Moğol Hâkimiyetinde Kuzey ve Merkezî Ticaret Yolları (Latin Kaynaklarına Göre)

Yıl 2025, Sayı: 24, 174 - 207, 31.12.2025

Mehmet Ali Bozkuş

https://doi.org/10.23897/usad.1758192

Öz

Çin’den Doğu Avrupa’ya kadar uzanan devasa Moğol İmparatorluğu, Cengiz Han’ın ölümünü müteakip dağılmamış; çocukları ve torunları zamanında da sınırları genişleyerek büyümüştür. 14. yüzyıla gelindiğinde bu devasa imparatorluk Altın Orda, İlhanlılar, Çağatay ve Kubilay (Yüan Hanedanı) Hanlığı olmak üzere dörde ayrılmıştır. Moğolların devamı olan bu devletler döneminde siyasi ayrılığa rağmen ticaret desteklenmiş ve özellikle milletlerarası ticaret yolları önemini korumaya devam etmiştir. Moğol Barışı (Pax Mongolica) olarak adlandırılan bu dönem 13. yüzyıl ortalarından, 14. yüzyıl ortalarına kadar Moğol İmparatorluğu’nun hâkimiyetinde yaşanan bir istikrar dönemine işaret etmektedir. Moğol Barışı terimi, ilgili dönemde ticaretin güvenle yapıldığını, günümüzde ipek yolu olarak adlandırılan ticari yolların Moğol hâkimiyetinde açık ve korunaklı olduğunu ifade etmektedir. Marco Polo ve ailesi gibi gezgin ve tüccarlar, Pegolotti gibi banka memurları, Fransisken ve Dominiken keşişler gibi din adamları veya diplomatlar bu yollar üzerinde çeşitli amaçlarla seyahat etmişlerdir. Çalışma kapsamında Moğolların hâkimiyetinde gelişen kuzey ve merkez ticaret yolu üzerindeki menziller veya konaklar ile bunlar arasındaki yolculuğun hangi vasıtalarla yapılacağı, yolculuğun süresi ve ne kadar vergi ödeneceği gibi konular ele alınmaktadır.

Anahtar Kelimeler

İpek Yolu , Ticaret , Ortaçağ , İlhanlılar , Memlûkler , Azak , Tebriz , Moğol Barışı

Northern and Central Trade Routes under Mongol Rule (According to Latin Sources)

Öz

The vast Mongol Empire, stretching from China to Eastern Europe, did not disintegrate immediately following the death of Genghis Khan; its borders expanded further during the time of his descendants. By the 14th century, the Mongol Empire had fragmented into four major successor states: the Golden Horde, the Ilkhanate, the Chagatai Khanate, and the Yuan Dynasty. Despite this political division, these Mongol successor states continued to support trade, and international trade routes, in particular, maintained their importance. The period known as Pax Mongolica (Mongol Peace) refers to the era of stability under Mongol rule from the mid-13th to the mid-14th century. The term Pax Mongolica indicates that trade was conducted safely during this time and that the commercial routes — today known as the Silk Road — remained open and protected under Mongol control. During this period, travelers and merchants such as Marco Polo and his family, bank clerks like Pegolotti, and clergymen or diplomats such as Franciscan and Dominican monks traveled these roads for various purposes. This study examines key aspects such as the stops or caravanserais along the northern and central trade routes that developed under Mongol rule, the means of transportation used between them, the duration of travel, and applicable tax rates.

Anahtar Kelimeler

Silk Road , Trade , Medieval , Ilkhanate , Mamluks , Azov , Tabriz , Pax Mongolica

