The Origin of the Iwan in Central Asian Architecture and Its Development in the Great Seljuk Era

Yıl 2025, Sayı: 24, 55 - 80, 31.12.2025

Ayşegül Demirci

https://doi.org/10.23897/usad.1774986

Öz

The art of the Great Seljuks established a distinctive architectural identity across a vast geography stretching from Central Asia to Iran during the 11th and 12th century. In this process, the iwan became one of the central elements of spatial organization. With origins dating back to the Parthian and Sasanian periods, the iwan was reinterpreted by the Great Seljuks within the Islamic architectural context, evolving into a functional and central component of diverse building types such as mosques, madrasas, palaces, and mausoleum.
This study examines the development of the iwan typology in Central Asia, its position within architectural organization, and the symbolic meanings it carried in the art of the Great Seljuk. The institutionalization of the four-iwan courtyard scheme in madrasa architecture, its role as an enclosing structural element of large inner courtyards in ribats and caravanserais, its integration with the prayer niche (mihrab) in mosques, and its functionality as a ceremonial space in palatial structures are discussed in detail. The study first addresses the pre-Islamic origins of the iwan and then explains its reinterpretation in Seljuk architecture as part of a historical process. As case studies, madrasa, mosque, caravanserai, and palace structures built in major centers such as Nishapur, Merv, and Sarakhs are analyzed. The formation of four-iwan plan schemes, the relationship between the iwan and the central courtyard, and the meanings the iwan acquired in the contexts of ceremony, education, and worship are explored. In conclusion, it is emphasized that during the Great Seljuk period the iwan transcended its role as a mere structural element and became a defining component in the spatial design of both public and religious buildings. This transformation left a lasting impact on subsequent Islamic architectural tradition.

Anahtar Kelimeler

Great Seljuk Art , Islamic Architecture , Central Asian Architecture , Madrasa Architecture , Palace Architecture , Caravanserai Architecture , Iwan.

Orta Asya Mimarisinde Eyvanın Kökeni ve Büyük Selçuklu Devrinde Gelişimi

Öz

Büyük Selçuklu sanatı, 11. ve 12. yüzyıllarda Orta Asya’dan İran’a uzanan geniş bir coğrafyada gelişen köklü bir mimari geleneği temsil eder. Bu gelenek içerisinde eyvan, zamanla mekân organizasyonunun merkezinde yer alan temel bir öge olarak önem kazanmıştır. Kökenleri Part ve Sasanî dönemlerine kadar dayanan eyvan, Büyük Selçuklular tarafından İslâm mimarisi içinde yeniden yorumlanarak; cami, medrese, saray ve türbe gibi farklı yapı tiplerinde çeşitli işlevler üstlenen mimari kurgunun ana unsuru haline gelmiştir.
Bu çalışmada, Büyük Selçuklu sanatında eyvan tipolojisinin Orta Asya’daki gelişimi, mimari organizasyon içindeki konumu ve taşıdığı sembolik anlamlar ele alınmıştır. Dört eyvanlı avlu düzeninin medrese mimarisindeki yaygın kullanımı, ribat ve kervansaraylarda geniş iç avluyu kuşatan bir yapı unsuru halini alması, camilerde mihrap önü ile bütünleşmesi ve saray yapılarında tören mekânı olarak işlev kazanması üzerinde durulmuştur. Çalışmada öncelikle, eyvanın İslâm öncesi kökenlerine değinilmekte ve Selçuklu mimarîsindeki yeniden yorumlanışı bir süreç dahilinde açıklanmaktadır. Başta Nişabur, Merv ve Serahs gibi merkezlerde inşa edilen Kervansaray, medrese, cami ve saray yapıları örneklem olarak ele alınmıştır. Dört eyvanlı plan şemalarının oluşumu, eyvanın merkezî avlu ile ilişkisi ve tören, eğitim, ibadet gibi işlevler bağlamında kazandığı anlamlar tartışılmaktadır. Sonuç bölümünde ise, Büyük Selçuklu döneminde eyvanın yalnızca bir yapı unsuru olmaktan çıkarak, kamunun kullanımına açık yapıların ve mabetlerin mekân tasarımında belirleyici bir öğe haline geldiği vurgulanmaktadır. Bu dönüşümün, sonraki İslâm mimarîsi gelenekleri üzerinde kalıcı bir etki yarattığına dikkat çekilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Büyük Selçuklu sanatı , İslam mimarisi , Orta Asya mimarisi , medrese mimarisi , Saray Mimarisi , Kervansaray mimarisi , Eyvan.

