Anadolu Selçuklu Ahşap İşçiliğinde Dairesel Madalyon Süslemeler

Öz

Çalışmada, Anadolu Selçuklu dönemine ait ahşap eserlerde görülen dairesel madalyon süslemeleri ele alınmış; Selçuklu ahşap sanatında sıkça kullanılmasına rağmen sistematik olarak yeterince incelenmemiş bu motiflere odaklanılmıştır. Estetik, teknik ve sembolik boyutlarıyla değerlendirilerek, bu özgün süsleme geleneğinin sanat tarihindeki yeri daha açık ve kapsamlı bir biçimde ortaya konmak hedeflenmiştir. Dairesel, beyzi, çokgen, çok dilimli veya muhtelif şekillerde ele alınan madalyon süslemeler, mimariden el sanatlarına bezeme programının parçası olmuştur. Madalyon formu, bezeme programında bazen geometrik örgünün içerisinde yer almışken bazen de tekil halde öne çıkarılmıştır. Anadolu Selçuklu dönemi ağaç işlerinde sadece dairesel formlu ve diğer süslemelerden bağımsız yapılan madalyon süslemeler incelenmiştir. Araştırma kapsamında on iki eser üzerinde yirmi bir dairesel madalyon süslemeli örnek tespit edilmiştir. Bu madalyonlardan yirmisi detaylı olarak incelenmiş biri hayli tahrip olduğu için sadece değinilmiştir. Sayının az olmasının sebebi, Selçuklu döneminden kalma ahşap eserlerin yok olması ve korunamamasından kaynaklanmaktadır. Kuşkusuz günümüze gelebilen eserler Selçuklu ahşap işçiliğinin azınlıkta kalan önemli temsilcileridir. Minber, kapı, rahle ve korkuluk paneli gibi farklı fonksiyonlara sahip eserler üzerinde yapılan dairesel madalyon süslemeler çeşitli tekniklerde yüzeylere işlenmiştir. Aynı zamanda her bir dairesel madalyon farklı kompozisyonda ele alınmıştır. Madalyon süslemelerinde geometrik ve bitkisel süsleme ağırlıkta olsa da figürlü süsleme ile de karşılaşılmaktadır. Selçuklu dönemi örneklerinde yazılı süslemeye sahip dairesel madalyona rastlanmamıştır. Çalışmanın son bölümünde Türk-İslam sanatı çerçevesinde madalyonların süsleme özellikleri genel olarak değerlendirilmiş ve ikonografik anlamları üzerinde durulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Anadolu Selçuklu Mimarisi
• Ahşap Sanatı
• Madalyon
• Geometrik Süsleme
• Bitkisel Süsleme
• Figürlü Süsleme

Circular Medallion Ornaments in Anatolian Seljuk Woodworking

Öz

The study addresses circular medallion decorations found in wooden works from the Anatolian Seljuk period, focusing on motifs that, although frequently used in Seljuk wood art, have not been systematically studied. By evaluating their aesthetic, technical, and symbolic aspects, the aim is to present a clearer and more comprehensive understanding of this unique decorative tradition in art history. Medallion decorations, whether circular, oval, polygonal, multifoil, or variously shaped, formed a part of the decorative program from architecture to handicrafts. While the medallion form was sometimes incorporated into a geometric pattern within the decorative program, other times medallion decorations were highlighted independently. In the woodwork of the Anatolian Seljuk period, only medallion decorations with circular forms and made independently of other decorations were examined. Twenty-one examples of circular medallion decoration were identified on twelve artifacts within the scope of the research. Twenty of these medallions were examined in detail, and one was only mentioned because it was severely damaged. The small number stems from the loss and lack of preservation of wooden artifacts from the Seljuk period. Undoubtedly, the surviving works represent a minority of important representatives of Seljuk woodwork. Circular medallion decorations on works with different functions, such as minbars, doors, rahlas (Qur’an stand), and parapet panels, have been engraved on surfaces using various techniques. At the same time, each circular medallion has been approached with a different composition. Although geometric and floral decorations predominate in medallion decorations, figurative decorations are also encountered. No circular medallions with written decorations have been found in Seljuk period examples. In the final section of the study, the decorative features of the medallions are evaluated within the framework of Turkish-Islamic art, and their iconographic meanings are discussed.

Anahtar Kelimeler

• Seljuk Architecture
• Woodworking
• Medallion
• Geometric Ornament
• Floral Ornament
• Figural Ornament

Kaynakça

1. Ağaoğlu, M. (1938). Unpublished Wooden Doors of the Seljuk Period. Parnassus, C. 10, S. 1, 24-25.
2. Albarn, K., & Smith, J. M., & Steele, S., & Walker, D. (1974). The Language of Pattern. London: Harper & Row Publishers.
3. Altın, A. (2015). Hükümranlık Mührü Kayseri Minberleri. Kayseri: Tezmer.
4. Altın, A. (2020). Anadolu Selçuklu Mimarisindeki Geometrik Süslemelerde Restorasyon Hataları. Konya: Literatürk Academia.
5. Altın, A. (2021). Malazgirt’ten Sonra Anadolu’da Mimari Dönüşüm ve Değişim. 950. Yılında Malazgirt Zaferi ve Sultan Alp Arslan (s. 438-454). Kayseri: Ihlamur Yayınları.
6. Apa Kurtişoğlu, G. (2015). Anadolu Selçuklu Dönemi Ahşap Minberleri. Konya: Selçuklu Belediyesi.
7. Arseven, C. E. (1983). Sanat Ansiklopedisi, C. 2, Milli Eğitim Basımevi.
8. Bakır, A. (2003). Ortaçağ İslam Dünyasında Deri, Tahta ve Kâğıt Sanayi. Belleten, C. 65, S. 242, 75-160.

9. Bayat, A. H. (1992). Beylik Dönemi Ahşap Sanatı Şaheserlerinden Birgi Ulu Camii Pencere Kapakları. Vakıf Haftası Kitabı, C. 9, 237-252.
10. Bayburtluoğlu, Z. (1988). Anadolu’da Selçuklu Dönemi Sanatçıları I Ağaç İşi Ustaları. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları.
11. Bozer, R. (1992). 15. Yüzyılın Ortasına Kadar Anadolu Türk Sanatında Ahşap Kapılar. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
12. Bozer, R. (1995). Kemerli Şemaya Sahip Selçuklu Devri Ahşap Kapı Kanatları. 9. Milletlerarası Türk Sanatları Kongresi, C. I, 407-421.
13. Bozer, R., & Çeken, M. (2016). Anadolu Selçuklu Çağı Mirası-Müze Eserleri. C. 1, Konya: Selçuklu Belediyesi
14. Bozkurt, A. Y., & Erdin, N. (1990). Ticarette Kullanılan Ağaçlarda Önemli Bazı Makroskopik ve Mikroskopik Özellikler. İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, C. 40, S. 4, 33-54.
15. Collinet, A. (2012). Porte à Décor Épigraphique. Les Arts de l’Islam au Musée du Louvre (s. 190-92). Paris: Hazan.
16. Çam, N. & Ersay, A. (2012). Ankara Muhyiddin Mesud (Alâeddin Camii)nin İlk Şekli ve Türk Mimarisindeki Yeri. Vakıflar Dergisi, S. 38, 9-42.
17. Çulpan, C. (1968). Türk-İslam Tahta Oymacılık San'atından Rahleler. İstanbul, Milli Eğitim Basımevi.
18. Dimand, M. S. (1930). A Handbook of Mohammedan Decorative Arts. New York: The Metropolitan Museum of Art.
19. Ekici, M., & Fedakâr, P. (2014). Gelenek, Aktarma, Dönüşüm ve Kültür Endüstrisi Bağlamında Nazar ve Nazar Boncuğu. Milli Folklor, C. 26, S. 101, 40-50.
20. Eliade, M. (1961). Images and Symbols. London: Harvill Press.
21. Erdem, S. (1988). Alemin Tarihçesi ve Monçuk, Hilâl, Boynuz Alemlerin Menşeleri Üzerine. Sanat Tarihi Araştırmaları Dergisi, C. 1, S. 3, 103-117.
22. Göker, Y. & Kurtoğlu A. (1987). Bazı Önemli Koyu Renkli Afrika Ağaç Türleri. İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, C. 37, S. 2, 20-34.
23. Gryaznov, M. P. (1969). The Ancient Civilization of Southern Siberia. London: The Cresset Press.
24. Karaçağ, D. (2008). Mevlânâ Müzesi’ndeki Lakeli Selçuklu Rahlesi. Ekev Akademi Dergisi, C. 12, S. 35, 171-187.
25. Karamağaralı, B. (1993). İç İçe Daire Motiflerinin Mahiyeti Hakkında. Sanat Tarihinde İkonografik Araştırmalar Güner İnal’a Armağan (s. 249-270). Ankara: Hacettepe Üniversitesi.
26. Kerametli, C. (1962). Osmanlı Devri Ağaç İşleri, Tahta Oyma, Sedef, Bağ ve Fildişi Kakmalar. Türk Etnografya Dergisi, S. 4, 5-13.
27. Kuban, D. (2008). Selçuklu Çağında Anadolu Sanatı. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
28. Kühnel, E. (1912). “Holz und Elfenbein” Die Ausstellung von Meisterwerken Muhammedanischer Kunst in München 1910, C. III (s. T246-257). Munich: Verlag von Rudolf Mosse.
29. Meinecke, M. (1989). Islamische Drachentüren-zu Einer Neuer Werbung des Museums für Islamische Kunst. Museums Journal, C. 3, S. IV, 54-58.
30. Ögel, B. (1957). Selçuk Devri Anadolu Ağaç İşçiliği Hakkında Notlar. Yıllık Araştırmalar Dergisi, S. I, 199-236.
31. Ögel, S. (1986). Anadolu Selçuklu Sanatı Üzerine Görüşler. İstanbul: Matbaa Teknisyenleri Basımevi.
32. Ögel, S. (1987). Anadolu Selçukluları’nın Taş Tezyinatı. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
33. Ögel, S. (1994). Anadolu’nun Selçuklu Çehresi. İstanbul: Akbank.
34. Ögel, S. (2008). Anadolu Selçuklu Mimarisinde Taş Süsleme. Selçuklu Çağında Anadolu Sanatı (s. 321-338). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
35. Öney, G. (1969). Anadolu Selçuk Mimarisinde Arslan Figürü. Anadolu (Anatolia) Dergisi, S. 13, 1-41.
36. Öney, G. (1988). Anadolu Selçuklu Mimari Süslemesi ve El Sanatları. Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
37. Önge, Y. (1978). Bugünkü Bilgilerimizin Işığı Altında Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası. Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası (s. 33-50) Ankara: VGM Yayınları.
38. Piotrovsky, M. (2001). Earthly Beauty, Heavenly Art: Art of Islam. Amsterdam: Lund Humphries Publishers.
39. Scarce, J. (1976). Wood. The Arts of Islam (s. 273-279). Westerham: The Arts Council of Great Britain.
40. Şahin, M. K. (2014). Anadolu’da Selçuklu Dönemi Camileri-I Boyuna (Derinlemesine Dikine) Düzenlemeli Camiler (Anadolu Selçuklu Devleti’nin Yıkılışına Kadar). Ankara: Merdiven Yayın.
41. Toynbee, J. M. C. (1944). Roman Medallions: Their Scope and Purpose. The Numismatic Chronicle and Journal of the Royal Numismatic Society, C. 4-1, S. 4, 27-44.
42. Uysal, A. O. (2024). Bolvadin’deki Selçuklu Yapıları ve Kırkgöz Köprüsü. Selçuklu Araştırmaları Dergisi, S. 20, 81-134.
43. Ülgen, A. S. (1962). Divriği Ulu Camii ve Dar üş-Şifası. Vakıflar Dergisi, S. 5, 93-98.