Türkiye’de Doğal Olarak Yetişen Alıç (Crataegus spp.) Genotipleri Üzerine Yapılan Çalışmalar

Öz

Alıç (Cratagus spp.), coğrafyamızda önemli bir yere sahip meyve türü olup biyoaktif bileşen içeriğine sahip ve besin değeri yüksektir. Alıç türleri bakımından farklı bölgelerde doğal koşullarda yetişen çok sayıda genotip çeşitliliğine sahip olduğu için Türkiye’ye önemli gen merkezi olarak kabul görmektedir. Bu derleme çalışmasında, Türkiye’de farklı bölgelerde doğal olarak yetişen alıç genotipleri üzerine yapılan araştırmalar ele alınmış; pomolojik, biyokimyasal ve fitokimyasal özellikleri incelenip karşılaştırılmıştır. İncelenen çalışmalarda alıç meyvesinin meyve ağırlığı, meyve boyutu, çekirdek sayısı gibi fiziksel özellikleri ve suda çözünür kuru madde miktarı, pH, toplam fenolik madde, flavonoid ve antioksidan kapasitesi gibi kimyasal özellikleri incelenmiş ve özelliklerin genotiplere göre önemli farklılıklar gösterdiği belirlenmiştir. Ayrıca alıç meyvesinin alıç meyvesinin reçel, marmelat, kurutulmuş ürün, fonksiyonel gıda ve farmasötik alanlarda kullanım potansiyeline sahip olduğu görülmüştür. Elde edilen bulgular sonucunda Türkiye’de farklı bölgelerde yetişen alıç meyvesinin genetik kaynaklarının korunması gerektiğinin önemi vurgulanmakta ve üstün genotiplerin gelecekte yapılacak seleksiyon ve ıslah çalışmalarında değerlendirebileceğini göstermektedir

Anahtar Kelimeler

• Alıç (Crataegus spp.)
• genotip
• pomolojik
• biyokimyasal ve fitokimyasal özellikler

Studies on Naturally Growing Hawthorn (Crataegus spp.) Genotypes in Türkiye

Öz

Hawthorn (Cratagus spp.) is a fruit species with an important place in our geography, possessing bioactive component content and high nutritional value. Turkey is considered an important gene center due to its numerous genotypes growing naturally in different regions. This review study examines research conducted on hawthorn genotypes growing naturally in different regions of Turkey; their pomological, biochemical, and phytochemical properties are investigated and compared. The studies examined physical properties such as fruit weight, fruit size, and seed number, and chemical properties such as water-soluble dry matter content, pH, total phenolic content, flavonoid content, and antioxidant capacity of hawthorn fruit, revealing significant differences in these properties among genotypes. Furthermore, it was observed that hawthorn fruit has potential for use in jam, marmalade, dried products, functional foods, and pharmaceuticals. The findings highlight the importance of conserving the genetic resources of hawthorn fruit grown in different regions of Turkey and demonstrate that superior genotypes can be evaluated in future selection and breeding studies.

Anahtar Kelimeler

• Hawthorn (Crataegus spp)
• genotype
• pomological
• biochemical and phytochemical characteristics

Kaynakça

1. Erkek B. Farklı alıç (Crataegus monogyna) genotiplerinin moleküler, morfolojik ve biyokimyasal özelliklerinin karakterizasyonu, Yüksek Lisans Tezi, Kayseri: Erciyes Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Kayseri, Türkiye 2025.
2. Akca N, Bostan SZ. Niksar’da (Tokat) doğal olarak yetişen alıç (Crataegus spp.) genotiplerinin seleksiyonu, Turkish Journal of Agricultural and Natural Sciences, 2022;9(3):598-607. doi:10.30910/turkjans.1102463.
3. İkinci A, Ak BE, Dikmetaş B, Hatipoglu IH. Şanlıurfa ve Diyarbakır illerinde yetişen alıç (Crataegus spp.) genotiplerinin bazı meyve, yaprak ve stoma özelliklerinin belirlenmesi, Turkish Journal of Agricultural and Natural Sciences, 2022;9(4):850-859. doi:10.30910/turkjans.1051878.
4. Nacakcı FM. Isparta Kent Ormanındaki Crataegus türleri, Avrupa Bilim ve Teknoloji Dergisi, 2022;41:1-5. doi:10.31590/ejosat.1107587.
5. Kılıç D, Çalışkan O, Beyazit S. Sultan alıç çeşidinde yükselti ve yetiştirme sezonunun meyve kalite özelliklerine etkileri, Mustafa Kemal Üniversitesi Tarım Bilimleri Dergisi, 2024;29(1):224-233. doi:10.37908/mkutbd.1383824.
6. Tunç Y, Yaman M, Yılmaz KU, Khadivi A, Goodarzi S. Elucidation of genetic diversity in hawthorn (Crataegus azarolus L.) accessions naturally growing in the Eastern Mediterranean region of Türkiye using morphological, pomological, and inter simple sequence repeat markers, BMC Plant Biology, 2025;25:43. doi:10.1186/s12870-025-06065-0.
7. Senkardes I, Dogan A, Emre G. An ethnobotanical study of medicinal plants in Taşköprü (Kastamonu-Turkey), Front Pharmacol, 2022;13:984065. doi:10.3389/fphar.2022.984065.
8. Balta MF, Karakaya O, Kaptan Ekici G. Çorum'da yetişen alıçların (Crataegus spp.) fiziksel özellikleri, Ordu Üniversitesi Bilim ve Teknoloji Dergisi, 2015;5(2):35-41.