Kaynakça

• Ağır, A. (1992). Anadolu Selçuklu Kapalı Medreseleri ve Kubbe-Havuz İlişkisi. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
• Akın, G. (1985). Doğu ve Güneydoğu Anadolu’daki Tarihsel Ev Tiplerinde Anlam. Yayınlanmış Doktora Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul, 39-45, 85-92.
• Akın, G. (1990). Asya Merkezi Mekân Geleneği. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1-264.
• Altun, A., (1988), Ortaçağ Türk Mimarisinin Anahatları İçin Bir Özet, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul.
• Arseven, C. E. (1965). Sanat Ansiklopedisi. Ankara: Milli Eğitim Basımevi, 576.
• Arslan, M. (2017). Anadolu’da Selçuklu Çağı Cami ve Mescit Mimarisi. Yayınlanmamış Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.
• Aslanapa, O. (1963). Ortaçağın En Eski Yatılı İlim ve Kültür Müesseseleri. Türk Kültürü Dergisi, (12), 34–43.
• Aslanapa, O. (1989). Türk Sanatı. (2. baskı). İstanbul: Remzi Kitabevi, 32-192.
• Aslanapa, O., (1972), Türk Sanatı II, İstanbul, Milli Eğitim Basımevi.
• Aslanapa, O., (1993), Türk Sanatı, Remzi Kitabevi, İstanbul.
• Aslanapa, O., (1962), “Yeni Araştırmalarda Türk Saray ve Köşklerinin Yeri”, Türk Kültürü, III/1, 1962-63:23-28.
• Ayverdi, İ. (2010). Misalli Büyük Türkçe Sözlük. (1. baskı). İstanbul: Kubbealtı Neşriyat, 363
• Beksaç, E. (1995). Eyvan. TDV İslâm Ansiklopedisi 12. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 12-14.
• Bier, L. (1993). The Sasanian Palaces and their Influence in Early Islam. Ars Orientalis, (23), 57–66.
• Blair:, Bloom, J. ve Ettinghausen, R. (1994). The art and architecture of Islam 1250-1800. New Haven, Conn.: Yale University Press, 5, 13, 37-48, 199, 340.
• Canepa, M. P. (2018). Iranian Expanse: Transforming Royal Identity through Architecture, Landscape, and the Built Environment, 550 BCE-642 CE. Oakland, CA: University of California Press, 317-320, 480.
• Cezar, M. (1977). Anadolu Öncesi Türklerde Şehir ve Mimarlık. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 30-291.
• Creswell, K. A. C. (1978). The Muslim Architecture of Egypt, vol. II. New York: Hacker Art Books, 1-300.
• Creswell, K. A. C. (1979). Early Muslim Architecture: early ʿAbbāsids, Umayyads of Cordova, Aghlabids, Ṭūlūnids and Samānids A.D. 751-905. New York: Hacker Art Books, 82-83.
• Çaycı, A. (2017). İslâm Mimarisinde Anlam ve Sembol. Konya: Palet Yayınları, 161-164.
• Çeşmeli, İ. (1999). Kışlak Hazara Camii ve Dört Eyvan Şeması’nın Asya’daki Gelişmesi. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Çeşmeli, İ. (2007a). Antik Çağ’dan 13. Yüzyıla kadar Orta Asya ve Karahanlı Dönemi Mimarisi. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 29, 38-42, 52, 53, 150.
• Çeşmeli, İ. (2007b). Orta Asya Camilerinde Tipoloji. Sanat Dünyamız, (103), 314–333.
• Dağ Gürcan, A. (2024). 10-15. Yy. Arasında Orta Asya ve Yakın Doğu Türk Mimarisinde Eyvanlı Yapıların Mekân Dizimsel Analizi. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi Fen Bilimler Enstitüsü,Ankara.
• Dickie, J. (2011). Glossary. G. Michell (Ed.), Architecture of the Islamic World, Its History and Social Meaning. London: Thames and Hudson, 281.
• Eliade, M. (2019). Kutsal ve Kutsal-Dışı: Dinin Doğası. İstanbul: Alfa Yayınları 57-82.
