Türkiye Selçuklu Siyasetinde İstisnai Bir Evlilik: Berduliye (Prodoulia) Hatun ile Vezir Şemseddin İsfahânî

Öz

Türkiye Selçuklu tarihinin sıra dışı siyasi evliliklerinden biri, Konya’nın zengin Hristiyan ailelerinden birine mensup ve bir Rum papazın kızı olan Berduliye (Prodoulia) Hatun ile Vezir Şemseddin İsfahânî arasında gerçekleşmiştir. Berduliye Hatun, Sultan II. Gıyâseddin Keyhusrev’in eşi, Sultan II. İzzeddin Keykâvus’un ise annesiydi. Türkiye Selçuklu Devletinde etkili bir devlet adamı olan Şemseddin İsfahânî rakip devlet adamlarını tasfiye ederek iktidarını pekiştirmiş ve saray nüfuzunu güçlendirmek amacıyla dul kalan Berduliye Hatun ile evlenmiştir. Bu evlilik, vezirin hanedana doğrudan bağlanmasını sağlamış, birliktelikten doğan erkek çocuk ise meşruiyetini daha da artırmıştır. Ayrıca Selçuklu-Moğol ilişkilerinin yoğun olduğu bu dönemde Türkiye Selçuklu Devleti’nin yönetim mekanizmasının bozulmasında, Şemseddin İsfahânî’nin bu evlilik ile hanedan üzerinde fiilî hâkimiyet kurması, devlet işleyişini şahsi iktidarını pekiştirme aracı hâline getirmesi, saray protokolünü ve hanedan teamüllerini ihlâl etmesi önemli bir rol oynamıştır. Vezirin, rakip devlet adamlarını tasfiye etmesi ve karar alma süreçlerini tekeline alması, danışma meclisinin (Divân-ı Saltanat) işlevini zayıflatmış; böylece yönetim, ortak akla dayalı bir idareden, bireysel çıkarların ön planda olduğu otoriter bir yapıya evrilmiştir. Bu çalışma, söz konusu evliliği Selçuklu siyasi geleneği, saray hiyerarşisi ve dönemin güç mücadeleleri bağlamında ele almakta; olayın devlet mekanizmasındaki yeri ve siyasi sonuçlarını incelemektedir. Daha önce hiçbir vezirin dul kalan bir Sultan eşiyle evlenmediği Türkiye Selçuklu tarihinde, Berduliye Hatun-Şemseddin İsfahânî evliliği, kişisel hırs, meşruiyet arayışı ve güç siyaseti ekseninde eşsiz bir örnek olarak değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye Selçukluları
• II. Gıyaseddin Keyhüsrev
• Şemseddin İsfahani
• Berduliye Hatun
• Evlilik

An Exceptional Marriage in Seljuk Turkish Politics: Berduliye (Prodoulia) Hatun and Vizier Şemseddin İsfahânî

Öz

One of the most unusual political marriages in Seljuk Turkish history took place between Berduliye (Prodoulia) Khatun, who belonged to a wealthy Christian family in Konya and was the daughter of a Greek priest, and Vizier Şemseddin İsfahânî. Berduliye Khatun was the wife of Sultan Gıyâseddin Keyhusrev II and the mother of Sultan İzzeddin Keykâvus II. Şemseddin İsfahânî, an influential statesman in the Seljuk Empire of Turkey, consolidated his power by eliminating rival statesmen and married the widowed Berduliye Khatun to strengthen his influence in the palace. This marriage ensured the vizier's direct connection to the dynasty, and the male child born from the union further increased his legitimacy. Furthermore, during this period of intense Seljuk-Mongol relations, Şemseddin İsfahânî's establishment of de facto control over the dynasty through this marriage, his use of state affairs as a means of consolidating his personal power, and his violation of court protocol and dynastic customs played an important role in the breakdown of the administrative mechanism of the Seljuk State of Turkey. The vizier's elimination of rival statesmen and monopolization of decision-making processes weakened the function of the consultative council (Divân-ı Saltanat), thus transforming the administration from a collective decision-making system to an authoritarian structure where individual interests took precedence. This study examines the marriage in question within the context of Seljuk political tradition, palace hierarchy, and power struggles of the period, examining its place in the state mechanism and its political consequences. In the history of the Seljuk State in Turkey, where no vizier had ever married the widow of a Sultan before, the marriage of Berduliye Hatun and Şemseddin İsfahânî is considered a unique example of personal ambition, the search for legitimacy, and power politics.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye Seljuqs
• II. Gıyaseddin keyhüsrev
• Şemseddin İsfahani
• Berduliye Hatun
• Marriage