Kaynakça

• Abu-Lughod, J. (2020). Avrupa hegemonyasından Önce 1250-1350 Yılları arasında dünya sistemi. (Çev. C. Mavitunaç), İstanbul: Vakıfbank Yayınları.
• Ashtor, E. (1983). Levant trade in the later Middle Ages, New Jersey: Princeton University Press.
• Aydın, T. (2024). Geçmişten günümüze Ağrı Dağı ve çevresindeki geçitler. Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, S. 34, 479-514.
• Ayönü, Y. (2006). Simon de Saint Quentin, bir Keşiş’in anılarında Tatarlar ve Anadolu 1245-1248. Tarih İncelemeleri Dergisi. S. XXI/2, Aralık. 253-254.
• Balard, M. (2015). The Black Sea: trade and navigation (13th–15th centuries), Michael Borgolte and Nikolas Jaspert (Ed.), Maritimes Mittelalter: Meere als Kommunikationsräume (s. 181-194), Jan Thorbecke, Ostfildern.
• Bautier, R.-H. (1992). Les Relations economiques des occidentaux avec les pays d’orient, Au Moyen age points de vue et documents, commerce Méditerranéen et Banquiers İtaliens au Moyen Age (s. 263-331), Aldershot Publishing, Hampshire.
• Bedirhan, Y. (2016a). Selçuklu Türkiyesi’nde ticaret yolları, limanlar ve pazar yerleri. Turkish Studies, S. 11/11, 13-28.
• Bedirhan, Y. (2016b). Türkiye Selçuklu Sultanlarının milletlerarası ticareti geliştirmek için yürüttüğü faaliyetler ve izlediği politikalar. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, S. 9/42, Şubat. 483-502.
• Bedirhan, Y. (2017). XI. XIV. Yüzyıllarda Kafkasya şehirlerinde iktisadi ve sosyal hayat (Tebriz örneği). Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, S. 40, Şubat. 181-210.
• Bozkuş, M. A. (2017). Ortaçağ'da Alâiyye (Alanya) ve Alâiyye Beyliği, (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Ankara Üniversitesi, Ankara.
• Bozkuş, M. A. (2018). “Geç Ortaçağ’da tutulmuş Türk tarihine dair Kıbrıs kronikleri”, Tarih Araştırmaları Dergisi, 37/63, s. 135-169.
• Bozkuş, M. A. (2023a). Selçuklular Konya’sında Batılılarla ticari ilişkiler. Caner Arabacı, Mehmet Ali Hacıgökmen ve Mustafa Akkuş (Ed.), Konya Kitabı XIX, Türkiye Selçukluları ve Konya Sosyal ve İktisadi Hayat (C. 2, s. 413-424). Konya: Konya Ticaret Odası Yayınları.
• Bozkuş, M. A. (2023b). İngiliz John Newbery’nin Doğu seyahatleri ve seyahat notları (1578-1585). Mavi Atlas, S. 11/2, Ekim. 362-376.
• Bryer, A. & David W. (2007). The Byzantine monuments and topography of the Pontos, C. I. Washington: Dumbarton Oaks Publications.
• Budak, M. A. (2021). Açıklamalı bir kaynakça denemesi: Türkler ve Moğollar hakkında bilgi veren X.-XV. yüzyıllara ait seyyahlar ve seyahatname türündeki eserleri. Türk Dünyası Araştırmaları, S. 128/253, s. 259-308.
• Cardarelli, F. (2023). , Encyclopaedia of scientific units, weights and measures, their SI equivalences and origins, (Çev. M.J. Shields), London: Springer-Verlag.
• Clavijo, Ruy Gongazles de, (1928). Embassy to Tamerlane, 1403-1406, (Çev. Le Strange, G.), London: George Routledge & Sons.
• Clavijo, Ruy Gongazles de, (1993). Anadolu Orta Asya ve Timur (Ambajada a Tamorlan), (Çev. Ö. R. Doğrul), İstanbul: Ses Yayınları.
• Coşkun, D. & Oğuz, A. Y. (2023). Yuan Hanedanı’nda İpek tedarik yöntemleri, vergi ve tahsisatları. Belleten, S. 87/309, Ağustos. 439-471.
• Çağlayan (Gözelova), Y. (2022). “İpek Yolu üzerinde bir şehir (Orta Çağda Tebriz’in yükselişi)” Uluslararası Geçmişten Geleceğe İpekyolu Sempozyumu, Ankara.
• Çaylı, M. (2021). Bir Haçlı’nın Rüyası Philippe De Mezires ve Haçlılar, İstanbul: Yeditepe Yayınları.
