Nasır Muhammedî Muhammed Cad (Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1999.
14. Çalışkan Başer - Hatice Merve. “Mukâtil B. Süleymân’ın Tefsir Yönteminden Hareketle Tefsirde Rivayet-Dirayet Ayrımının İmkânı Üzerine”. Artuklu Akademi Dergisi 10/1 (2023), 17-29.
15. Demirci, Muhsin. Tefsir Usulü. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2021.
16. Demirci, Muhsin. Tefsire Giriş. İstanbul: İslam Araştırmaları Merkezi (İSAM) Yay., 2009.
17. Erdal, Muhammet Ali. Lafzî Müteşâbih Âyetlerin Yorumlanması. Ankara: İlâhiyât Yay., 2024.
18. Evmeş, Adem. “Mahmud Hasan el-Mağnîsî’nin Mantık Anlayışı”. Mantık Araştırmaları Dergisi 1/2 (2020), 38-72.
19. Evmeş, Adem. “Şemsüddîn es-Semerkandî’nin Beşârâtü’l-İşârât Adlı Eserinin Mantık Bölümünde Burhanî İlimler ve Bilimsel Sorular Konusuna Yaklaşımı”. Tokat İlmiyat Dergisi 9/2 (2021), 679-694. https://doi.org/10.51450/ilmiyat.1002956.
20. Gengil, Veysel. Mâtürîdî’de Tefsirin İmkânı. İstanbul: İz Yayıncılık, 2021.
21. Gündüz, Ahmet. “Şehrizor”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010.
22. Güzel, Mehmet Emin. İmam Mâlik’in Tefsir Anlayışı. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2023.
23. Hüseyin ez-Zehebî, Muhammed Seyyid. et-Tefsîr ve’l-müfessirûn. Kahire: Mektebetü Vehbiyye, 1976.
24. İbn Atıyye, Ebû Muhammed Abdülhak b. Gâlib b. Abdirrahmân b. Gâlib el-Muhâribî el-Gırnâtî el-Endelüsî. el-Muharrerü’l-vecîz fî tefsîri’l-Kitâbi’l-ʿAzîz. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2001.
25. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn ʿAbdurraḥmân b. ʿAlî b. Muhammed el-Bağdâdî. Zâdü’l-mesîr fî ʿilmi’t-tefsîr. thk. ʿAbdurrezzâk el-Mehdî. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-’Arabî, 2001.
26. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yûsuf. Müncidü’l-mukriʾîn ve mürşidü’t-tâlibîn. thk. Nasır Muhammedi Muhammed Cad. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1999.
27. Karataş, Şuayip. İmam Ya’kûb Kıraatinin Özellikleri ve Delilleri. Ankara: Sonçağ Akademi Yayınları, 2021.
28. Karaoğlan, Arslan. “Tefsirlerde Rivâyet ve Dirâyet Ayrımının Objektifliği Sorunsalı”. UMDE Dini Tetkikler Dergisi 6/1 (2023), 1-30.
29. Karlı, Mehmet. "Eseru'l-Kırââti fi't-Tefsîri inde't-Tebrîzî: Dîrâsetun Tahlîliyye". Mütefekkir 11/21 (2024), 259-280. https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1501743.
30. Kaya, Ali. “Et-Tefsîru’l-Kebîr Bağlamında Mukâtil b. Süleyman’ın Esbâb-ı Nüzûl’e Yaklaşımı”. Mütefekkir 7/14 (2020), 339-366.
31. Kılıç, Süleyman. Oluşum Temsilciler ve Metodolojik Açıdan Basra Kıraat Ekolü. İstanbul: Kitap Dünyası, 2024.
32. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed. Teʾvîlâtu Ehli’s-Sünne, thk. Mecdî Bâsellûm. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1426/2005.
33. Mâverdî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Habîb el-Basrî. el-Hâvi’l-kebîr. thk. Ali Muhammed Muvazz - Adil Ahmed Abdü’l-mevcid. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1999.
