Mevlâna Celâleddin-i Rûmî’nin Ahşap Sandukasının Yazıları ve Tezyinatı

Öz

Türk-İslam dünyasında, mezar taşları ve mezar anıtları, Türklerin İslam öncesi ölü gömme adetlerinin ve inançlarının bir uzantısı olarak gelişmiştir. Milletlerin kültür ve inanç değerlerini yansıtan mezar yapıları, birer tarihi vesika niteliğindedir. Türk tezyini sanatlarımız içinde önemli bir yere sahip olan ahşap işçiliği, eşya ve mimari elemanların bezenmesiyle sanat olarak benimsenmiş buna bağlı olarak da çok çeşitli örnekler günümüze kadar ulaşmıştır. Selçuklular taş, tuğla ve çinide olduğu gibi ahşap işçiliğinde de güzide eserler meydana getirmişlerdir. Anadolu’da Selçuklularla gelişen ve orijinal örneklerin verildiği ahşap işçiliği, Beylikler devrinde de aynı üslup, teknik ve işçilikle devam etmiştir. Selçukluların ahşap işçiliğindeki orijinallikleri, mezar yapılarındaki sandukalar üzerinde de görülmektedir. Araştırma konumuz olan Mevlâna Celâleddin-i Rumi’nin ahşap sandukası, Selçukluların muhteşem eserlerinden biridir. Bu sanduka, Konya Mevlâna Müzesi’nde, Hz. Mevlâna’nın babası Sultan-ül-Ulemâ’nın kabri üzerinde bulunmaktadır. Günümüze kadar Anadolu Selçuklu ahşap sanatı bakımından araştırmalara konu olan Hz. Mevlâna’nın sandukası, hat sanatı bakımından ve tezyini yönden ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Mevlâna
• Sanduka
• Ahşap
• Hüsn-i hat
• Selçuklu sülüsü
• Tezhip
• Tezyinat

Inscriptions and Ornaments on the Wooden Sarcophagus of Mevlana Celâleddin-i Rûmî

Öz

In the Turkish-Islamic world, gravestones and grave monuments developed as an extension of the pre-Islamic burial customs and beliefs of the Turks. Grave structures that reflect the cultural and belief values of nations are historical documents. Woodwork, which has an important place in our Turkish decorative arts, was adopted as art with the decoration of objects and architectural elements, and accordingly, a wide variety of examples have survived to the present day. The Seljuks created very successful works in woodworking, as well as in stone, brick and tiles. Woodworking, which developed in Anatolia with the Seljuks and where original examples were given, continued with the same style, technique and workmanship during the Principalities period. The originality of the Seljuks in woodworking can also be seen on the sarcophagus in the tomb structures. The wooden sarcophagus of Mevlana Celâleddin-i Rumi, our research subject, is one of the magnificent works of the Seljuks. This sarcophagus is in Konya Mevlana Museum, it is located on the tomb of Mevlana's father, Sultan-ul-Ulema. It has been the subject of research in terms of Anatolian Seljuk wood art until today Mevlana's sarcophagus was discussed in terms of calligraphy and decoration.

Anahtar Kelimeler

• Mevlâna
• Sarcophagus
• Wood
• Calligraphy
• Seljuk thuluth
• Illumination
• Ornaments

Kaynakça

1. Akyurt, M. Yusuf. “Konya Asarı Atika Müzesinde Mevlâna Celâleddini Rumînin Sandukası.” Türk Tarih Arkeologya ve Etnografya Dergisi 3 (1966), 113–127.
2. Alparslan, Ali. “İslâm Yazı Çeşitleri: 3 Celî Sülüs.” Sanat Dünyamız 33 (1985), 27–35.
3. Alparslan, Ali. Osmanlı Hat Sanatı Tarihi. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2004.
4. Arslancan, Haldun. “Değerini Bilemediğimiz Kündekari.” Antik Dekor 26 (1994), 68–71.
5. Barışta, H. Örcün. “Selçuklu Ahşap İşçiliğinden Bazı Örnekler ve Tanınmamış Birkaç Parça Üzerine.” I-II. Millî Selçuklu Kültür ve Medeniyeti Semineri Bildirileri. 87–108. Konya: Selçuk Üniversitesi Yayınları, 1993.
6. Baysal, Ali Fuat. Konya’da Bulunan Anadolu Selçuklu San’atlarında Kullanılan Rûmî Motifler. Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 1998.
7. Baysal, Ali Fuat. Kubbe-i Hadrâ Kalemişi Tezyînâtı ve Onarımı. Konya: Palet Yayınları, 2020. Bozkurt, Nebi. “Sanduka.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36/102–104. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
8. Çıpan, Mustafa. Hz. Mevlâna’nın Türbesi ve Pûşîdeleri (Sanduka Örtüleri). Konya: Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, 2020.

9. Günüç, Fevzi. XV.-XX. Yüzyıl Osmanlı Dînî Mîmârîsinde Celî Sülüs Hattı Uygulama ve Teknikleri. Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, 1991.
10. Kara, Hacer. Konya Mevlâna Müzesindeki Ahşap Eserler. İstanbul: Rûmî Yayınları, 2022.
11. Karamağaralı, Halûk. “Mevlâna’nın Türbesi.” Türk Etnoğrafya Dergisi VII–VIII (1966), 38–42.
12. Konyalı, İbrahim Hakkı. Âbideleri ve Kitabeleri Ile Konya Tarihi. Konya: Yeni Kitap Basımevi, 1964.
13. Ögel, Bahaeddin. “Selçuk Devri Anadolu Ağaç İşçiliği Hakkında Notlar.” Yıllık Araştırmalar Dergisi I (1956), 199–220.
14. Önder, Mehmet. “Bir Selçuklu Şaheseri Mevlâna’nın Ahşap Sandukası.” Vakıflar Dergisi XVII (1983), 79–92.
15. Önder, Mehmet. Mevlâna ve Türbesi. İstanbul: Doğan Kardeş Yayınları, 1957.
16. Öney, Gönül. “Anadolu’da Selçuklu ve Beylikler Devri Ahşap Teknikleri.” Sanat Tarihi Yıllığı III (1970), 135–149.
17. Özönder, Hasan. Konya Mevlâna Dergâhı. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1989.
18. Şimşir, Zekeriya. Konya’daki Selçuklu Mimarisinde Rûmî Motifi. Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, 2002.
19. Yazır, Mahmud Bedreddin. Medeniyet Âleminde Yazı ve İslâm Medeniyetinde Kalem Güzeli. 3 Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1981-1989.
20. “Sanduka.” Meydan Larousse. 929–930. İstanbul: Meydan Yayınevi, 1960.
21. “Sanduka.” Büyük Larousse. 19/10150–10151. İstanbul: İnterpres Yayıncılık, 1986.