A Comparative Analysis of the ‘Subject’ Term in Türkiye and Azerbaijani Turkish

Öz

Syntax is the field that examines the arrangement of elements constructing meaning in a sentence. One of these elements, the subject, together with the predicate, forms the basic meaning framework of the sentence. Türkiye and Azerbaijani Turkish define the subject in similar ways; however, there are some differences in naming and classification methods. In Türkiye Turkish, the subject is defined as the element indicating to whom or what the judgment belongs. In this context, the term subject is commonly used, while in the past it has also been expressed with words such as mübteda, fail, yüklet and kimse. Some sources consider only the predicate as the basic element, while others also include the subject in this structure. In Azerbaijani Turkish, the most frequently used term is mübtəda though some sources also use subyekt and müsnədileyh. In both dialects, the subject is defined as the element directed toward the predicate and central to the judgment. Although the definitions are similar, the classification criteria differ. In Türkiye Turkish, the subject is evaluated by its function or position in the sentence, while in Azerbaijani Turkish, it is grouped according to the types of words that construct it. These differences show how the terminology used in both dialects influences their understanding of syntax. This study aims to comparatively evaluate the usage patterns of the term subject in both dialects and explain how this terminological diversity affects syntax.

Anahtar Kelimeler

• Turkey Turkish
• Azerbaijani Turkish
• subject
• term
• syntax
• terminology

TÜRKİYE VE AZERBAYCAN TÜRKÇELERİNDE ÖZNE TERİMİNİN KARŞILAŞTIRMALI İNCELENMESİ

Öz

Söz dizimi, cümledeki anlamı kuran ögelerin düzenini inceleyen bir alandır. Bu ögelerden biri olan özne, yüklemle birlikte cümlenin temel anlam çerçevesini oluşturur. Türkiye Türkçesi ile Azerbaycan Türkçesi, özneyi benzer biçimlerde tanımlar; ancak adlandırma ve sınıflandırma yöntemlerinde bazı ayrımlar bulunur. Türkiye Türkçesinde özne, yargının kime veya neye ait olduğunu belirten unsur olarak tanımlanır. Bu çerçevede özne terimi yaygın biçimde kullanılırken, geçmişte mübteda, fail, yüklet ve kimse gibi farklı sözcüklerle de ifade edilmiştir. Bazı kaynaklar yalnızca yüklemi temel öge kabul ederken, bazıları özneyi de bu yapının parçası olarak görür. Azerbaycan Türkçesinde ise en sık rastlanan terim mübtədadır. Bunun yanında kimi kaynaklarda subyekt ve müsnədileyh sözcüklerine de yer verildiği görülür. Her iki lehçede özne, yükleme yönelen ve yargının merkezinde bulunan öge olarak tanımlanır. Tanım bakımından yakınlık bulunsa da sınıflandırma ölçütleri farklıdır. Türkiye Türkçesinde özne, görevine veya cümledeki yerine göre değerlendirilirken; Azerbaycan Türkçesinde hangi sözcük türleriyle kurulduğuna göre gruplandırılır. Bu farklılıklar, iki lehçede kullanılan adlandırmaların söz dizimi anlayışını nasıl etkilediğini göstermektedir. Çalışma, özne teriminin iki lehçedeki kullanım biçimlerini karşılaştırmalı olarak değerlendirmeyi, söz konusu terminolojik çeşitliliğin söz dizimi üzerindeki etkilerini açıklamayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye Türkçesi
• Azerbaycan Türkçesi
• özne
• terim
• söz dizimi
• terminoloji

