Kaybolmaya Yüz Tutmuş Değerlerden Yardımseverlik ve Sorumluluk Değerlerinin Kazanımına Dair Bir Eylem Araştırması

Öz

Bu araştırmanın amacı, yardımseverlik ve sorumluluk değerlerinin öğrenciler arasında ne ölçüde kaybolmaya yüz tuttuğunu belirlemek ve bu değerlerin öğrencilere yeniden kazandırılmasına yönelik uygulanabilir etkinlikleri ortaya koymaktır. Bu araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden eylem araştırması deseni kullanılmış, çalışma grubunun belirlenmesinde ise amaçlı örnekleme yöntemlerinden ölçüt örnekleme tekniği benimsenmiştir. Araştırma, 2023–2024 eğitim öğretim yılında, 5. ve 6. sınıflarda öğrenim gören toplam 30 öğrenci ile yürütülmüştür. Araştırmada veriler Kelime İlişkilendirme Testi (KİT), ahlaki ikilem formu, araştırmacı günlüğü ve öğrenci günlüğü aracılığıyla toplanmıştır. Sosyal Bilgiler dersinde kaybolmaya yüz tutmuş değerlerin öğrencilere kazandırılmasına yönelik etkinliklerin geliştirildiği ve uygulandığı bu araştırmada, verilerin toplanması ve analiz edilmesi süreçleri eş zamanlı olarak yürütülmüştür. Araştırma sonucunda, öğrencilerin yardımseverlik ve sorumluluk değerlerine ilişkin bilişsel, duyuşsal ve davranışsal boyutlarda gelişim göstermeye başladıkları söylenebilir. Ayrıca, veli–öğretmen–öğrenci iş birliği çerçevesinde yürütülen değer eğitimi sürecinde aile katılımının sağlanmasının, öğrencilerin bu değerleri benimsemeleri ve davranışlarına yansıtmaları açısından önemli katkılar sunduğu belirlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Sosyal Bilgiler
• Kaybolmaya Yüz Tutmuş Değerler
• Eylem Araştırması
• Yardımseverlik
• Sorumluluk.

An Action Research on the Acquisition of Helpfulness and Responsibility Values From Values That Are About to Be Disappeared

Öz

The aim of this study is to determine the extent to which the values of helpfulness and responsibility have begun to decline among students and to identify implementable activities aimed at reintroducing these values to students. In this study, an action research design, one of the qualitative research methods, was employed, and criterion sampling, a type of purposive sampling, was used to determine the study group. The research was conducted during the 2023–2024 academic year with a total of 30 students enrolled in the fifth and sixth grades. Data were collected through the Word Association Test (WAT), a moral dilemma form, a researcher diary, and student diaries. In this study, in which activities aimed at fostering fading values within the Social Studies course were developed and implemented, the processes of data collection and analysis were carried out simultaneously. The findings indicate that students began to demonstrate development in cognitive, affective, and behavioral dimensions regarding the values of helpfulness and responsibility. Furthermore, it was determined that family involvement within the framework of parent–teacher–student collaboration in the value education process made significant contributions to students’ internalization of these values and their reflection in behavior.

Anahtar Kelimeler

• Action Research
• Helpfulness
• Responsibility
• Social Studies
• Values on the Verge of Disappearing

Kaynakça

1. Acuner, H. Y. (2004). 14-18 yaş arası gençlerde ahlaki yargı gelişimi ve ahlak eğitimi. (Yayınlanmamış doktora tezi). Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun.
2. Akay, C. (2013). Ortaokul öğrencilerinin Tübitak “4004 yapıyorum öğreniyorum yaz bilim okulu” projesi sonrası bilim kavramına yönelik görüşleri. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 9(2), 336-338. https://izlik.org/JA38SU96KE
3. Aktepe, V. (2014). Etkinlik temelli değer eğitiminin öğrencilerin yardımseverlik tutumlarına etkisi. Researcher: Social Sciences Studies, 2(2), 17-49. https://izlik.org/JA53AX84LM
4. Altunay, S. (2023). Sosyal bilgiler dersinde yaratıcı drama yöntemi ile sorumluluk, saygı, çalışkanlık, duyarlılık ve dayanışma değerlerinin öğrencilere kazandırılması. (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Sinop Üniversitesi, Sinop.
5. Andiç, M. (2025). Sosyal bilgiler eğitiminde ortaokul öğrencilerinin deprem afetine yönelik algılarının afet filmleri örneği ile incelenmesi. (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Fırat Üniversitesi, Elazığ.
6. Arslan, F. (2019). Sosyal bilgiler dersinde doğrudan verilecek değerlerin kazandırılmasında sinema filmlerinin etkililiğinin araştırılması. (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Marmara Üniversitesi, İstanbul.
7. Asıcı, E. ve Külekçi Akyavuz, E. (2021). Sosyal duyarlılık dersinin yardımseverlik ve kültürlerarası duyarlılık üzerindeki etkisi. E-Kafkas Journal of Educational Research, 8(2), 355-369. https://doi.org/10.30900/kafkasegt.959544
8. Aydın, M.Z. (2013). Sorumluluk. Nobel Akademi Yayıncılık.