34. Münâvî, Muhammed Abdürraûf. el-Fethu’s-semâvî bi-tahrîci ehâdîsi Tefsîri’l-Kâdı’l-Beyzâvî. thk. Ahmed Müctebi. Riyad: Dârü’l-Âsime, 1989.
35. Onbaşı, Ayben. “Tefsirde Bağlam Sorunu -A’râf Sûresi 204. Âyet Örneği-”, Kur’an ve Tefsirde Güncel Konular - 2, ed. Zeki Keskin. Ankara: Fecir Yayınları, 2025.
36. Onur, Zafer. “Ebubekir Berzenci”, Şark Ulemâsı. 3/13-16. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2024.
37. Ömer, Ahmed b. Ebî Bekr b. el-Büstân fî İ’râbi Müşkilati’l-Kur’ân. Riyad: Merkez el-Melik Faysal li’l-Bühûss ve’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye, 2018.
38. Özcan, Esat “İbn Ebü’l-‘İzz’in Kur’ân’ın Kur’ân’la Tefsir Metoduna Yaklaşımı”. Din ve Bilim - Muş Alparslan Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi 4/2 (2021), 176-193.
39. Rûyânî, Ebü’l-Mehâsin Abdülvâhid b. İsmâîl. Bahrü’l-mezheb fî fürûʿı mezhebi’l-İmâm eş-Şâfiʿî. thk. Târık Fethi es‑Sayed. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2009.
40. Sağlam, Mustafa. Tefsirde Anlam Kırılmaları. Ankara: Fecr Yayınları, 2022.
41. Sağlam, Mustafa. “Te’vîlâtü’l Kur’ân’da Kıraat Farklılıkları ve Yoruma Etkisi”. UMDE Dini Tetkikler Dergisi 3/2 (2020), 223-246.
42. Saylan, Nesrişah. “Tabersî’nin Mecme‘u’l-Beyân Adlı Tefsirinde Şâz Kıraatlere Yaklaşım Metodunun İncelenmesi”. UMDE Dini Tetkikler Dergisi 8/1 (2025), 14-26.
43. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn ʿAbdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî. el-İtkân fî ʿulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebü’l-Fadl İbrâhîm. 4 Cilt. Kahire: Heyʾetü’l-Mısriyyeti’l-ʿAmme li’l-Kitâb, 1974.
44. Şehristânî, Ebü’l-Feth Muhammed b. ʿAbdü’l-Kerîm. el-Milel ve’n-Nihal. 3 Cilt. b.y.: Müessesetü’l-Halebî, 2010. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. “Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı “https://portal.yek.gov.tr/works/detail/251107”(Erişim 9 Kasım 2025)
45. Turan, Ali. Hz. Muhammed’i Diğer Peygamberlerden Ayıran Özellikleri. Malatya: İnönü Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek lisans Tezi, 2020.
46. Vâhidî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ahmed b. Muhammed en-Nîsâbûrî. el-Basît fî tefsîri’l-Kurʾân, thk. Muhammed b. Salih el-Fevzan. 24 Cüz. Riyad: Câmiʿatü’l-İmâm Muhammed b Suʿûdi’l-İslâmiyye, 2009.
47. Yaşar, Mehmet. “Hicrî Birinci Asırda Sünnet’in Bağlayıcılığı Meselesinin Kur’ân’la Delillendirilmesi”. BEÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/2 (2020), 475-495
48. Yurdagür, Metin. “Hatm-i Nübüvvet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1997.
49. Zehebî, Muhammed Hüseyin. et-Tefsîr ve’l-müfessirûn. 3 Cilt. Kahire: Mektebetü Vehbiyye, 1431.
50. Zerkeşî, Ebû ʿAbdullâh Muhammed b. ʿAbdullâh b. Bahâdır eş-Şâfiʿî. el-Burhân fî ʿulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebü’l-Fadl İbrâhîm. 4 Cilt. Kahire: Dâru ʾİhyâʾi’l-Kütübi’l-ʿArabiyye, 1957.