Kaynakça

1. Abu'l Farac. (1950). Abu'l Farac Tarihi I-II. (Doğrul, Ö. R. Çev.), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
2. Ahmed b. Lütfullah Müneccimbaşı. (2001). Cami'u’d-Düvel Selçuklular tarihi II (Anadolu Selçukluları ve Beylikler). (Öngül, A. Yay.) İzmir: Akademi Kitabevi.
3. Ahmed bin Mahmud. (2011). Selçukname. (Merçil, E. Haz.) İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
4. Akropolites, G. (2008). Vekayiname. (Umar, B. Çev.). İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
5. Aksarayi. (2000). Müsameratü’l Ahbar. (Öztürk, M. Terc.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
6. Alıç, S. (2021). Anadolu Beyliklerinde siyasi evlilikler. İstanbul: Selenge Yayınları.
7. Anglois, V. (1982). Extrait de la Chronique de Sempad, seigneur de Babaron, connétable d'Armenie. Petersbourg.
8. Arık, F. Ş. (1999). Türkiye Selçuklu Devleti'nde siyaseten katl (1075-1243). Belleten, LXIII/ (236), 43-94.

9. Ayönü, Y. (2018). Selçuklular ve Bizans. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
10. Bal, M. S. (2005). Türkiye Selçuklu Devletinde bir dönüm noktası: II. İzzeddin Keykavus dönemi, Tarih Araştırmaları Dergisi, XXIV/ (38), 242-243.
11. Bal, M. S. (2006). Türkiye Selçuklu Devletine hükümdarlık yapan vezir; Şemseddin İsfahânî. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 19, 2006, 265-294.
12. Bekar, M. S. (2004). el-Melikü’l-Kâmil, Muhammed. İslam ansiklopedisi, (C. 29, s. 68-70). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
13. Bezer, G. Ö. (2011). Terken. Türkiye Diyanet Vakfı İslam ansiklopedisi (C. 40, s. 509), İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
14. Björkman, W. (2001). Menşûr. İslam ansiklopedisi, (C. 7, s. 721-722). Eskişehir: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
15. Cahen, C. (1979). Osmanlılardan Önce Anadolu’da Türkler. (Moran, Y. Çev.) İstanbul: E Yayınları.
16. Cüveyni. (2013). Tarih-i Cihangüşa. (Öztürk, M. Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
17. Çaycı, A. (2019). Anadolu Selçuklu sanatında gezegen ve burç tasvirleri. Konya: Palet Yayınları.
18. Çoruhlu, Y. (2000). Türk mitolojisinin ana hatları. İstanbul: Kabalcı Yayınları.
19. Durukan, A. (2019). Anadolu Selçuklularında vakıf eserleri yaptırmış kadınlar. Vakıf Kuran Kadınlar. Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü.
20. Dündar, S. O. (2021). Selçuklular Zamanında Anadolu’da evlilik 1075-1308. İstanbul: DBY Yayınları.
21. Topçu, E. (2019). Türkiye Selçuklu veziri Şemseddin Muhammed İsfahani (? - 1249) (Yüksek Lisans Tezi), Hacı Bayram Veli Üniversitesi, Ankara.
22. Eastmond, A. (2010). Gender and Patronage between Christianity and Islam in the thirteenth century. Change in the Byzantine World in the Twelfth and Thirteenth Centuries, (A. Ödekan, A. Ed.). İstanbul: Vehbi Koç Vakfı.
23. Eflaki, A. (2001). Âriflerin Menkıbeleri I. (Yazıcı, T. Çev.). İstanbul: Kabalcı Yayınları.
24. Erdeğer, M. G. (2020). III. Alaeddin Keykubad ve Türkiye Selçuklu Devleti’nin sonu (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Selçuk Üniversitesi, Konya.
25. Erdem, İ. & Karakök, T., (2016). Selçuklularda siyaset ve edebiyat ilişkisi üzerine düşünceler (Şemseddîn Muhammed-i İsfahanî özelinde), Uluslararası Edebiyat ve Toplum Sempozyumu Bildiriler II içinde (s. 467-474). 28-30 Nisan Bartın.
26. Erdem, İ. (1995). Türkiye Selçukluları – İlhanlı ilişkileri (1258-1308) (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Ankara Üniversitesi, Ankara.
27. Esterabadi. (2014). Bezm-u Rezm. (Öztürk, M. Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
28. Grigor, A. (2007). Okçu milletin tarihi. (Andreasyan, H. D. Çev.). İstanbul: Yeditepe Yayınları.