9. Çalışkan O, Gündüz K, Bayazıt S. Sarı alıç (Crataegus azarolus L.) genotipinin morfolojik, biyolojik ve meyve kalite özelliklerinin incelenmesi, Gaziosmanpaşa Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 2018;35(Ek Sayı):69-74. doi:10.13002/jafag4504.
10. Mustafa HJM, Yaviç A, Doğan L. Alıç (Crataegus spp.) meyvesinin etnobotaniği, tıbbi ve besinsel potansiyeli, MAS Journal of Agricultural and Plant Sciences, 2024;9(4):1030-1039. doi:10.5281/zenodo.14313503.
11. Çoklar H, Akbulut M. Alıç (Crataegus orientalis) meyvesinin antioksidan aktivitesi ve fenolik bileşiklerinin ekstraksiyonu üzerine farklı çözgenlerin etkisi, Derim, 2016;33(2):237-248. doi:10.16882/derim.2016.267908.
12. Tuğrul Y, Gülsoy E. Hamur (Ağrı) yöresinde yetişen alıç (Crataegus spp.) türlerinin tespiti ve ümitvar genotiplerin seçimi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 2024;29(1):331-338. doi:10.53433/yyufbed.1406797.
13. Oktan V, Gündoğdu M, Çolak AM. Uşak'ta yetişen farklı alıç (Crataegus spp.) genotipi meyvelerinin bazı kimyasal ve pomolojik karakterlerinin belirlenmesi, Iğdır Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 2017;7(3):39-44. doi:10.21597/jist.2017.159.
14. Polatcı H, Taşova M. Sıcaklık kontrollü mikrodalga kurutma yönteminin alıç (Crataegus spp. L.) meyvesinin kuruma karakteristikleri ve renk değerleri üzerine etkisi, Türk Tarım-Gıda Bilim ve Teknoloji Dergisi, 2017;5(10):1130-1135. doi:10.24925/turjaf.v5i10.1130-1135.1201.
15. Gerçekcioğlu R, Türkoğlu E, Aydemir M. Sivas ili Yıldızeli ve Şarkışla yörelerinde doğal olarak yetişen alıç (Crataegus spp.) genotiplerinin seleksiyonu, Meyve, 2022;9(2):61-67. doi:10.51532/meyve.1190366.
16. Ağlar E, Sümbül A, Karakaya O, Ozturk B. Determination of the quality characteristics of naturally growing hawthorn in Suşehri, Acta Scientiarum Polonorum Hortorum Cultus, 2020;19(1):61-70. doi:10.24326/asphc.2020.1.6.
17. Uzun A, Pinar H, Yaman M, Çakiroğlu Y, Karakaya A, Uysal M, Keleş H, Öztürk G, Emre RA, Kaçal E, Aydinli M, Akol S. Assessment of genetic diversity by multivariate analysis in Turkish hawthorn (Crataegus azarolus) genetic resources, Genetic Resources and Crop Evolution, 2025;72:6407-6419. doi:10.1007/s10722-025-02332-z.
18. Yanar M, Ercisli S, Yilmaz KU, Sahiner H, Taskin T, Zengin Y, Akgul I, Celik F. Morphological and chemical diversity among hawthorn (Crataegus spp.) genotypes from Turkey, Scientific Research and Essays, 2011;6(1):35-38. doi:10.5897/SRE10.192.
19. Ercisli S, Yanar M, Sengul M, Yildiz H, Topdas EF, Taskin T, Zengin Y, Yilmaz KU. Physico-chemical and biological activity of hawthorn (Crataegus spp. L.) fruits in Turkey, Acta Scientiarum Polonorum Hortorum Cultus, 2015;14(1):83-93.
20. Özcan M, Hacıseferoğulları H, Marakoğlu T, Arslan D. Hawthorn (Crataegus spp.) fruit: some physical and chemical properties, Journal of Food Engineering, 2005;69(4):409-413. doi:10.1016/j.jfoodeng.2004.08.032.