• Dawson, C. (1995). The Mongol mission: narratives and letters of the Franciscan Missionaries in Mongolia and China in the thirteenth and fourteenth centuries. New York: Sheed and Ward.
• Deniz, A. Ş.; Tuysuz, C. vd. (2015). Orta Aras Havzası’nda tarihi yollar: bölgedeki kültürel ve ekonomik etkileşimler. Kafkas Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, S. 6/9, 225-234.
• Eğilmez, S. & Bayram K, G. (2023). Yam (post/communication) organization in Mongols. Turcology Research, S. 77, Mayıs. 164-171.
• Eskikurt, A. (2014). Ortaçağ Anadolu ticaret yolları”, Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, S. 33, Güz. 15-40.
• Favereau, M. (2018). The Mongol peace and global Medieval Eurasia. Comparativ Zeitschrift für Globalgeschichte und vergleichende Gesellschaftsforschung, S. 28/4, 49-70.
• Günel, G. (2010). “Anadolu Selçuklu Dönemi’nde Anadolu’da İpek Yolu - kervansaraylar – köprüler”, Kebikeç, S. 29, 133-146.
• Hautala, R. (2018). Western missionaries and merchants: an example of cooperation within the framework of the Mongol Empire. Turkological Studies, S. 1/4, 42-66.
• Hautala, R. (2019). Latin Sources on the missionary activity of ohe Franciscans in the Golden Horde in the Reign of Khan Uzbek (1313–1341)”, Turkological Studies, S. 2/1, 13-35.
• Hinz, W. (1990). İslam’da ölçü sistemleri. (Çev. S. Acar), Marmara Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Türklük Araştırmaları Dergisi, S. 5, 1-82.
• Housley, N. (2018). Crusading and Latin-Muslim contacts in the Eastern Mediterranean: the religious, diplomatic and juridical frameworks and their ımplications for the study of the slave trade, Reuven Amitai, Christoph Cluse (Ed.). Slavery and the Slave Trade in the Eastern Mediterranean (c. 1000-1500 ce) , (31-50), Brepols, Turnhout.
• İbn Battuta (2020). İbn Battûta Seyahatnamesi, C. I, (Çev. A. S. Aykut), İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Kalan, E. (2014). XIII-XIV. Yüzyıllarda Kuzey İpek Yolu ve Altın Orda Hanları’nın ticaret politikaları. Avrasya Etüdleri, S. 45/1, 43-62.
• Kallek, C. (2004). Men. İslam Ansiklopedisi (C. 29, s.105-107), Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yay.
• Kallek, C. (2008). Rıtl. İslam Ansiklopedisi (C. 35, s.52-55), İstanbul: : Türkiye Diyanet Vakfı Yay.
• Kim, H. (2009). The unity of the Mongol Empire and continental exchanges over Eurasia. Journal of Central Eurasian Studies, S. 1, Aralık. 15-42.
• Konukçu, E. (1990). Clavijo’nun Doğu Anadolu (Erzincan-Doğu Bayezid) yolculuğu (1404-1406). XI. Türk Tarih Kongresi, C. II. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Konukçu, E. (1999). Şâhrâh-i Garbi. XII. Türk Tarih Kongresi, C. II. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Köse, B. A. (2018). Ortaçağ seyahatnamelerinde Trabzon-Erzurum güzergahı. Current Research in Social Sciences, S. 4/2, Mayıs. 60-72.
• Lee, S. (2015). Odoric Pordenone Seyahatnamesi (1318-1330), (giriş-tercüme-notlar). (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Marmara Üniversitesi, İstanbul.
• Mack, Rosamond E . (2005). Doğu Malı Batı Sanatı, İslam ülkeleriyle ticaret ve İtalyan Sanatı 1300-1600, (Çev. A. Özdamar), İstanbul: Kitap Yayınevi.
• Ochoa, Jose A. (1993). The way towards the Orient: The Embajada a Tamorlán from Trabzon to Tabriz”, Symposium Hē Epikoinōnia Sto Byzantio (Praktika Tu Deuteru Diethnus Symposiu, 4-6 Okt. 1990).
