Intelligence Activities In The Khwarazmshahs State (1097-1220)

Yıl 2025, Sayı: 24, 149 - 173, 31.12.2025

Yavuz Delibalta

https://doi.org/10.23897/usad.1760177

Öz

In the Khwarazmshahs State, official communication and postal services were administered by the Divan-i Inshā, while covert intelligence and espionage activities were primarily considered the responsibility of high-ranking military and administrative officials within their respective areas of jurisdiction. Sultans, commanders, and governors made deliberate efforts to gather intelligence through their own spies or sources. This enabled the operation of an intelligence mechanism based on keeping the sultans and the central government informed of all developments. Spies and informants played an active role in the political and military events of the Khwarezmian period. In addition to gathering intelligence, covert operations based on deception were carried out, and secret contacts were established with local elements. Furthermore, the intelligence functions of ambassadors and merchants were utilized. In the military sphere, intelligence was gathered primarily by reconnaissance units known as yezek. In the context of counterintelligence, road guards, in particular, performed control and monitoring functions. However, Khwarezmian intelligence proved inadequate against the Mongols, who possessed the fastest and most effective intelligence mechanism of the period. This intelligence weakness stemmed not so much from a lack of access to information as from an inability to evaluate the information obtained correctly. In this study, the intelligence activities of the Khwarazmshahs State are examined, and data obtained from primary sources of the period are evaluated using historical analysis methods. This study aims to understand the functioning of intelligence activities within the Khwarezmian state administration and the role and importance of intelligence gathering and espionage activities in the background of the political and military struggles of the period.

Anahtar Kelimeler

Khwarazmshahs State , Intelligence , Espionage , Reconnaissance Units , Sultan Alaeddin Muhammad

Hârezmşahlar Devleti’nde İstihbarat Faaliyetleri (1097-1220)

Öz

Hârezmşahlar Devleti’nde resmî haberleşme ve postacılık hizmetleri divân-ı inşâ’ya bağlı olarak yürütülmüş, gizli istihbarat ve casusluk faaliyetleri daha ziyade üst düzey askerî ve idarî devlet ricalinin kendi görev alanlarına yönelik sorumlulukları kapsamında değerlendirilmiştir. Sultanlar, komutanlar ve valiler kendi casusları veya haber kaynakları vasıtasıyla istihbarat toplamaya özen göstermişlerdir. Bu sayede sultanların ve devlet merkezinin her durumdan haberdar edilmesi esasına dayanan bir istihbarat mekanizması işletilmiştir. Hârezmşahlar döneminin siyasî-askerî hadiselerinde casuslar ve münhîler aktif bir rol oynamıştır. İstihbarat toplamanın yanı sıra hileye dayalı örtülü operasyonlar yürütülmüş ve yerel unsurlarla gizli temaslar kurulmuştur. Ayrıca elçi ve tacirlerin istihbarî fonksiyonlarından istifade edilmiştir. Askerî sahada daha ziyade yezek adı verilen keşif birlikleri tarafından istihbarat toplanmıştır. Karşı istihbaratla mücadele kapsamında ise özellikle yol muhafızları kontrol ve denetleme işlevi görmüştür. Ancak dönemin en hızlı ve en etkili istihbarat mekanizmasına sahip olan Moğollar karşısında Hârezmşah istihbaratı yetersiz kalmıştır. Bu istihbarat zafiyeti, bilgiye ulaşamamaktan ziyade elde edilen bilginin doğru bir şekilde değerlendirilememesinden kaynaklanmıştır. Bu çalışmada Hârezmşahlar Devleti’nin istihbarat faaliyetleri ele alınarak dönemin ana kaynaklarından elde edilen veriler tarihsel analiz yöntemiyle değerlendirilmiştir. Bu sayede Hârezmşah devlet idaresinde istihbarat faaliyetlerinin işleyişi ile dönemin siyasî-askerî mücadelelerinin arka planında yer alan haber alma ve casusluk faaliyetlerinin rolü ve öneminin anlaşılması hedeflenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Hârezmşahlar Devleti , İstihbarat , Casusluk , Keşif Birlikleri , Sultan Alâeddin Muhammed

