Erken İslam Dönemi Kaya Yazılarında Hz. Muhammed’in Anılması ve Rahmet Tasavvuru

Öz

İnsanlık tarihine yeni bir din ve köklü bir düşünce yapısı getiren Hz. Muhammed (sas), tebliğ ettiği mesajla sadece inanç dünyasını değil, toplumsal düzeni ve bireysel yaşam pratiklerini de dönüştüren yeni bir süreç başlatmıştır. Bu sürecin en somut tezahürlerinden biri, Hz. Peygamber’in isminin ve şahsiyetinin hem kurucu dinî metinlerde hem de Müslümanların gündelik dilinde merkezi bir otoriteye dönüşmesidir. Erken İslam toplumunda bu otoritenin kuruluşu; hitabet, idari yazışmalar ve kutsal metinler aracılığıyla pekişirken, bu durumun zihniyet dünyasındaki karşılığını sadece klasik literatür üzerinden değil, doğrudan dönemin fiziksel kalıntıları üzerinden okumak büyük bir tarihsel öneme sahiptir. Hz. Peygamber’in kazandığı bu tartışmasız otoritenin, resmî belgelerin ötesinde, sıradan insanların eliyle tabiata kazınmış arkeolojik verilerle ispatlanması, İslam’ın ilk asırlarındaki toplumsal dindarlığın ve Peygamber algısının gerçekliğini teyit eden en kıymetli delilleri sunmaktadır. Bu çalışma, söz konusu otoriteleşme sürecinin sahadaki yansımalarını, özellikle Arap Yarımadası ve çevresindeki erken dönem kaya yazıları (graffiti) üzerinden incelemeyi amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Tarihi
• İslam Arkeolojisi
• Kaya Yazıları
• Epigrafi
• Rahmet

The Mention of Prophet Muhammad in Early Islamic Rock Inscriptions and the Conception of Mercy

Öz

By introducing a new religion and a profound intellectual framework to human history, Prophet Muhammad (pbuh) initiated a transformative process that reshaped not only the world of belief but also social order and individual life practices. One of the most concrete manifestations of this process is the transformation of the Prophet’s name and personality into a central authority within both foundational religious texts and the daily language of Muslims. While the establishment of this authority in early Islamic society was consolidated through oratory, administrative correspondence, and sacred texts, it is of great historical importance to interpret the reflection of this authority in the world of mentality through direct physical remains of the period rather than solely through classical literature. Proving this unquestionable authority gained by the Prophet -beyond official documents- through archaeological data carved into nature by ordinary people provides the most valuable evidence confirming the reality of social piety and the perception of the Prophet during the first centuries of Islam. This study aims to examine the reflections of the aforementioned authorization process in the field, specifically through early Islamic rock inscriptions (graffiti) found in the Arabian Peninsula and its surroundings.

Anahtar Kelimeler

• Islamic History
• Islamic Archaeology
• Rock Inscriptions
• Epigraphy
• Mercy

Kaynakça

1. Al-Jallad, Ahmad. “The earliest stages of Arabic and its linguistic classification”. The Routledge Handbook of Arabic Linguistics. 315-331. New York: Routledge, 2017.
2. Benî Hamed, Faysal Abdullah. “Ehemmmiyetü’n-Nukûşi’l-İslâmî ke Mastaru li’l-Târîhi’l-İslâmî”. Câmiatü Melik Suûd Külliyetü’l-Âdâb 27/1 (2015), 317-348.
3. Ertürk, Hatice Nur. Hz. Peygamber’in (sas) Duaları. İstanbul: Siyer Yayınları, 2024.
4. Erul, Bünyamin. Sahabenin Sünnet Anlayışı. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1999.
5. George, Alain. The Rise of Islamic Calligraphy. London: SAQI, 2010.
6. Ghabban, Ali ibn Ibrahim. “The inscription of Zuhayr, the oldest Islamic inscription (24 AH⁄AD 644–645), the rise of the Arabic script and the nature of the early Islamic state”. çev. Robert Hoyland 19 (2008), 209-236.
7. Göl, Yavuz Selim. Hz. Muhammed’in (sas) Hayatında Rahmet Tezahürleri. Ankara: Sonçağ Yayınları, 2021.
8. Hoyland, Robert. Arabia and the Arabs: From the Bronze Age to the Coming of Islam. London: Routledge, 2001.