Kaynakça

1. Abdullayev, Ə. Z. (1987). Sintaksisin aktual məsələləri dərs vəsaiti (Söz diziminin güncel sorunları ders kitabı). Azərbaycan: SSR Ali və Orta İxtisas Təhsili Nazirliyi.
2. Abdullayev, Ə.; Seyidov, Y. ve Həsənov, A. (2007). Müasir Azərbaycan dili. IV hissə. Sintaksis. Bakı: Şərq-Qərb.
3. Abid, S. (2017). Oğuz grubu Türk lehçelerinde cümlenin mantıksal yapısı. İstanbul: Kriter Yayınevi.
4. Abid, S. (2020). Türkiye ve Azerbaycan Türkçesinde basit yapılı belirsiz özneli cümlelerin karşılaştırılması. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 24, 81-93.
5. Akar, A. (2005). Türk dili tarihi. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
6. Akarsu, B. (1975). Felsefe terimleri sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
7. Akbayır, S. (2006). Eğitim fakülteleri için cümle ve metin bilgisi. Ankara: Pegem A Yayıncılık.
8. Aksan, D. (2020). Her yönüyle dil ana çizgileriyle dilbilim. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

9. Aktan, B. (2016). Türkiye Türkçesinin söz dizimi. Konya: Eğitim Yayınevi.
10. Alişova Demirdağ, E. (2014). Türkiye Türkçesinde ve Azerbaycan Türkçesinde cümle ögelerinin karşılaştırılması üzerine. “Sələflər ve Xələflər” I Beynəlxalq simpoziumunun materialleri, 22-24 oktyabr, Baкı.
11. Alişova Demirdağ, E. (2021). Azerbaycan Türkçesi söz dizimi (Türkiye Türkçesiyle karşılaştırmalı olarak). İstanbul: Kesit Yayınları.
12. Altaylı, S. (2018). Azerbaycan Türkçesi sözlüğü (3 cilt). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
13. Altun, M. (2022). Türkçede söz dizimi çözümlemeleri - Türk romanlarından örneklerle -. Ankara: Pegem Akademi Yay.
14. Atabay, N., Özel, S. ve Çam, A. (1981). Türkiye Türkçesinin sözdizimi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
15. Banguoğlu, T. (2007). Türkçenin grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
16. Barak Yılmaz, B. (2008). Cümle bilgisi konusundaki terim, tanım ve tasnif farklılıklarının değerlendirilmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Marmara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Türkçe Eğitimi Anabilim Dalı, İstanbul.
17. Baskakov N. A. (2017). Çağdaş Türkçede cümle (Çev: Oktay Selim Karaca), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
18. Baydar, T. (2016). Pekiştirilmiş / pekiştirmeli özne üzerine. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi (35), 21-32. https://doi.org/10.21563/sutad.187099
19. Beserek. A. (1991). Türkçede cümle yapısı. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
20. Bilgegil, M. K. (2014). Türkçe dilbilgisi. Erzurum: Salkımsöğüt Yayınevi.
21. Boz, E. (2009). Türkiye Türkçesinde özne durum biçimbirimi alabilir mi?. Journal of Turkish Studies, 4(3), 2371-2377.
22. Budagova, Z. (1963). Müasir Azərbaycan ədəbi dilində sadə cümlə. Baкı: Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası Nəşriyyatı.
23. Bulak, Ş. (2013). Özne türleri üzerine. Turkish Studies - International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 8(1), 1101-1127. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.4485
