15. Yüzyıl Dımaşk’ında Yerel Güç ve Aile Ağları: Benû Müzellîk Örneği

Öz

Bu araştırmanın amacı, 15. yüzyılda Memlük Devleti’nin Dımaşk bölgesinde sosyal, siyasî ve iktisadî alanlarda etkin bir rol üstlenen Benû Müzellîk ailesini tarihsel bir perspektifle incelemektir. Ailenin sahip olduğu ticarî ağlar ve servet, onların yalnızca bölgesel ölçekte değil, aynı zamanda Memlük Devleti’nin genelinde de itibarlı bir konum elde etmelerini sağlamıştır. Şemseddin Muhammed ve haleflerinin, dönemin Dımaşk’taki iç karışıklıkları ile Osmanlı-Memlük rekabeti gibi siyasal dalgalanmalara rağmen, farklı güç odaklarıyla kurdukları ittifaklar aracılığıyla statülerini korumayı başardıkları gözlemlenmiştir. Aile üyelerinin ticarî faaliyetlerinin yanı sıra devlet kademelerinde çeşitli idarî ve malî görevler üstlenerek hem ekonomik hem de bürokratik düzlemde etkili oldukları anlaşılmıştır. 15. yüzyılda Venedikli tüccarlarla yaşanan gerginlikler, ailenin diplomatik yetkinliğini ve yüksek statüsünü gözler önüne sermektedir. Çalışma, bu aile örneği üzerinden Memlük döneminde yerel seçkinlerin devlet ile olan karşılıklı bağımlılık ilişkisini, imtiyazlı tüccar sınıfının siyasal rolünü ve Dımaşk’ın bölgesel ticaret ağındaki stratejik önemini koymayı amaçlamaktadır. Böylece Benû Müzellîk ailesinin Memlük toplumunun çok katmanlı yapısını anlamak açısından önemli bir husus oldukları tespit edilmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Şemseddin Muhammed
• Benû Müzellîk
• Dımaşk
• Kahire
• Memlük Devleti

Local Authority and Family Networks in the Fifteenth-Century Damascus: The Banū Muzalliq Case Study

Öz

This study examines the Banū Muzalliq family, a prominent force in the social, political, and economic spheres of fifteenth-century Damascus under the Mamluk Sultanate. Leveraging extensive commercial networks and considerable wealth, the family achieved recognition both regionally and across the wider Mamluk realm. Despite the political instability of the period, including internal unrest in Damascus and the Ottoman–Mamluk rivalry, Shams al-Dīn Muḥammad and his successors sustained their influence through strategic alliances with diverse power centers. Beyond trade, family members served in various administrative and fiscal positions, enhancing their impact in both economic and bureaucratic spheres. Tensions with Venetian merchants further underscored their diplomatic skill and elevated standing. Using the Banū Muzalliq as a case study, this research highlights the reciprocal relationship between local elites and the state, the political agency of the privileged merchant class, and Damascus’s strategic role in regional trade. The family emerges as a key lens for understanding the multilayered nature of Mamluk society.

Anahtar Kelimeler

• Shams al-Dīn Muhammad
• Banū Muzalliq
• Damascus
• Cairo
• Mamluk Sultanate

Kaynakça

1. Apellániz Ruiz de Galarreta, F. J. (2009). Pouvoir et finance en méditerranée prémoderne: Le deuxième êtat Mamelouk et le commerce des êpices (1382–1517). Barcelona: CSIC.
2. Apellániz. (2014). The funduqs of damascus seen by frankish notaries and Merchants. Viatjar al’edat mitjana, travel in the Middle Ages (266-270). Paris, Musée de Cluny.
3. Ashtor, E. (1975). Profit from trade with the levant in the fifteenth century. Bulletin of the School of Oriental and Africain Studies, University of London, 38(2), 250-275.
4. Ashtor. (1978). The Venetian supremacy in levantine trade: Monopoly or pre-colonialisme?. Studies on the levantine trade in the Middle Ages (5-53). London: Variorum Reprints.
5. Ashtor. (1983). Levant trade in the Middle Ages. New Jersey: Princeton University Press,.
6. Aşûr, S. A. (1996). el-Müctema’ el-Mısrî fî asrî selâtin el-Memâlik. Kahire: Dâru’l-Nehdetî’l-Arab.
7. Büsravî. (1988). Târihü’l-Büsravî safhatü mechûle min târihi Dımaşk fî asrî’l-Memâlik. (E. Hasan el-Ulyâ, Thk.). Dımaşk: Dâru’l-Me’mûn lî’t-Turâs.
8. Calûdî, İ. (2003). el-Usratî el-Bâûnî ve devrüha fî’l-hayatî’l-amme hilâl el-asrî’l-Memlûkî es-sanî. Mecelletü’l-Menârati lî’l-Buhûs ve’d-Diraset, 9(1), 243-288.