9. Hoyland, Robert. “The Content And Context Of Early Arabic Inscriptions” 21/3 (1997), 77-102.
10. Imbert, Frédéric. “L’Islam des pierres : l’expression de la foi dans les graffiti arabes des premiers siècles”. Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée 129 (2011). https://doi.org/10.4000/remmm.7067
11. Imbert, Frédéric. “L’Islam des pierres : l’expression de la foi dans les graffiti arabes des premiers siècles”. Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée 129 (16 Temmuz 2011). https://doi.org/10.4000/remmm.7067
12. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Abdülmelik. es-Sîretu’n-Nebeviyye. thk. Mustafa es-Saka vd. Beyrût: Şirketü Mektebe ve Matbaa Mustafa el-Bânî el-Halebî, 2. Basım, 1375/1955.
13. İbn İshâk, Ebû Abdillâh Muhammed b. İshâk b. Yesâr. es-Sîretü’n-nebeviyye. thk. Süheyl Zekkâr. Beyrût: Dârü’l-Fikr, 1398/1978.
14. Imbert, Frédéric. “Graffiti islamiques du début de l’Islam : nouvelles découvertes en Arabie Saoudite”. Comptes rendus des séances de l’Académie des Inscriptions et Belles-Lettres 157/2 (2013), 665-674. https://doi.org/10.3406/crai.2013.95229
15. Khan, Majeed. “Suudi Arabistan’daki Kaya Resimleri”. çev. Hakan Temir. Siyer Araştırmaları Dergisi 3 (2018), 81-106.
16. Miles, George C. “Early Islamic Inscriptions Near Ṭāʾif in the Hijāz”. Journal of Near Eastern Studies 7/4 (1948), 236-242.
17. Mukâtil b. Süleymân, Ebü’l-Hasen Beşîr el-Ezdî el-Belhî. Tefsîrü Mukâtil b. Süleyman. thk. Abdullah Mahmûd Şahhâde. Beyrût: Dâru İhyai’t-Turâs el-Arabî, 1423.
18. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiʿu’s-sahîh. thk. Muhammed Zihnî Efendi. Türkiye: Dâru’t-Tabâatü’l-Âmire, 1334.
19. Nughiyther, Ahmed Muhammad Mehana. “Erbaʿatü Nuqūş ʿArabiyya Islāmiyya Cedīda min Mawqiʿ ʿĀliyat Necid”. Mecelletü’l-ʿImāra ve’l-Funūn ve’l-ʿUlūmü’l-Insāniyye 7/34 (2022).
20. Sa‘îd, Abdullah Abdülazîz vd. Nukûşü Hismâ el-İslâmiyye. ed. Muhammed b. Abdullah es-Seyf. Riyâd: Mecelletü’l-Arabiyye, 1439.
21. Şehristânî, Ebü’l-Feth Tâcüddîn Muhammed b. Abdilkerîm b. Ahmed. el-Milel ve’n-nihal. Kahire: Müessesetü’l-Halebî, ts.
22. Temir, Hakan - Oğuzhan, İbrahim. “İslam Arkeolojisi İçinde Genç Bir Disiplin: Kaya Yazıları”. Mersin İlahiyat Dergisi 2 (26 Şubat 2026), 1-15.
23. Tillier, Mathieu. “Vers une nouvelle méthode de datation du hadith: les invocations à Dieu dans les inscriptions épigraphiques et dans la sunna” 99/2 (2022), 337-433.
24. Tokunaga, Risa. “Early Islamic Arabic Graffiti of Wādī al-Khirqah: Tracing the Development of Formulae by Generation”. Decades in Deserts: Essays on Western Asian Archaeology in Honour of Sumio Fujii. thk. S. Nakamura. 231-242. Tokyo: Rokuichi Syobou, 2019.
25. Ya‘kūbî, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Ebî Ya‘kūb İshâk b. Ca‘fer b. Vehb b. Vâzıh. Buldân. Beyrût: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1422.
26. İnternet Kaynakları Alsahra. “El-vad'u'l hazîn li-gâri's-sevvâkîn. Ferîku's-Sahrâ. (blog). Erişim 07 Mayıs 2026. https://alsahra.org/2025/06/
27. Alsahra. “Zikrün Nebiyyi sallallahu aleyhi ve sellem fî nukûşi Hismâ”. Erişim 25 Ocak 2026. https://alsahra.org/2025/02/
28. Alsahra. “Nukûş ve hikâyât min zemeni's-sahâbe ve't-tâbiîn”. Erişim 18 Şubat 2026. https://alsahra.org/2025/06/
29. Yüksel, Müfit. “Medine-i Münevere’nin Kuzeyinde Ğâru’s-Sevâkîn Mevkiinde erken İslâmi dönem kaya yazıtları (50 Yazıt) ve tercümeleri”. Erişim 07 Mayıs 2026. https://mufity.blogspot.com/2026/04/medine-i-muneverenin-kuzeyinde-garus.html