29. Gürbüz, O. (2004). Erzurum çifte Minareli medresenin yapım tarihi ve banisi hakkında yeni bir yaklaşım. A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Dergisi, XI/ (25), 145-160.
30. Hacıgökmen, M. A. (2010). Türkiye Selçuklu Devlet adamlarından Esededdin Ayaz. Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 27, 471-488.
31. Hacıgökmen, M. A. (2012). I. Alaaddin Keykubat’ın (1220-1237) kayınpederi Kir Fard hakkında bir araştırma. Mediterremean Journal of Humanities, II/ (1), 113-114.
32. Hamdullah Müstevfi-yi Kazvini. (2018). Tarih-i Güzide. (Öztürk, M. Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
33. İbn Bîbî. (2014). el-Evâmir el-Alâiyye fi’l-ümûr el-Alâiyye (Selçuknâme), C.II, (Öztürk, M. terc.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
34. İbn Kesîr. (2000). el-Bidâye ve’n-Nihâye, Büyük İslâm Tarihi. C. 13, Keskin, M. (Çev.). İstanbul: Çağrı Yayınları.
35. İbnü’l Adim. (2011). Buğyat At-Talab fi Tarih Haleb Selçuklularla İlgili Haltercümeleri. (Sevim, A. Yay.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
36. Kapanşahin, M. & Duman, K. (2023). Anadolu Selçuklu Devleti’nde Rum kökenli melikeler. Türk Dünyası Kadın Araştırmaları Dergisi, II/ (1), 1-19.
37. Kaymaz, N. (1970). Pervâne Mu’înü’d-Dîn Süleyman. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi.
38. Kaymaz, N. (2014). Anadolu Selçuklu Sultanlarından II. Gıyâsü’d-dîn Keyhüsrev ve Devri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
39. Kesik, M. (2020). Muînüddin Süleyman Pervâne. İslam ansiklopedisi, (C. 31, s. 91-93). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
40. Kesik, M. 2021. Selçuklu Müesseseleri ve Medeniyeti. İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
41. Kütük, A. (2018), Kösedağ savaşı’nın kaybedilmesinde II. Gıyaseddin Keyhüsrev’in kişiliği ve uygulamalarının rolü. 1243 Kösedağ Savaşı ve Anadolu’nun Moğollar Tarafından İşgali Uluslararası Sempozyum Bildirileri, (Kaya, A. Ed.). Sivas.
42. Landau, J. M. (2003). Küttâb. İslam ansiklopedisi, (C.27, s. 3-4). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
43. Melville, C. (2009). Anatolia under the Mongols, Turkey -Volume1- Byzantium to Turkey 1071 -1453, (Fleet, K. Ed.). Cambridge: Cambridge University Press.
44. Merçil, E. (2007). Selçuklular’da Hükümdarlık Alâmetleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
45. Neşri. (1949). Kitab-ı Cihannüma I. (Unat, F. U. & Köymen, M. A. Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
46. Ögel, B. (2014). Türk mitolojisi II. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
47. Özcan, A. (1997). Hatun. Türkiye Diyanet Vakfı İslam ansiklopedisi (C. 16, s. 499-500), İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
48. Özaydın, A. (2004). Menşur. İslâm ansiklopedisi (C.29, s. 148-149). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
49. Özbek, S. (1999). Türkiye Selçukluları-Eyyübiler arası münasebetler üzerine (1175-1250). Prof. İsmail Aka Armağanı, (Bilgi, N. Haz.). İzmir.
50. Pachymeres, G. (2009). Relations Historiques-Bizanslı gözüyle Türkler. (Barlas, B. Çev.). İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
51. Parlar, G. (2001). Sanat tarihi yönleriyle figürlü Anadolu Selçuklu sikkeleri. O. Eravşar, (Haz.). I. Uluslararası Selçuklu Kültür ve Medeniyet Kongresi Bildirileri içinde (s. 195-196). Konya: Selçuk Araştırmaları Merkezi Yayınları.
52. Parlar, G. (2002). Anadolu Selçuklu ve beylikler dönemi sikkelerinde görülen geçme motifler. Türkler. (C.7, s. 918-922). H. C. Güzel& K. Çiçek vd. (Ed.), Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
53. Quentin, S. S. (1965). Histories des Tatares. (Richard, J. Yay). Paris: Librairie Orientaliste Paul Geuthner.