Kaynakça

• Ayan, E. (2002). Harezmşah Tekiş’in Divânından Çıkmış Bazı Münşeâtın Muhtevası. Türk Kültürü, XL (467), 155-163.
• Barthold, V. V. (1990). Moğol İstilâsına Kadar Türkistan. Yıldız, H. D. (Haz.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Bünyatov, Z. (2003). Hârezmşâhlığı ve Enuştekinler Devleti. (Rızayev, T. Çev.). İstanbul: Der Yayınları.
• Cûzcânî, M. S. (2015). Tabakât-ı Nâsırî: Gazneliler, Selçuklular, Atabeglikler, Hârezmşâhlar. (Göksu, E. Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Cûzcânî, M. S. (2016). Tabakât-ı Nâsırî (Moğol İstilasına Dair Kayıtlar). (Uyar, M. Çev.). İstanbul: Ötüken Yayınları.
• Cüveynî, A. (2022). Tarih-i Cihan Güşa, (Öztürk, M. Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Davis, E. (2022). The Shah and the Great Khan: The Mongol-Khwarazm war of 1217-1221 (Master's Thesis). Erişim adresi: http://hdl.handle.net/1880/115315
• Delibalta, Y. (2018). Selçuklularda İstihbarat. İstanbul: Yeditepe Yayınları.
• Delibalta, Y. (2021). Moğollarda İstihbarat Faaliyetleri. Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi, 13 (25), 788-800.
• Dvornik, F. (1974). Origins of Intelligence Services. New Jersey: Rutgers University Press.
• Doygun, M. (2019). Hârezmşahlar-Moğol Münasebetleri ve Hârezmşahlar Devletinin İnkırazı (Doktora Tezi). Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
• Ebû Abdullah Muhammed İbn Battûta Tancî. (2024). İbn Battûta Seyahatnâmesi (C. 1). (Aykut, A. S. Çev.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Ebü’l-Ferec (2011). Târîhu Muhtasari’d-Düvel, (Yaltkaya, Ş. Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Ebülgazi Bahadır Han. (2010). Şecere-i Türk, (Acaloğlu, A. Çev.). İstanbul: Selenge Yayınları.
• El-Bağdâdî. (1315 h.ş.). et-Tevessül ile’t-Teressül. (A. Behmenyâr, Nşr.). Tahran: Şirket-i Sehami Çap.
• El-Bündârî (2023). Irak ve Horasan Selçukluları Tarihi. (Burslan, K. Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• El-Hüseynî. (1999). Ahbârü’d-Devleti’s-Selçukiyye. (Lügal, N. Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Erdoğan, A. (2004). Hârezmşâhlar İmparatorluğu’nda Askerî Teşkilât (Yüksek Lisans Tezi). Erişim adresi :
• Erdoğan, C. (2016). Hârezmşâh Alâeddin Muhammed Dönemi Siyasî Tarihi (1200-1220) (Doktora Tezi). Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
• Erdoğan, C. (2020). Hârezmşah Devleti ve İsmâililer Arasındaki İlişkiler. Türkiyat Mecmuası, 30 (1), 97-128.
• Erdoğan, C. (2022). Harezmşah Muhammed Dönemi İç İsyanlar. Tarih ve Tarihçi, 1 (1), 114-129.
• Genç, R. (2002). Karahanlı Devlet Teşkilatı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Grousset, R. (2006). Bozkır İmparatorluğu, (Uzmen, M. R. Çev.). İstanbul: Ötüken Yayınları.
• Gürbüz, M. (2005). Hârizmşahlar’da Devlet Teşkilâtı, Ekonomik ve Kültürel Hayat (Doktora Tezi). Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
• Handmir, G. (1380 h.ş.). Tarih-i Habibü's-Siyer fi Ahbar-i Efrad-i Beşer (C. 2). (Siyâkî, M. D. Nşr.). Tahran: Kitabhane-i Hayyam.
• Harekât, İ. (1992). Berîd. İslâm Ansiklopedisi (C. 5, s. 498-501). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Hartmann, A. (1975). an-Nâsir li-Dîn Allâh (1180-1225) Politik, Religion, Kultur in der saten 'Abbâsidenzeit. Berlin-New York: Walter De Gruyter.
• Horst, H. (1964). Die Staatsverwaltung Der Grosselğuqen und Horazmsahs (1038-1231). Wiesbaden: Franz Steiner Verlag.
• Hunkan, Ö. S. (2019). İpek Yolu’nun Muhafızları: Bozkırlardan Kentlere Türk Hakanlığı Ordusu (Karahanlılar). İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları.
• İbn İsfendiyar, (1320 h.ş.). Tarih-i Taberistan (C. 2). İkbal, A. (Tsh.), Ramezanî, M. (Thk.). Tahran: Kitabhane-i Haver.
• İbnü’l-Esir, (2019). el-Kâmil fi’t-Târîh (C. 10). (Ağırakça A. ve Özaydın, A. Çev.). İstanbul: Ravza Yayınları.
• İbnü’t-Tıktaka, (2016). el-Fahrî (Devlet İdaresi, Halifeler, Vezirler Tarihi, 632-1258). (Şeşen, R. Çev.). İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları.
