Azerbaycan Halk Cumhuriyeti’nde Basın, İstiklal Düşüncesi ve Siyasal Bilinç

Öz

Azerbaycan Halk Cumhuriyeti (1918–1920), modern Azerbaycan basın tarihinin kurumsal ve düşünsel temellerinin atıldığı kritik bir dönemdir. Cumhuriyet yönetimi, basını milli egemenliğin ve demokratik devlet anlayışının ayrılmaz bir unsuru olarak değerlendirmiş; Çarlık Rusyası döneminden miras kalan sansür uygulamalarını kaldırarak basın özgürlüğünü hukuki güvence altına almıştır. Bu sürecin devamı niteliğinde kabul edilen “Basın Hakkında Nizamname”, Azerbaycan’da bağımsız gazeteciliğin gelişimini hızlandırmış ve milli basının kurumsallaşmasını sağlamıştır. Söz konusu dönemde Azerbaycan’da farklı ideolojik yönelimleri temsil eden çok sayıda gazete ve dergi yayımlanmakla birlikte, basın alanında belirleyici olan yayınlar istiklal ve milli kimlik düşüncesini merkeze alan basın organları olmuştur. Bu yayınlar, yalnızca haber aktarım aracı olarak değil, aynı zamanda milli bilinç inşasında etkili bir düşünsel platform olarak işlev görmüştür. Milli basın, bağımsızlık fikrinin toplumsallaşmasında, milli kimliğin tanımlanmasında ve modern Azerbaycan toplumunun siyasal farkındalığının oluşmasında önemli bir rol üstlenmiştir. Bu çalışma, Azerbaycan Halk Cumhuriyeti döneminde faaliyet gösteren istiklalci ve milli ruhlu basın organlarını inceleyerek, söz konusu yayınların içeriksel yönelimlerini ve toplumsal etkilerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Nitel araştırma yöntemleri çerçevesinde gerçekleştirilen doküman analizi ve belge taraması sonucunda, AHC döneminde milli basının yalnızca dönemin siyasi gelişmelerine eşlik eden bir unsur olmadığı, aynı zamanda bağımsız devlet fikrinin taşıyıcısı ve şekillendiricisi olduğu tespit edilmiştir. Konuya ilişkin akademik çalışmaların sınırlılığı dikkate alındığında, bu araştırma Azerbaycan milli basın tarihine dair literatüre özgün bir katkı sunmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Azerbaycan
• Milli basın
• Basın özgürlüğü
• İstiklal ideolojisi
• Ulus inşası
• Siyasal iletişim

The Press, the Idea of Independence, and Political Consciousness in the Azerbaijan Democratic Republic

Öz

The Azerbaijan Democratic Republic (1918–1920) represents a critical period during which the institutional and intellectual foundations of modern Azerbaijani press history were established. The republican government regarded the press as an integral component of national sovereignty and the democratic state system, abolishing the censorship practices inherited from the Tsarist Russian era and placing press freedom under legal protection. The adoption of the “Regulation on the Press” as a continuation of this process accelerated the development of independent journalism in Azerbaijan and contributed to the institutionalization of the national press. Although numerous newspapers and journals representing different ideological orientations were published during this period, the publications that became dominant within the press sphere were those centered on the ideas of independence and national identity. These publications functioned not merely as channels for conveying news but also as effective intellectual platforms in the construction of national consciousness. The national press played a significant role in the socialization of the idea of independence, the definition of national identity, and the formation of political awareness in modern Azerbaijani society. This study aims to examine the nationalist and pro-independence press organs that operated during the Azerbaijan Democratic Republic and to reveal their content orientations and social impact. Based on qualitative research methods, including document analysis and archival research, the study concludes that the national press of the ADR period was not merely an element accompanying contemporary political developments, but also a carrier and formative force of the idea of an independent state. Considering the limited number of scholarly studies on the subject, this research seeks to make an original contribution to the literature on the history of the Azerbaijani national press.

Anahtar Kelimeler

• Azerbaijan
• National press
• Press freedom
• Independence ideology
• Nation-building
• Political communication

Kaynakça

1. Akhundov, N. (1965). Azerbaycan’da devri matbuat (1832-1920). Bakü. ---------------------------------------- (1987). Azerbaycan’da devri matbuat (1832-1920). Bakü. Dünyaminkızı, K. (2005). Cumhuriyet dönemi Azerbaycan basını (1918–1920 yıllar) (Cilt 1). ADPU Yayınevi. ---------------------------------------- (2011). Cumhuriyet döneminde Azerbaycan basını. Elm. ---------------------------------------- (2012). Milli terakkiye doğru. Bakü. ADPU Yayınevi. Hacıyeva, L. (2017). Azerbaycan’ın Rus dilli devri basınının tarihinden (1871–1918). Elm ve Tahsil. Mahmudov, Y. (2004). Azerbaycan Halk Cumhuriyeti ansiklopedisi (Cilt 1). Lider Yayınevi. ---------------------------------------- (2005). Azerbaycan Halk Cumhuriyeti ansiklopedisi (Cilt 2). Lider Yayınevi. Resulzade, M. E. (1990). Azerbaycan Cumhuriyeti. Bakü. Rüstemova, S. (1993). Azerbaycan devri basını (1875–1990). Bakü. Yagublu, N. (2011). Kaspi gazetesinin yaranması ve faaliyeti. Bakü. Ozan Yayınevi.