9. Bahar, M. ve Özatlı S. N. (2003). Kelime iletişim test yöntemi ile lise 1. sınıf öğrencilerinin canlıların temel bileşenleri konusundaki bilişsel yapılarının araştırılması. Balıkesir Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 5(2), 75-85. https://izlik.org/JA84UW44DH
10. Berg, B. L. (2001). Qualitative research, message for the social sciences. Allin and Bacon. Biter, M. (2019). Sosyal bilgiler dersinde eğitsel oyunlarla değerler eğitimi: bir eylem araştırması. (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Sakarya Üniversitesi, Sakarya.
11. Biter, M. ve Çalışkan, H. (2019). Values education with educational in social studies courses: an action research. Journal of Interdisciplinary Education: Theory and Practice, 1(1), 1-28.
12. Coşkun, M. ve Şahin, T. G. (2025). Ortaokul Türkçe dersinde yazma becerisinin drama yöntemi ile kazandırılması: nitel bir çalışma. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 26(3), 1619-1664. https://doi.org/10.17679/inuefd.1644660
13. Cüceloğlu, D. ve Erdoğan, İ. (2014). Öğretmen olmak bir can’a dokunmak. Final Kültür Sanat Yayınları.
14. Çakmak, Ö. (2019). 5. sınıf düzeyinde hazırlanan değer eğitimi etkinliklerinin uygulanabilirliği ve başarısı üzerine bir durum çalışması. (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Sakarya Üniversitesi, Sakarya.
15. Çelik, A. (2011). 6. sınıf sosyal bilgiler ders kitabında (MEB) yer alan ipek yolu’nda türkler ünitesinde atasözleri ve deyimlerin kullanılması. (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Gazi Üniversitesi, Ankara.
16. Çelik, Ş. (2017). Sosyal bilgiler öğretiminde görüş geliştirme tekniğinin öğrencilerin akademik başarılarına etkisi. (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi, Ağrı.
17. Çelikkaya, T. (2022). Karakter ve Değer Eğitimi. Nobel Akademi.
18. Çelikkaya, T. ve Filoğlu, S. (2014). Sosyal bilgiler öğretmenlerinin değere ve değer eğitimine ilişkin görüşleri. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 14(4), 1541-1556. https://doi.org/10.12738/estp.2014.4.1605
19. Çelikkaya, T. ve Kürümlüoğlu, M. (2017). Veliler, öğrenciler ve sosyal bilgiler öğretmenlerinin programdaki değerlere ilişkin değer hiyerarşileri, gerekçeleri ve önerileri. International Journal of Social and Educational Sciences, 4 (8), 243-264. https://doi.org/10.20860/ijoses.338565
20. Çelikkaya, T. ve Kürümlüoğlu, M. (2022). Değerlerin kaybolma durumuna ilişkin algılar. 8. International Conferance on Economics & Social Sciences Proceedings Book (ss. 458-478).
21. Çelikkaya, T. ve Yılmaz, T. (2017). Değerler eğitimine ilişkin öğretmen, öğrenci ve velilerin karşılıklı beklentileri. Researcher: Social Science Studies, 5(9), 395-416. https://doi.org/10.18301/rss.328
22. Çelikkaya, T., Başarmak, U., Filoğlu, S. ve Şahin, B. (2014). Teacher-parents’ relations in the efficiency of the value education. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 116, 1106–1113. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2014.01.353
23. Çetinkaya Aydoğdu, C. ve Kırpık, C. (2021). Sosyal bilgiler öğretiminde yaratıcı drama yönteminin kullanılmasına ilişkin öğrenci görüşleri. Yaratıcı Drama Dergisi, 16(2), 285-308. https://izlik.org/JA44ZH44CW
24. Çiğdem, G. (2022). Sosyal bilgiler dersinde adil olma değerinin yaratıcı drama yöntemiyle kazandırılmasına yönelik bir eylem araştırması. (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Marmara Üniversitesi, İstanbul.
25. Çileli, M. (1981). 14-18 yaşları arasındaki öğrencilerde ahlaki yargının zihinsel gelişim psikolojisi yaklaşımı ile değerlendirilmesi. (Yayınlanmamış doktora tezi). Ankara Üniversitesi, Ankara.