9. Çubukçu, A. (1993). Çakmak, el-Melikü’z-Zâhir. İslâm ansiklopedisi (C. 8, s. 192-193). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay.
10. Fischel, Walter J. (1958). The spice trade in Mamluk Egypt. Journal of the Economic and Social History of the Orient, 1(2), 157-174.
11. Ğazî. (1997). el-Kevakîbû’s-saire bi â’yanî’l-maetî’l-aşire. (H. Mansûr, Thk.). Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
12. Hatîb. (1996). el-Müstalâhatü ve’l-elkab et-târîhiyye. Beyrut: Müessesetü Risale.
13. İbn Fehd. (1988). İthâf’ül-vera bi ahbârî ummü’l-kurâ. (A. Ali Bâz, Thk.). Mekke: Dâru’l-Ceyl.
14. İbn Hacer el-Askalânî. (1972). İnbâʾü’l-ğumr bi-ebnâʾi’l-ʿumr. (H. Habeşî, Thk.). Kahire: Basım Yeri Belirsiz.
15. İbn İyâs. (1983-1984). Bedâʾiʿu’z-zühûr fî veḳâʾiʿi’d-dühûr. (M. Mustafa, Thk.). Kahire: el-Hey’etü’l-Mısrîyye el-Amme lî’l-Kütüb.
16. İbn Tağrîberdî. (1971). en-Nücûmü’z-zâhire fî mülûki mısr ve’l-Kahire. (C. Mahmûd Muhriz, F. Muhammed Şeltût, Thk.). Kahire: el-Hey’etü’l-Mısrîyye el-Amme.
17. İbn Şâhîn. (2002). Neylü’l-emel fî zeylî’d-düvel. (Ö. Abdüsselam Tedmûrî, Thk.). Beyrut: Mektebetü’l-Asriyye.
18. İbn Tolun. (1998). Müfakîhetü’l-hilâl fî havadîsi’s-zaman. (H Mansûr, Thk.). Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
19. İbn Tolun. (t.y.). el-Kalâʾidü’l-cevheriyye fî târîhi’ṣ-sâlihiyye. (M. Ahmed Dehmân, Thk.). Dımaşk: Matbuatü Mecme’ el-Lüğatî’l-Arabiyye.
20. İbn Tavk. (2000). et-Ta‘lîk (müzekkerat kutîbet bi Dımaşk fî evahirî’l-ahdî’l-memlûkî). (Ş. Ca‘fer el-Mehacîr, Thk.). Dımaşk: Dirasetü’l-Arabiyye.
21. İbnü’l-İmâd. (1993). Şezerâtü’z-zeheb fî ahbarî men zeheb. (A. el-Ernâud, Thk.). Beyrut: Dâru İbn Kesîr.
22. Kalkaşendî. (1914). Sibhü’l-a‘şâ fî sinâ’ati’l-inşâ (C. 1-16). Kahire: Matbâatü’l-Emirîyye. Kanat, C. (2019). Kârimî. İslâm ansiklopedisi (C. Ek-2, s. 26-28). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı.
23. Karakuş, N. (2022). Haçlı seferlerinde şeker ve Batı’ya yolculuğu. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 9(2), 888–912.
24. Karakuş, N. (2022). Haçlı seferlerinde para. İstanbul: Siyer Yayınları.
25. Karakuş, N. (2022). Haçlı seferlerinde mücevher ve ticareti. İHYA Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi, 8(2), 653–675.
26. Karakuş, N. (2023). Haçlı seferlerinde köle ticareti üzerine bir değerlendirme. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 23(1), 118–133.
27. Lebîdûs, İ. (1987). Müdünü İslâmiyye fî ahdî’l-memâlik. (A. Madî, Trc.). Beyrut: Neşrü’l-Ehliyye.
28. Lorga, N. (1902). Notes et extraits pour servir à l’histoire des croisades au XV. siècle. Paris: Ernest Leroux.
29. Makrîzî. (1971). es-Sülûk li-maʿrifeti düveli’l-mülûk. (S. Abdülfettah Aşûr, Thk.). Kahire: Dâru’l Kütüb.
30. Makrîzî. (2007). İğāsetü’l-ümme bi-keşfi’l-ğumme. es-Sülûk li-maʿrifeti düveli’l-mülûk. (H. Ferhat, Thk.). Kahire: Uyûnü’d-Dirase ve’l-Buhûsü’l-İnsanîyye ve’l-İctîmaiyye.
31. Meloy, J. (2020). The judges of Mecca and Mamluk hegemony. (J. Van Steenbergen Ed.). Trajectories of state formation across fifteenth-century Islamic West-Asia: eurasian parallels, connections and divergences (266-270). Leiden: Brill.
32. Naîmî. (1990). ed-Dârisû fî târih el-medâris. (İ. Şemseddin, Thk.). Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
33. Sehâvî. (1992). ed-Davʾü’l-lâmiʿ li-ehli’l-(ebnâʾi âʿyâni ʿulemâʾi) karni’t-tâsiʿ. Beyrut: sDâru’l-Ceyl.
34. Sehâvî (2002). et-Tibrü’l-mesbûk fî zeyli’s-sülûk. (N. Mustafa Kâmil, L. İbrâhim Mustafa, Thk.). Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Kavmiyye.
35. Sûbhî, L. (1970). Egyptian commercial policy in the middle ages. (M.A. Cook Ed.). Studies in the economic history of the middle east (63-77). London, Oxford University Press.
36. Süleyman, İ. M. (2019). Benû Müzellîk: Usratî min â‘yan Dımaşk hilâli’l-karnî et-tasi’ el-hicrî. Mecelletü’l-Müerrih el-Arabî, 27, 314-353.
37. Şehabî, K. (1996). Ebvab Dımaşk ve ehdâsûha’t-târîhiyye. Dımaşk: Menşûratu Vüzeratû’s-Sekafe.
38. Steenbergen, V. (2013). Ritual, politics, and the city in Mamluk Cairo: The baynal-qasrayn as a Mamluk ‘lieu de mémoire’, 1250–1382 (A. Beihammer, S. Constantinou, M. Parani, Ed.). Court ceremonies and rituals of power in byzantium and the medieval mediterranean (227-276). Leiden: Brill, 2013.
39. Wing, P. (2020). The Syrian commercial elite and Mamluk state building in the fifteenth Century. Trajectories of state formation across fifteenth-century ıslamic West-Asia: eurasian parallels, connections and divergences (306-308). Leiden: Brill.