• Özcan, A. T. (2020). Altın Orda Hanlığı zamanında Karadeniz’in Kafkasya sahillerinde Cenovalı tüccarlar, kolonileri ve ticari yaşam. Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi, S. VII/1, Haziran. 91-105.
• Özdemir, E. (2022). Ruy Gonzalez Clavijo’nun seyahatnamesi ve kritiği, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
• Özergin, M. K. (1959). Anadolu Selçukluları çağında Anadolu yolları, (Yayımlanmamış Doktora Tezi). İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
• Pegolotti, F. B. (1936). La Pratica della mercatura, Allan Evans (Ed.), Cambridge, Massachusetts.
• Polo, Marco (2018). Seyahatname-Kubilay Han’ın sarayında bir Venedikli, (Çev. L. T. Basmacı), İstanbul: Alfa Yayınları.
• Preiser-Kapeller, J. (2014). Civitas Thauris The significance of Tabriz in the spatial frameworks of Christian merchants and ecclesiastics in the 13th and 14th centuries”, Judith Pfeiffer (Ed.) Politics, Patronage and the Transmission of Knowledge in 13th–15th Century Tabriz, (249-249), Leiden: BRILL.
• Ruysbroeckli’li Willem (2010). Mengü Han’ın sarayına yolculuk 1253-1255, (Çev. Z. Kılıç), İstanbul: Kitap Yayınevi.
• Sinclair, T. (2020). Eastern trade and the Mediterranean in the Middle Ages Pegolotti’s Ayas-Tabriz itinerary and its commercial context. Birmingham Byzantine and Ottoman Studies, London: Routledge.
• Subaşı, Ö. (2010). Pasinler (V-XVI. Yüzyıllar), (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Atatürk Üniversitesi, Erzurum.
• Tezcan, M. (2009). Türk-Moğol hakimiyeti döneminde Karadeniz’de ticaret. Tarih İncelemeleri Dergisi, S. XXIV/1, Temmuz. 151-194.
• Torsello, M. S. (2016). The book of the secrets of the faithful of the cross - liber secretorum fidelium crucis, (Çev. Peter Lock), London: Routledge.
• Tricht, F. V. (2015). Konstantinopolis’te Latin idaresi (1204-1261). (Çev. A. Aydoğan ve T. Kaçar), Coşkun Yılmaz (Ed.), Antik Çağ’dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi Siyaset ve Yönetim içinde, (C.1, 59-65), İstanbul: İSAM Yayınları.
• Tuysuz, Ş. C. (2021). İpek Yolu’nda önemli bir kavşak, Tebriz (1236-1380)”, Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, S. 9/28, Eylül. 289-300.
• Türker, Ö. & Karaduman, R. (2018). XIII. yüzyılda Moğol-Avrupa diplomatik ilişkilerinde yaşanan dönüşümler ve Rabban Savma’nın elçilik misyonu, Tuba Tombuloğlu & Eralp Erdoğan vd. (Ed.) Türk Tarihine Dair Yazılar-III, Selçuklu Tarihçiliğinin Zamansız Kaybı Prof. Dr. Feda Şamil Arık’a Armağan içinde, (723-743), Ankara: Gece Kitaplığı.
• Yıldız, M. K. (2025). Ortaçağ’da Karadeniz ticareti (1261-1402), (Yayımlanmamış Doktora Tezi). İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
• Yılmaz, E. (2020). XII. ve XIII. Yüzyıllarda Anadolu’da İpek Yolu, Journal of Universal History Studies (JUHIS), S. 3 (1), Haziran. 73-84.
• Yule, H. (1914). Cathay and the way thitter being a collection of Medieval notices of China, C. III, London The Hakluyt Society-Cambridge Library Collection 2. Series.
• Yürek, M. A. & Gür, B. (2024). Moğol istilasının Anadolu ekonomisine etkileri: Anadolu’da Selçuklu Barışı’nı Moğol Barışı Mı ortadan kaldırdı?. Stratejik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, S. 8/1, Mart. 1-23.
• Zupko, R. E. (1981). Italian weights and measures from the Middle Ages to the nineteenth century, S. 145, Philadelphia: The American Philosophical Society.