24. Buran, A., Alkaya,E. ve Yalçın, S. (2020). Çağdaş Türk yazı dilleri Güneybatı (Oğuz) grubu. Ankara: Akçay Yayınları.
25. Dağlı, H. (2018). Azerbaycan Türkçesi ile Türkiye Türkçesinin cümle öğeleri bakımından karşılaştırılması. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi (ASEAD), 5 (11), 69-88.
26. Delice, H. İ. (2018). Türkçe sözdizimi. İstanbul: Asitan Kitap.
27. Delice. H. İ. (2012). Cümle nasıl tanımlanmalıdır?. Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 7(1), 37-40.
28. Demir, Necati (2019). Türkçe cümle bilgisi. Ankara: Altınordu Yay.
29. Demir, Nurettin ve Yılmaz, E. (2010). Türk dili el kitabı. Ankara: Grafiker Yayınları.
30. Dəmirçizadə, Ə (1947). Müasir Azərbayan dili: Cümlə üzvləri. Baкı: Azərnəşr.
31. Dəmirçizadə, Ə. (1943). Müasir Azərbaycan dili: Cümlə üzvləri. Azərbaycan SSR Maarif Nazirliyi, Dövlət Pedaqoji İnstitutu, Baкı: Azərnəşr.
32. Deny, J. (1921). Grammaire de la langue Turque: (dialecte Osmanlı). Paris: Imprimerie Nationale, Éditions Ernest Leroux.
33. Deny, J. (1941). Türk dili grameri: Osmanlı lehçesi. (Çev. Ali Ulvi Elöve). İstanbul: Maarif Vekaleti.
34. Deny, J. (2012). Türk dil bilgisi: Osmanlı Türkçesi (Günümüz Türkçesine uyarlayan: A. Benzer). İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
35. Dizdaroğlu, H. (1976). Tümcebilgisi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
36. Doğan, N. (2015). Türkiye Türkçesi söz diziminde özne sorunu: Dil bilimsel bir yaklaşım. Journal of Turkish Studies, 10(12), 295-314.
37. Ediskun, H. (1999). Türk dilbilgisi sesbilgisi- biçimbilgisi- cümlebilgisi. Ankara: Remzi Kitabevi.
38. Eker, S. (2006). Çağdaş Türk dili. Ankara: Grafiker Yayınları.
39. Emre, A. C. (1945). Türk dilbilgisi. İstanbul: Cumhuriyet Matbaası.
40. Emre, A. C. (1954). Türkçede cümle. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 2, 105-180.
41. Ercilasun, A. B. (2009). Başlangıçtan yirminci yüzyıla Türk dili tarihi. Ankara: Akçağ Yayınları.
42. Ergin, M. (2004). Türk dil bilgisi. İstanbul. Bayrak Yayınları.
43. Erkul, R. (2007). Cümle metin bilgisi. Ankara: Anı Yayınları.
44. Ertürksoy, A. (2005). Türkiye Türkçesinde cümlede özne (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Afyon Kocatepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Afyon.
45. Eyi, E. (2023). Cümle unsurları tahliline yeni bir bakış. Bilge Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 7(1): 54-62. https://doi.org/10.47257/busad.1299008.
46. Gencan, T. N. (1979). Dilbilgisi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
47. Gülensoy, T. (2018). Türkiye Türkçesindeki Türkçe sözcüklerin köken bilgisi sözlüğü (etimolojik sözlük). İstanbul: Bilge Kültür - Sanat Yayın Dağıtım.
48. Gülsevin, S. (2001). Öznesi gösterilmeyen bir cümle tipi daha. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 2, 197-204.
49. Gülsevin, S., Ay, Ö., Dinar, T., Çetinkaya, B. ve Alan, N. (2020). Giriş. Erdoğan B. (Ed.), Türkiye Türkçesi IV sözdizimi içinde (s. 1-32). Ankara: Gazi Kitabevi.
50. Güven, M. (2018). Nahiv bilgisi ışığında Osmanlı nahvine bakış. İstanbul: Kriter Basım -Yayın- Dağıtım. Halilov, B. (2017). Müasir Azərbaycan dili, sintaksis. Baкı: Adıloğlu.