26. Dal, S. ve Selanik Ay, T. (2014). İlköğretim öğrencilerinin yazılı anlatım ürünlerine göre sorumluluk değeri algıları. Dicle Üniversitesi Ziya Gökalp Eğitim Fakültesi Dergisi, 22, 78-93. https://izlik.org/JA67WN36YZ
27. Demirci, E. (2022). Sözlü tarihle değer öğretimine yönelik bir eylem araştırması. (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Aksaray Üniversitesi, Aksaray.
28. Demirci, G. ve Ay, Z. S. (2026). Doğru ve ters orantı konusunda 7. sınıf öğrencilerinin yaptıkları hataların yaratıcı drama sürecinde incelenmesi. Yaratıcı Drama Dergisi, 21(1), 44-67. https://izlik.org/JA43FN56CD
29. Demirel, R. ve Özcan, H. (2020). Ortaokul öğrencileri ile bir okul dışı öğrenme ortamına alan gezisi: tropikal kelebek bahçesi örneği. Journal of Research in Informal Environments, 5(2), 120-144. https://izlik.org/JA48RW79LT
30. Derin, E. (2023). Sosyal bilgiler dersi 4. sınıf düzeyinde yaratıcı drama ile tasarruf değerinin öğretimi. (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Aksaray Üniversitesi, Aksaray.
31. Doğaç, E. ve Gök, F. (2020). Yaparak yaşayarak öğrenme yönteminin 5. Sınıf öğrencilerinin astronomiye karşı tutumlarına ve fen öğrenme motivasyonlarına etkisi. Türkiye Eğitim Dergisi, 5(2), 285-301. https://izlik.org/JA56RG53CT
32. Efe, Ü. (2010). Sosyal bilgiler öğretiminde filmlerin kullanımı. (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Niğde Üniversitesi, Niğde.
33. Ekşi, H. ve Katılmış, A. (2011). Değerler eğitimi yaklaşımları. Diyanet Aylık Dergisi, 245, 11-13.
34. Ercan, F., Taşdere, A. ve Ercan, N. (2010). Kelime ilişkilendirme testi aracılığıyla bilişsel yapının ve kavramsal değişimin gözlenmesi. Türk Fen Eğitimi Dergisi (TÜFED), 7(2), 136-154.
35. Erel, E. (2018). 6. sınıf sosyal bilgiler dersi programında belirlenen değerlere, ahlaki ikilem formlarıyla öğrencilerin ulaşma düzeylerinin incelenmesi. (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi, Erzincan.
36. Ergün, A. ve Koç, S. (2022). Veli ve öğrenci bakış açısıyla sorumluluk değeri. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 11(4), 1386-1400. https://doi.org/10.33206/mjss.1008985
37. Gökalp, A. (2022). Ortaokul öğrencilerinin yardımseverlik değerinin incelenmesi. Anadolu Kültürel Araştırmalar Dergisi, 6(1), 59–73. https://doi.org/10.15659/ankad.v6i1.192
38. Gümüş, E. (2015). Kohlberg'in ahlaki gelişim kuramına göre ortaokul öğrencilerinin ahlaki gelişim düzeyi ile cinsiyet rollerinin incelenmesi. (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Atatürk Üniversitesi, Erzurum.
39. İbak, C. (2023). 6. sınıf sosyal bilgiler dersinde drama yöntemi kullanılmasının öğrenci başarısına etkisi. (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Bahçeşehir Üniversitesi, İstanbul.
40. Johnson, A. P. (2019). Eylem araştırması el kitabı. (Y. Uzuner. M. Özten Çev.). Anı Yayıncılık.
41. Kanatlı Öztürk, F. (2018). Çokkültürlü eğitim çerçevesinde hazırlanan etkinliklerle farklılıklara saygı değeri ve araştırma becerisi geliştirmeye yönelik bir eylem araştırması. (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Çukurova Üniversitesi, Adana.
42. Kara, C., Altintas, A. ve Kaya, I. F. (2017). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının topluma hizmet uygulamalarıyla “yardımseverlik değeri” kazanmaları hakkındaki görüşleri. Akdeniz Eğitim Araştırmaları Dergisi, 11(22), 23-37.
43. Karatekin, K., Gençtürk, E. ve Kılıçoğlu, G. (2013). Öğrenci, sosyal bilgiler öğretmen adayı ve öğretmenlerinin değer hiyerarşisi. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 14, 411-459. https://doi.org/10.14520/adyusbd.610
44. Keskin, Y. (2008). Türkiye’de sosyal bilgiler öğretim programlarında değerler eğitimi: tarihsel gelişim, 1998 ve 2004 programlarının etkililiğinin araştırılması. (Yayınlanmamış doktora tezi). Marmara Üniversitesi, İstanbul.
45. Kılıç, D. ve Babayiğit, Ö. (2017). İlkokul öğrencilerinde kaybolan değerler. International Journal of Eurasian Education and Culture, 2(3), 81-92.
46. Kılıç, E. (2020). Sosyal bilgiler öğretiminde animasyonlarla değerler eğitiminin etkililiği. (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, Sivas.
47. Kızılay, N. (2014). Arkeoloji konularının sınıf içi yaparak yaşayarak öğretiminin 6. sınıf öğrencilerinin tarihsel düşünme becerilerini geliştirmeye etkisi üzerine bir eylem araştırması. (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi), Adıyaman Üniversitesi, Adıyaman.
48. Külünkoğlu, T. (2018). Ortaokul 5. sınıf sosyal bilgiler dersinde uygulanan değer eğitiminin öğrencilerin dürüstlük değerini kazanma düzeyine etkisi. (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Giresun Üniversitesi, Giresun.
49. Lewin, K. (1946). Action research minority problems. Journal of Social Issues, 2(4), 34-46. https://doi.org/10.1111/j.1540-4560.1946.tb02295.x
50. Memişoğlu, Z. (2020). Sosyal bilgiler öğretiminde yaratıcı drama uygulamaları. (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Rize.
51. Mentiş Taş, A. ve Doktaş Yeşiltaş, P. (2016). Okul müdürlerinin değer ve değer kazanımına ilişkin görüşleri. Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9(2), 1125-1146. https://doi.org/10.17218/hititsosbil.280834
52. Merriam, S. B. (2013). Nitel araştırma: desen ve uygulama için bir rehber. (S. Turan, Çev.). Nobel Akademi.
53. Merter, F. ve Şekerci, H. (2015). Değerlerin kaybolma durumuna ilişkin sınıf öğretmeni görüşlerinin değerlendirilmesi. Journal of Turkish Studies 10 (3), 851-874. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.7987
54. Miles, M. B. ve Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis. Sage Publications.
55. Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2018). Sosyal bilgiler dersi öğretim programı (ilkokul ve ortaokul 4, 5., 6. ve 7. sınıflar). Ankara.
56. Milli Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2024). Türkiye yüzyılı maarif modeli, öğretim programları ortak metni. Ankara.
57. Mills, G. E. (2014). Action research: a guide for the teacher researcher. Pearson.
58. Onay, İ. (2021). Sorumluluk değeri etkinliklerinin ilkokul 4. sınıf öğrencilerinin sorumluluk kazanım düzeylerine etkisi. (Yayınlanmamış doktora tezi). Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun.
59. Özcan, M. (2021). Ortaokul öğrencilerinin sosyal sorumluluk düzeyleri. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 25(1), 291-302.
60. Özen, Y. (2015). Sorumluluk eğitimi. Vize Yayıncılık.
61. Özer, S. (2012). Sosyal bilgiler öğretiminde çizgi filmlerin kullanımı. (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Niğde Üniversitesi, Niğde.
62. Öztürk, C. ve Otluoğlu, R. (2011). Sosyal bilgiler öğretiminde edebi ürünler ve yazılı materyaller. Pegem Akademi.
63. Sakmen, G., Genç, M. ve Arslan, H. Ö. (2020). Ortaokul 6. Sınıf öğrencilerinin bir sosyobilimsel konu olan organ bağışı hakkındaki görüşleri. Journal of Uludag University Faculty of Education, 33(2), 346-371. https://doi.org/10.19171/uefad.620652
64. Schwartz, S. H. (1992). Universals in the content and structure of values: theoretical advances and empirical tests in 20 countries. Advancesin Experimental Social Psychology, 25, 1-65. https://doi.org/10.1016/S0065-2601(08)60281-6