• Erarslan, A. (2012). Ortaçağ Türk Mimarlığında Eyvan Kullanımında Mekân-İşlev İlişkisi. Megaron, 7(3), 145–160.
• Esin, E. (1979). Böri Tigin Tamgaç Buğra Kara Hakan İbrahim’in (H.444-60/1052-68) Samarkand’da Yaptırdığı Abideler. Sanat Tarihi Yıllığı, (8), 37–55.
• Ettinghausen, R., Grabar, O. ve Jenkins-Madina, M. (2001). Islamic art and architecture, 650-1250. New Haven, Conn: Yale University Press, 338.
• Godard, A., (1965), The Art of Iran, Allen and Unwin, Lon don.
• Ghirshman, R. (1956). Bichâpour II: Les mosaïques sassanides. Paris: Paul Geuthner, 1 203.
• Ghirshman, R., (1962), Iran: Parthian and Sassanian Period, London.
• Golombek, L. ve Wilber, D. (1988). The Timurid Architecture of Iran and Turan. Princeton, N.J: Princeton University Press, 73, 248-294.
• Grabar, O. (1978). Iwan. Encyclopaedia of Islam. Leiden: E.J. Brill, 287-289.
• Grabar, O. (1987b). The Date and Meaning of Mshatta. Dumbarton Oaks Papers, 41(Studies on Art and Archeology in Honor of Ernst Kitzinger on His Seventy-Fifth Birthday). Washington DC: Dumbarton Oaks, Trustees for Harvard University, 243–247.
• Grabar, O., (1988), İslâm Sanatının Oluşumu, Hürriyet Vakfı Yayınlar, İstanbul.
• Gün, M. (2018). Eski Mardin’deki Türk Devri Mimarisinde Eyvan Kullanımı. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Samsun.
• Hasol, D. (2010). Ansiklopedik Mimarlık Sözlüğü. İstanbul: YEM, 130, 165.
• Henning, W. B. (1977). Bráhman (TPS, 1944, PP.108-118). Selected Papers II, Acta Iranica. Leiden  and Téhéran-Liège: Diffusion E.J. Brill Bibliothèque Pahlavi, 110.
• Hillenbrand, R. (2000). Islamic Architecture: Form, Function and Meaning. Edinburgh: Edinburgh University Press, 104-598.
• Hillenbrand, R. (2005). İslâm Sanatı ve Mimarlığı. İstanbul: Homer, 293, 297.
• Idem, H., (1929), “The German Excavations at Ctesiphon”, Antiquity 3: 424-51.
• Idem, H., (1985), “On the Evolution of the Early Iranian Fire Temple,” in Papers in Honour of Professor Mary Boyce, Acta Iranica 25: 605-27.
• İbn Haldun, Mukaddime, çev. Halil Kandemir, C. 1–2, Dergâh Yayınları, İstanbul, 2004.
• Karamağaralı, C. N. (1997). Some Cosmic Motifs and Elements in Seljuk and Ottoman Architecture. Erdem, 9(27), 903–910.
• Keall, E. J. (1974). Some Thoughts on the Early Eyvan. D. K. Kouymjian (Ed.), Near Eastern Numismatics, Iconography, Epigraphy and History. Studies in Honor of George C. Miles Beirut: American University of Beirut, 123–130.
• Keall, E. J. (1987). Ayvān-e Kesrā. Encyclopaedia Iranica, 3(2), 155–159.
• Khaghani: (2011). Islamic Architecture in Iran: Poststructural Theory and the Architectural History of Iranian Mosques. London: I.B.Tauris, 85.
• Kuran, A. (1969). Anadolu Medreseleri (I). Ankara: TTK, 8-88.
• Marçais, G. (1991). Dār. Encyclopaedia of Islam. Leiden: Brill, 113-115.
• Ödekan, A. (1997). Eyvan. Eczacıbaşı Sanat Ansiklopedisi. İstanbul: YEM, 574.
• Paskaleva, E. (2009). The Architectural Representation of Paradise Sufi Cosmology and the Four- Iwan Plan. A. Mekking ve E. Roose (Ed.), The Global Built Environment as a Representation of Realities: Why and how Architecture Should be Subject of Worldwide Comparison. Utrecht: Pallas Publications, 95–139.