54. Quentin, S. S. (2006). Histoire de Tatares, Bir Keşiş’in Anılarında Tatarlar ve Anadolu 1245-1248. (Özbayoğlu, E. Çev.). Antalya: Doğu Akdeniz Kültür ve Tarih Araştırmaları.
55. Solmaz, S. (2013). Türkiye Selçuklu devlet adamlarında entelektüel boyut. II. Uluslararası Selçuklu Kültür ve Medeniyeti Sempozyumu, Selçuklularda Bilim ve Düşünce, 19-21 Ekim 2011, (C. 4, s. 519-554), M. Demirci, A. Temizel, M. A. Hacıgökmen, S. Solmaz (Ed.). Konya: Selçuklu Belediyesi Yayınları.
56. Sevim, A. & Merçil, E. (1995). Selçuklu devletleri tarihi siyaset, teşkilat ve kültür. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
57. Shukurov, R. (2013). Harem Christianity: The Byzantine ıdentity of Seljuk princes, The Seljuks of Anatolia court and society in the Medieval Middle East. A.C.S. Peacock, & S. N. Yıldız (Ed.). New York: L. B. Tauris, Co Ltd.
58. Shukurov, R. (2016). The Byzantine Turks 1204-1461. Leiden: Brill.
59. Sümer, F. (2022). Keykavus II, İslam ansiklopedisi. (C. 25, s. 354-356). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
60. Şen, Z. (2021). Türkiye Selçuklu Sultanı II. Gıyâseddin Keyhüsrev’in karakter incelemesi. USAD, 14, 255-284.
61. Şeşen, R. (2012). Eyyubîler. Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi, (C. 6, s. 375). İstanbul: Çağ Yayınları.
62. Taneri, A. (1995). Emîr-i Dâd. İslâm ansiklopedisi (C.11, s. 130). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
63. Taşcı, K. (2018). Kösedağ savaşı öncesi Moğolların Doğu Anadolu'daki siyasi ve askeri faaliyetleri. (Kaya, A. Ed.). 1243 Kösedağ Savaşı ve Anadolu'nun Moğollar Tarafından İşgali Uluslararası Sempozyum Bildirileri içinde (s. 161-197). Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları.
64. Taşkıran, H. (2015). Selçuklu devletlerinde suikastlar. İstanbul: Selenge Yayınları.
65. Tomar, C. (2004). el-Melikü’n-Nâsır, Yûsuf. İslâm ansiklopedisi (C.29, s. 78-79). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
66. Turan, O. (1948). Selçuklu devri vakfiyeleri III, Celaleddin Karatay vakıfları ve vakfiyeleri. Belleten, XII/(45), 17-172.
67. Turan, O. (2001a). Keyhüsrev II. İslam ansiklopedisi, (C. 6, s. 620-629). Eskişehir: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
68. Turan, O. (2001b). Keykavus II. İslam ansiklopedisi, (C.6, s. 642-645). Eskişehir: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
69. Turan, O. (2011). Selçuklular zamanında Türkiye. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
70. Turan, O. (2014). Türkiye Selçukluları hakkında resmî vesikalar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
71. Turan, Ş. (2020). Türkiye-İtalya ilişkileri I (Selçuklulardan Bizans’ın sona erişine). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
72. Uyumaz, E. (2012). Türkiye Selçuklu Sultanları, Melikleri ve Melikelerinin Evlilikleri. Eyyûbîler yönetim, diplomasi, kültürel hayat, Önder Kaya (Ed.). İstanbul: Küre Yayınları.
73. Uzunçarşılı, İ. H. (1988). Osmanlı devlet teşkilâtına medhal, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
74. Uzunçarşılı, İ. H. (1994). Osmanlı tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
75. Yalman, S. (2017). The ‘Dual Identity’ of Mahperi Khatun: Piety, Patronage and Marriage across frontiers in Seljuk Anatolia. Architecture and Landscape in Medieval Anatolia 1100-1500, Patricia Blessing (Ed.), Edinburg: Rachel Goshgarian Edinburgh University Press.
76. Yinanç, M. H. (2013). Türkiye Tarihi Selçuklular Devri I-II. (Yinanç, R. Haz.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
77. Zambaur, E. (1927). Manuel de Genealogie et de Chronologie pour l’histoira del’Islam. Hanovre.