51. Hatiboğlu, V. (1969). Dil bilgisi terimleri sözlüğü. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi.
52. Hatipoğlu, V. (1982). Türkçenin sözdizimi. Ankara: A. Ü. Dil Tarih ve Coğrafya Fakültesi.
53. Hengirmen, M. (2002). Türkçe dilbilgisi. Ankara: Engin Yayınevi.
54. Həsənov, Q. (1981). Müasir Azərbaycan dilinin sintaksisi. Baкı: ADU.
55. İmer, K.; Kocaman, A. ve Özsoy, A. S. (2011). Dilbilim sözlüğü. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınları.
56. Karaağaç, G. (2013). Dil bilimi terimleri sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
57. Karaağaç, G. (2017). Türkçenin söz dizimi. Ankara: Kesit Yayınları.
58. Karahan, L. (2024). Türkçede söz dizimi. Ankara: Akçağ Yayınları.
59. Karaörs, M. (1999). Türkiye Türkçesi ile Azerbaycan Türkçesi’nin kelime grupları, cümle ve cümle çeşitleri (sentaks) bakımından karşılaştırılması. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 44(1996), 129-144.
60. Karasoy, Y., Yavuz, O., Direkci, B. ve Kayasandık, A. (2019). Üniversiteler için uygulamalı Türk dili ve kompozisyon bilgileri. Konya: Palet Yayınları.
61. Kaydarov, A. ve Orazov, M. (2010). Türklük bilgisine giriş (Akt. Vahit Türk). İstanbul: Kesit Yayınları.
62. Kazımov, G. (2010). Müasir Azərbaycan dili, sintaksis. Baкı: Aspoligraf LTD.
63. Keskin, R. (2004). Türkçe dil bilgisi ve kompozisyon bilgileri. Konya: Çizgi Kitabevi Yayınları.
64. Koç, N. (1996). Yeni dilbilgisi. İstanbul: İnkılap Kitabevi.
65. Korkmaz, Z. (1962). Kaşgârlı Mahmud ve Oğuz Türkçesi. Türk Dilinin 1 Ekim 1962 günlü 253. Divanü-Lugat-it-Türk Özel sayısından ayrı basımdır.
66. Korkmaz, Z. (1992). Gramer terimleri sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
67. Korkmaz, Z. (2009). Türkiye Türkçesi grameri şekil bilgisi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
68. Korkmaz, Z., Ercilasun, A. B., Gülensoy, T., Parlatır, İ., Zülfikar, H. ve Birinci, N. (2007). Türk dili ve kompozisyon. Ankara: Ekin Basım Yayın Dağıtım.
69. Kükey, M. (1975). Uygulamalı örneklerle Türkçenin sözdizimi. Ankara: Kardeş Matbaası.
70. Kültüral, Z. (2018). Türkiye Türkçesi cümle bilgisi. Konya: Palet Yayınları.
71. Mehmedoğlu, A. (2001). Türk dilinde bağımlı birleşik cümle söz dizimi. Adapazarı: Aşiyan Yayınları.
72. Mehmedoğlu, A. (2006). Türkiye Türkçesinde cümle ögelerine yeni bir bakış. İstanbul: Değişim Yayınları.
73. Memmedov, N. (1971). Azərbaycan dilçiliyinin nəzəri esasları. Baкı: Maarıf Nəşriyyatı.
74. Məmmədova, A. (2008). Dəqiqləşdirici cümlə üzvləri. Nurlan, Bakı: Azərbaycan Milli Elmlər Aкademiyası Nəsimi Adına Dilçilik İnstitutu.
75. Özgül, T. (2002). Türkiye Türkçesinde cümle ögelerine yeni bir bakış ve onların ifade vasıtaları (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sakarya.
76. Özkan, A., Toker, M. ve Aşcı, U. D. (2020). Türkiye Türkçesi söz dizimi. Konya: Palet Yayınları.
77. Özkan, A., Gariper, C., Ağın, K., Özkara, Y., Yıldırım, Ü., Acar, E., … Batur, Z. (2009). Söz dizimi. Yusuf T. ve Cafer G. (Ed.), Türk dili içinde (s. 235-277). İstanbul: Lisans Yayıncılık.