• Kafesoğlu, İ. (2000). Harezmşahlar Devleti Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Kalan, E. (2016). Orta Çağ’da İpek Yolu’nda Diplomat ve Ajan Olarak Tüccarlar. Yükselen İpek Yolu: İpek Yolu’nda Bilgi ve Siyaset, (C. 2, s. 185-190). Ankara.
• Kallek, C. (1993). Casus. İslâm Ansiklopedisi (C. 7, s. 163-166). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Kazvinî, H. M. (2018). Târih-i Güzide. (Öztürk, M. Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Köprülü, F. (1943). Uran Kabilesi. Belleten VII (26), 227-243.
• Köprülü, F. (1979). Berîd. İslâm Ansiklopedisi (C. 2, s. 541-549). İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
• Köprülü, F. (1987). Hârizmşâhlar. İslâm Ansiklopedisi (C. 5/1, s. 265-296). İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
• Mîrhând, M. (2022). Ravzatu’s-Safâ Hârezmşâhlar. (Göksu, E. Çev.). İstanbul: Kronik Yayınları.
• Nasırabadı, G. A. (2024). Hârezmşâhlar Döneminde Diplomasi ve Elçilik Faaliyetleri. Ankara: Altınordu Yayınları.
• Nesevî, A. (1953). Siretü’s-Sultân Celâleddîn Mengûbirtî. (Hamdî, H. A. Thk.). Kahire: Darû’l-Fikre’l-Arabî.
• Nesevî, A. (1384 h.ş.). Sîret-i Celâleddîn-i Mingubirnî. (Mînovî, M. Nşr.). Tahran: Şirket-i İntişarat-ı Alimî ve Ferhengî
• Nesevî, A. (2021). Celâleddin Hârizmşah Biyografisi. (Âsım, N. Çev.), Demirci, M. (Haz.). İstanbul: Hikmetevi Yayınları.
• Nizâmî-i Arûzî. (1952). Çehar Makale. Muin, M. (Nşr.). Tahran: Çap-ı Tahran.
• Nizâmü’l-Mülk, (2020). Siyâset-Nâme. Köymen, M. A. (Haz.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Nuhoğlu, G. (2002). Gazneli Devlet Teşkilatı. Güzel, H. C. (Ed.) Türkler (C. 5, s. 286-308). Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
• Öntürk, V. (2020). Gurlular (1157-1216). İstanbul: Selenge Yayınları.
• Özaydın, A. (2002). Harezmşahlar Devleti. Güzel H. C. ve Birinci, A. (Ed.) Genel Türk Tarihi ansiklopedisi (C. 3, s. 283-305). Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
• Özcan, A. (1993). Türk Devletlerinde Casusluk. İslâm ansiklopedisi (C. 7, s. 166-169). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Palabıyık, H. (2002). Valilikten İmparatorluğa Gazneliler Devlet ve Saray Teşkilatı. Ankara: Araştırma Yayınları.
• Qudrat, M. (2024). Jaloliddin Manguberdi Qo’shinida Ta’minot Masalasi Va Harbiy Razvedka Ishi. Bozan O. & Tanyıldız A. vd. (Ed.) Harezm’den Meyyafarikin’e Celaleddin Menguberdi (s. 339-347). Bursa: Ekin Yayınları.
• Râvendî, S. (1999). Râhat-üs-Sudûr ve Âyet-üs-Sürûr (C. 2). (Ateş, A. Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Reşîdü’d-din, F. (2022). Câmi’ü’t-Tevârih’te Harezm sultanları. (Mazlûmî, F. Çev.). İstanbul: Selenge Yayınları.
• Reşîdüddin Vatvât. (1383 h.ş.). Namehâ-yı Reşidüddin Vatvât. (Toyserkanî, K. Tsh.). Tahran: İntişarat-ı Danişgah-ı Tahran.
• Saraç, S. (2024). Bir Orta Çağ İmparatorluğunun Doğuşu Gûrlular. İstanbul: İdeal Kültür Yayınları.
• Şebânkâreî, M. (2021). Mecma’u’l-Ensâb (Hanedanlar Tarihi). (Unan, F. Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Silverstein, A. J. (2007). Postal Systems in the Pre-Modern Islamic World. New York: Cambridge University Press.
• Taneri, A. (1977). Celâlü’d-dîn Hârizmşâh ve Zamanı. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Taneri, A. (1997). Hârizmşahlar. İslâm Ansiklopedisi (C. 16, s. 228-231). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Taneri, A. (2019). Harezmşahlar, İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları.
• Türk Dil Kurumu, (1998). Türkçe Sözlük I, Parlatır İ. vd. (Haz.). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Vurgun, N. (2021). Hârezmşah Devleti’nin Dış Politikası (Doktora Tezi).
• Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
• Yılmaz, B. (2019). Moğolların Türkistan Fethi ve Sonuçları (13-14. Yüzyıllar) (Doktora Tezi).Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp