Oğuzların Deşt-i Kıpçak’tan Göç Etmelerine Sebep Olan Faktörler: Oğuz–Hârizm Yolu

Yıl 2025, Sayı: 24, 21 - 36, 31.12.2025

Bekzod Abdirimov

https://doi.org/10.23897/usad.1773442

Öz

Bu makalede, Orta Asya’da Deşt-i Kıpçak coğrafyasında yaşayan Oğuzların X-XI. yüzyıllarda güney ve güneydoğuya doğru gerçekleştirdikleri göç hareketlerinin temel sebeplerinden biri olarak iklim faktörü ele alınmıştır. Özellikle Orta Çağ’ın Sıcak Dönemi’nde bölgede yaşanan kuraklık ve otlak yetersizliği, göçebe toplulukların yeni yaşam alanları aramasına neden olmuştur. Makalede, bu doğal değişimlerin göç süreçlerine etkisi, sadece siyasi ve kültürel bağlamda değil, ekolojik ve iklimsel açıdan da çok yönlü olarak değerlendirilmiştir. Çalışmada, Oğuzların Hârizm’e ve Horasan’a olan göç güzergâhları detaylı biçimde incelenmiş; Siriderya’nın Canaderya kolu ve Amuderya’nın Akçaderya (Baraktom) vadisinin göç yolları olarak öne çıkmasının coğrafi ve ekonomik nedenleri açıklanmıştır. Ayrıca, Hârizm’in Memûnîler ve Altuntaşlar hanedanları döneminde Oğuzlarla kurduğu siyasi ve toplumsal ilişkiler, bölgenin demografik ve jeopolitik yapısına olan etkileriyle birlikte ele alınmıştır. Bu bağlamda, Selçuk oğullarının Hârizm’e girişleri ve burada yerleşme süreçleri, bölgedeki siyasi ittifaklar ve güç mücadeleleri çerçevesinde analiz edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Altuntaşlar , Amuderya , Ekolojik Faktör , Hârizm , İklim Değişimleri , Oğuzlar , Orta Çağ’ın Sıcak Dönemi , Siyasî Kriz , Tabiî Şartlar

The Factors Leading to the Migration of the Oghuz from the Dasht-i Qipchaq: The Oghuz–Khwārazm Route

Öz

In this article, one of the main factors behind the southward and southeastward migration movements of the Oghuz living in the Dasht-i Qipchaq region of Central Asia during the 10th and 11th centuries is examined as the climate factor. The study particularly highlights how drought and the scarcity of pastures during the Medieval Warm Period compelled nomadic communities to seek new living areas. The impact of these natural changes on migration processes is evaluated not only from a political and cultural perspective, but also in terms of ecological and climatic dimensions. The article further investigates the migration routes of the Oghuz towards Khwārazm and Khurasan, providing detailed explanations of the geographical and economic reasons why the Cana Darya branch of the Syr Darya and the Aqcha Darya (Baraktom) valley of the Amu Darya emerged as prominent migration corridors. Moreover, it discusses the political and social relationships established between the Oghuz and the ruling dynasties of Khwārazm, namely the Mamunids and the Altuntashids, along with their impact on the region’s demographic and geopolitical structure. Within this framework, the entry and settlement processes of the Seljukids in Khwarazm are analyzed in the context of local political alliances and power struggles.

Anahtar Kelimeler

Altuntashids , Amu Darya , Ecological Factor , Khwārazm , Climate Changes , Oghuz , Medieval Warm Period (MWP) , Political Crisis , Natural Conditions

Kaynakça

• Abdilkhakim, B. (2019). Fethinden Moğol istilasına kadar Orta Sırderya havzası ve İslam tarihindeki yeri (Doktora tezi). Bursa.
• Abu Nasr Muhammad ibn Abdujabbor al-Utbiy. (2023). Tarixi Yaminiy. Taşkent: Tavfiqnaşr.
• Abul Farac, G. (Bar Hebraeus). (1945). Abul Farac Tarihi (Ö. R. Doğrul, çev.). Cilt I. Ankara.
• Agacanov, S. G. (1969). Oçerki istorii Oguzov I Türkmen Sredney Azii IX-XIII vekov. Aşgabat: Ilım.
• Ageyeva, E. İ., vd. (1960). Arheologiçeskaya karta Kazakistana. Almata: Изд-во Акад. Nauk KazSSR.
• Alimova, D. A. (2009). Xorazm Tarixi. Taşkent-Ürgenç: Navröz.
• Allsen, T. T., et al. (2023). The Cambridge History of the Mongol Empire. Volume I. New York: Cambridge University Press.
• Andrianov, B. V. (1969). Drevnie orositelniye sistemi Priaaralya. Moskova: Nauka.
• Baxtibayev, M. M., & Kallaur, V. A. (2012). Ob istoriçeskoy topografii perovskogo uezda. Türkologiya, 2, 87–94. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2617132
• Beihaqi, K. A. F. M. H. (1374 H.). Tarikhi Beihaqi (2. cilt). İran: Intisharati Heradmand.
• Beruniy, A. R. (2022). Geodeziya. Cilt 3. Taşkent: Özbekistan.
• Beruniy, A. R. (2022). Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar. Cilt 1. Taşkent: Özbekistan.
• Boomer, I., et al. (2009). Advances in understanding the lake Holocene history of the Aral Sea region. Quaternary International, 194.
• Britannica. Medieval warm period. https://www.britannica.com/science/medieval-warm-period
• Chen, F-H., et al. (2010). Moisture changes over the last millennium in arid Central Asia: A review, synthesis and comparison with monsoon region. Quaternary Science Reviews, 29(7–8), Nisan.
• Di Cosmo, N. (2024). Climate Variability and Medieval Nomadic Empires: Notes from Case Studies. Medieval Worlds, January. https://doi.org/10.1553/medievalworlds_no.21.2024
• Drobişev, Yu. İ. (2018). Klimat i hani: rol klimatiçeskogo faktora v politiçeskoy istorii Sentralnoy Azii. Moskova: Ив Ран.
• Forlon, J. G. (1942). Sharaf al-Zaman Tahir Marvazi on China, the Turks and India (V. Minorsky, Çev.). London: The Royal Asiatic Society.
• Göksu, E. (2010). Cami‘ü’t-Tevarih. Raşidü’d-din Fazlullah. İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
• Grove, J. M., & Switsur, R. (1994). Glacial geological evidence for the medieval warm period. Climatic Change, 26(2–3), 143. https://doi.org/10.1007/BF01092411
• Gulamov, Ya. G. (1959). Xorazmning sug’oriliş tarixi. Qadimgi zamonlardan hozirgaça. Taşkent: Fan.
• Ibn Esir. (2005). Kamil Taryh. II. cilt (R. Gylyjov, çev.). Aşkabat: Miras.
• Kafesoğlu, İ. (2016). Xorazmşohlar davlati tarixi (N. Rahim, çev.). Taşkent: Navröz.
• Klyaştorniy, S. G., vd. (2013). Tyuriskie koçevniki Yevraazii (kimaki, kipçaki, polovsi…): Sb. Statey. Ser. “Тyurkskiye plemena i gosudarstva Yevraazii v drevnosti i v sredniye veka”; vıp. 2. Kazan: Изд-во «Ихлас»; Институт истории им. Ш.Марджани АН РТ.
• Lamb, H. H. (1965). The early medieval warm epoch and its sequel: Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology, 1.
• Mahmudov, U. B. (2024). Şarqiy Orolböyi hududining paleogeografik holati. Özlaştirilgan bosqiçlar. Tamaddun nuri / The light of civilization, 5(56).
• Maşaripov, K. (2016). Xorazmning Örta Şarq va Yevropa davlatlari savdo markazlari bilan tarixiy aloqalari (X-XV asrlar). Ürgenç: UrDu.
• Misa, H. (2020). Climate in Medieval Central Eurasiaҳ. The Ohio State University.
• Narama, C. (2012). Chu¯o¯ Yu¯ rashia no shizen kankyo¯ to ningen (Natural Environment and Humans in Central Eurasia). In Chu¯o¯ Yu¯rasia kankyo¯-shi (The History of the Natural Environment in Eurasia), (Ed. C. Narama), 269–312. Kyoto.
• Nplus1.ru. (2020). Monogls and climate. https://nplus1.ru/news/2020/12/15/monogls-and-climate
• Oberhänsli, H., et al. (2007). Climate variability during the past 2,000 years and past economic and irrigation activities in the Aral Sea basin. Irrig Drainage Syst, 2I. https://doi.org/10.1007/s10795-007-9031-s
• Peacock, A. C. S. (2010). Early Seljuq History: A New Interpretation. London & New York: Routledge.
• Pederson, N., et al. (2014). The Mongol Empire, and modern Mongolia. Proceedings of the National Academy of Sciences, 111(12).
• Sciencedirect.com.
• https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0277379110000077 Sciencedirect.com. Medieval warm period. https://www.sciencedirect.com/topics/earth-and-planetary-sciences/medieval-warm-period
• Şeşen, R. (2001). Islam coğrafyacilarina göre Turkler ve Turk ülkeleri (2. baskı). Ankara: Türk tarih kurumu Baslmevi.
• Şeşen, R. (2022). İbn Fadlan Seyahatnamesi. İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
• Timohin, D. M. (2021). Migratsiya koçevih Tyurskih plemen Deşt-i Kıpçaka v zemlyah Horasana i Maverannahra v XII v. V. Tekstah musulmanskih istorikov XII-pervoy polovini XIII v. İstoriçiskaya psihologiya i sotsiologiya istorii, 2, 54–71. https://doi.org/10.30884/ipsi/2021
• Tolstov, C. P. (1962). Po drevnim deltam Oksa i Yaksarta. Moskova: Изд-во восточной лит-ры.
• Toonen, W. H. J., et al. (2020). A hydromorphic reevaluation of the forgotten river civilizations of Central Asia. PNAS, 117, 32982–32988. https://doi.org/10.1073/pnas.2009553117
• Turan, O. (2019). Satuk Buğrahan (N. Rahim, çev.). Taşkent: Zilol buloq.
• Turan, O. (2020). Selçuklular zamanında Türkiye. İstanbul: Ötüken.
• Turan, U. (2005). Sekçuklular Tarihi ve Türk İslam Medeniyeti. İstanbul: Ötüken.