• Paskaleva, E. (2010). The Architecture of the Four-Īwān Building Tradition As A Representation of Paradise and Dynastic Power Aspirations. Unpublished PhD thesis, Leiden University, Leiden.
• Peker, A. U. (1991). The Monumental Iwan: A Symbolic Space or A Functional Device? Metu Journal of the Faculty of Architecture, (11), 5–19.
• Peker, A. U. (2009). Anadolu Selçuklu Mimari Tarihinde Anlam Araştırmaları. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 7(13), 67–80.
• Peker, A. U., (2000), Anadolu’nun On üçüncü Yüzyılını Anlamak, Semra Ögel’e Armağan Mimarlık ve Sanat Tarihi Yazıları, Ege Yay., İstanbul, 107-13.
• Peker, A. U. (2017). Selçuklu Mimarisinde Anlam. BÜSAM Şehir Akademi 2017 Bahar Dönemi Konferansında sunuldu, Kayseri.
• Peker, A. U. (2025). Selçuklu Anadolu’sunda mimari ve şehircilik. Anadolu Selçukluları Sergisi içinde (ss. 101–116). Cumhurbaşkanlığı Yayınları; Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Petersen, A. (1996). Dictionary of Islamic architecture. London & New York: Routledge, 130.
• Rabbat, N. (1993). Mamluk Throne Halls: “Qubba” or “Iwān?” Ars Orientalis, (23), 201 218.
• Reuther, O. (1929). The German Excavations at Ctesiphon. Antiquity, 3(12), 434–451.
• Reuther, Oscar., (1964), “Sasanian Architecture”, A Survey of Persian Art from Prehistoric Times to the Present. Pope, (eds). Arthur U. and Phyllis Ackerman, London, New York: Oxford University Press, 515- 517, 543-44.
• Reuther, O. (1967). Parthian Architecture. A. U. Pope (Ed.), A Survey of Persian Art. London: Oxford University Press, 411–444.
• Ronart: ve Ronart, N. (1959). Concise Encyclopaedia of Arabic Civilization; the Arab East. Amsterdam: Djambatan, 327-328.
• Schlumberger, D. (2007). Parthian Art. The Cambridge History of Iran: 3(2)The Seleucid, Parthian and Sasanian Periods. Cambridge University Press.
• Sözen, M. ve Tanyeli, U. (1994). Sanat Kavram ve Terimleri Sözlüğü (3. baskı). İstanbul: Remzi Kitabevi, 81.
• Tavassoli, M. (2020). Origin and Continuity, Form, Space and Design: From the Persian to the European Experience. Cham: Springer International Publishing, 6, 12, 15, 16, 21, 132.
• Turnbull, R. (2006). Mosques, Regional and Dynastic Diversity. J. W. Meri (Ed.), Routledge Revivals: Medieval Islamic Civilization (2006): An Encyclopedia- Volume I. New York, NY: Routledge, 519–521.
• UNESCO World Heritage Centre. (t.y.). Masjed-e Jāmé of Isfahan. 24 Kasım 2025 tarihinde https://whc.unesco.org/en/list/1397 adresinden erişilmiştir.
• Ülken, H. Z., (1948), İslâm Sanatı, İTÜ Mimarlık Fakültesi Yayınları, İstanbul.
• Yalçıner, G., (1996), “Kervansaray”, Eczacıbaşı Sanat Ansik lopedisi 2: 998-1000
• Yavaş, A. (2007). ‘Anadolu Selçuklu Veziri Sahip Ata Fahreddin Ali'nin Mimari Eserleri’ (Doktora Tezi), Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
• Zakzouk, M. H. (2001). El-Iwan. İsam, 85410. İstanbul: İSAM, 20.
• (URL-1) https://sinanculuk.blogspot.com/2014/07/tak-i-kisra.html
• (URL-2) https://en.wikipedia.org/wiki/Palace_of_Ardash ir
• (URL-3) https://www.sanatinyolculugu.com/daye-day-hatun-kervansarayi/
• (URL-4) https://www.gzt.com/mecra/afganistanda-gazneli-izi-lesker-i-bazar-3801584
• (URL-5) https://www.sanatinyolculugu.com/zevvare-mescid-i-cumasi/