78. Özmen, M. (2016). Türkçenin Sözdizimi. Adana: Karahan Kitabevi. Râşid (1899). Külliyât-ı Kavâid-i Lisân-ı Osmânî. İstanbul: Maârif Nezâreti.
79. Sarı, M. (2011). Fakülte ve yüksekokullar için Türk dili ders kitabı. Ankara: Okutman Yayıncılık.
80. Seyidov, Y., Əsədova, T. (2003). Azərbaycan dili- VIII-IX siniflər üçün dərsliк. Çaşıoğlu: Baкı. Şimşek, R. (1987). Örneklerle Türkçe sözdizimi tümceler-belirtme öbekleri-çözümleme. Trabzon: Kuzey Gazetecilik Matbaacılık.
81. Şirəliyev, M. Hüseyizadə, M. ve. Kazımov, G. (1984). Azərbaycan dili sintaksis - 7-8. siniflər üçün derslik. Baкı: Maarif Nəşriyyatı.
82. Şirəliyev M. A. ve Hüseyizadə, M. (1958). Azərbaycan dilinin grammatikası II. hissə - sintaksis. Baкı: Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı.
83. Tariktaroğlu, A. (1996). Türkçede özne sorunu. Türk Dili, 536 (Ağustos 1996), 192-194.
84. Tekin, T. (1989). Türk dil ve diyalektlerinin yeni bir tasnifi. Erdem. 5(13): 141-168.
85. Temel Alemdar, E. (2024). Doğu Türkçesinde söz dizimi. Ankara: Akçağ Yayınları.
86. Topaloğlu, A. (1989). Dil bilgisi terimleri sözlüğü. İstanbul: Ötüken Yayınları.
87. Turan, Z. (1999). Öznenin cümledeki kimlik problemi. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 13, 73-85.
88. Türk Dil Kurumu (1942). Felsefe ve gramer terimleri sözlüğü. İstanbul: Cumhuriyet Basımevi.
89. Türk Dil Kurumu (1949). Dilbilim terimleri sözlüğü. Ankara: Güney Matbaacılık ve Gazetecilik Türk Anonim Ortaklığı.
90. Türk Dil Kurumu. (tarih yok). Güncel Türkçe Sözlük. TDK. Erişim tarihi: 4 Ocak 2025, https://sozluk.gov.tr
91. Uğurlu, M. (2011). Oğuzca ve Anadolu merkezli Oğuz Türkçesi. Journal of Turkish Studies, 6(1): 123-156.
92. Ulutaş, İ. (2018). Cümlede özne ve fail konusuna bir bakış. Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2(1), 1-12.
93. Usta, Ç. (2014). Özne türlerinin tasnifine dair bir öneri. Karadeniz Araştırmaları, 40(40), 159-169.
94. Ünal, Ü. (2017). Türkiye Türkçesinde özne kavramı ve özneyi oluşturan kelime grupları (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ordu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ordu.
95. Üstünova, K. (2006). “Yüklem yalnız özneyi mi içinde taşır?”. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 11, 241-250.
96. Vardar, B. (1980). Dilbilim ve dil bilgisi terimleri sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
97. Vardar, B. (2002). Açıklamalı dilbilim terimleri sözlüğü. İstanbul: Multilingual Yayınları.
98. Xəlilov, B. (2017). Müasir Azərbaycan dili (sintaksis). Baкı: Adiloğlu.
99. Yılmaz, Ç. (2024). Türkçede cümle ögelerinin sınıflandırılması üzerine bir ölçüt önerisi. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 14, 470-494.
100. Yılmaz, E. (2014). Temel dil bilgisi terimleri sözlüğü. Ankara: Pegem Akademi Yayınları.
101. Zülfikar, H. (1995). Özne türleri ve bunların adlandırılışı. Türk Gramerinin Sorunları Toplantısı (22-23 Ekim 1993), Ankara: Türk Dil Kurumu, 43-51.
102. Zülfikar, H. (2006). Doğru yazalım, doğru konuşalım. Türk Dili. 651 (Mart), 219-226.