21. Yıldız E, Sümbül A, Yaman M, Nadeem MA, Say A, Baloch FS, Popescu GC. Assessing the genetic diversity in hawthorn (Crataegus spp.) genotypes using morphological, phytochemical and molecular markers, Genetic Resources and Crop Evolution, 2023;70(1):135-146. doi:10.1007/s10722-022-01414-6.
22. Gündoğdu M, Özrenk K, Ercişli S, Kan T, Kodad O, Hegedüs A. Organic acids, sugars, vitamin C content and some pomological characteristics of eleven hawthorn species (Crataegus spp.) from Turkey, Biological Research, 2014;47(1):21. doi:10.1186/0717-6287-47-21.
23. Kılınç M, Şevik R. Jeotermal enerjiyle kurutulan alıç meyvesinin (Crataegus tanacetifolia) dondurmanın bazı fizikokimyasal özelliklerine etkisi, KSÜ Tarım ve Doğa Dergisi, 2021;24(5):963-968. doi:10.18016/ksutarimdoga.vi.833462.
24. Baran A, Hatipoğlu A, Baran MF, Aktepe N. Synthesis of gold nanoparticles from hawthorn (Crataegus monogyna) fruit extract and evaluation of antimicrobial activities. European Journal of Science and Technology, 2021;32:974-978. doi:10.31590/ejosat.1040122.
25. Sümerli Çakmak S. Fonksiyonel bir ürün olan alıç (Crataegus spp.) potansiyelinin belirlenmesi, EJONS International Journal on Mathematic, Engineering and Natural Sciences, 2024;8(4):407-414. doi:10.5281/zenodo.14227631.
26. Pinar H, Taş A, Döndaş E. Malatya’da (Türkiye) doğal olarak yetişen alıç genotiplerinin bazı morfolojik özellikler bakımından değerlendirilmesi, Erciyes Tarım ve Hayvan Bilimleri Dergisi, 2025;8(1):20-29. doi:10.55257/ethabd.1612826.
27. Zheng F, Chen J, Tan Y, Dai X, Wei X, Lin B, Verma KK, Chen GL. The hawthorn (Crataegus spp.) value chain: an integrated analysis of resource availability, phytochemical characterization, and therapeutic applications, Foods, 2026;15(1):148. doi:10.3390/foods15010148.
28. Guliyeva L, Yıldırım Y, Abbasova T, İnce I, Gümüştaş B, Cumaoğlu A, Yararbaş G, Böke Sarıkahya N. Chemical characterization, neurodegenerative and antioxidant potentials of two different hawthorn (Crataegus species) fruits from Azerbaijan, Agrarian Innovations, 2025;30:53-61. doi:10.32848/agrar.innov.2025.30.8.
29. Mohammed KE. Morpho-physiological and genetic diversity of Crataegus taxa (Rosaceae) in selected locations of Iraqi Kurdistan-Region [preprint], arXiv, 2026. arXiv:2605.11028. doi:10.48550/arXiv.2605.11028.
30. Eghlima G, Saedi F, Seyed Hajizadeh H, Saadatian M, Kaya O. Comparative profiling of phenolic acids, anthocyanins, vitamin C, and antioxidant properties in fruits of Iranian Crataegus pontica ecotypes, Journal of Plant Growth Regulation, 2026;45:4051-4068. doi:10.1007/s00344-026-12132-z.
31. Píšová S, Ufimov R, Breuer M, Jargal S, Lee LSF, Zöchner A, Irusta P, Grooß EM, Fér T, Schmickl R. Wide diversity in narrow geographic space: genetic, morphological and ploidy variation in three Central European Crataegus species with emphasis on their reproductive modes, AoB Plants, 2026;18(1):plaf067. doi:10.1093/aobpla/plaf067.