65. Seyidoğlu, N. ve Acun, İ. (2019). Sosyal bilgiler 6. ve 7. Sınıf derslerinde kırsal yerleşme şartlarına göre tasarlanmış etkinliklerin verimliliği. Milli Eğitim Dergisi, 48(224), 415-444.
66. Sezer, A. ve Çoban, O. (2016). Ortaokul öğrencilerinin sorumluluk değeri algıları. Uşak Üniversitesi Eğitim Araştırmaları Dergisi, 2(1), 22-39. https://doi.org/10.29065/usakead.232420
67. Sezer, A., Çoban, O. ve Akşit, İ. (2017). Öğretmenlerin sorumluluk değeri algılarının incelenmesi. Uşak Üniversitesi Eğitim Araştırmaları Dergisi, 3(1), 122-144. https://doi.org/10.29065/usakead.285941
68. Sönmez, A. ve Kum, Ö. (2017). İlkokul öğrencilerinin “yardımlaşma” değer algılarının çizimlerle belirlenmesi. Uluslararası Eğitim Bilimleri Dergisi, 13, 343-356.
69. Sönmez, Ö. F. ve Akıncan, N. (2013). Ortaokul öğrencilerinin “yardımseverlik” değeri ile ilgili metefor algıları. Gaziosmanpaşa Bilimsel Araştırma Dergisi, 7, 105-120. https://doi.org/10.16991/INESJOURNAL.1525
70. Superka, D. P., Ahrens, C., Hedstrom, J. E., Ford, L. J. ve Johnson, P. L. (1976). Values education sourcebook: conceptual approaches, materials analyses, and an annotated bibliography. Social Science Education Consortium.
71. Şanlı, S. (2013). Yapım eklerinin öğretiminde atasözlerinin kullanılmasının öğrenci başarısı ve öğrenmenin kalıcılığına etkisi. (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Necmettin Erbakan Üniversitesi, Konya.
72. Şentürk, Ü. (2010). Değişen ekonomik ve sosyal koşulların bir ürünü olarak “karakter aşınması. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7, 113-124. https://izlik.org/JA75ME49BU
73. Türe, H. (2018). Sosyal bilgiler dersinde aile katılımına dayalı etkinliklerden yararlanma: bir eylem araştırması. (Yayınlanmamış doktora tezi). Anadolu Üniversitesi, Eskişehir.
74. Ulu Kalın, Ö. (2017). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının değer hiyerarşisi. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 14(38), 29-44.
75. Ulusoy, K. ve Dilmaç, B. (2020). Değerler eğitimi. Pegem Akademi. https://doi.org/10.14527/9786053643401
76. Ünlü, İ. (2019). İlkokul öğrencilerinin değer yönelimlerinin ahlaki ikilem hikâyeleriyle incelenmesi: sorumluluk değeri örneği. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 23(1), 265-287.
77. Vatandaş, C. (2023). Toplumsal Bir Değer Olarak “Yardımlaşma” ve Dilenciler. Sosyal Bilimler Dergisi, 1(5), 149-160.
78. Yapıcı, A. ve Zengin, Z. S. (2003). İlahiyat fakültesi öğrencilerinin değer tercih sıralamaları üzerine psikolojik bir araştırma. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Örneği. Değerler Eğitimi Dergisi, 1(4), 173-206.
79. Yenilmez, Ö. (2022). Öğretmen adaylarının çocuk haklarını, yardımseverlik değerini ve empati becerisini algılama düzeylerinin belirlenmesi. (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Bursa Uludağ Üniversitesi, Bursa.
80. Yılar, M. B. ve Karadağ, Y. (2021). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının 2018 öğretim programındaki değerlere ilişkin hiyerarşileri, gerekçeleri ve önerileri. Atatürk Üniversitesi Kazım Karabekir Eğitim Fakültesi Dergisi, 43, 476-505. https://doi.org/10.33418/ataunikkefd.907315
81. Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2016). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (10. Baskı). Seçkin Yayınevi.
82. Zayimoğlu Öztürk, F. (2014). Archaeological excavation work and museum trip in social studies lesson. Journal of Inquiry Based Activities, 4(1), 12–26.