Derviş Zaim Sinemasında Gerçekliğin Ontolojik Kuruluşu: Melez Gerçekçilik ve Ulusötesi Sinema Tartışmalarına Bir Katkı

Öz

Bu çalışma, Derviş Zaim’in 1996-2023 yılları arasındaki on iki filminin tamamında gerçekliğin belgesel gözlem, kurmaca düzenleme, bedensel-hafızasal deneyim ve geleneksel estetik formlar aracılığıyla çok katmanlı biçimde kuruluşunu incelemektedir. Ulusötesi sinema literatürü bu perspektifi dışlamamakla birlikte, ağırlığını ortak yapım ilişkileri, festival ağları ve diaspora-azınlık sinemaları üzerinde yoğunlaştırmış; gerçekliğin Batı-dışı estetik gelenekler aracılığıyla kuruluşu, erişilebilen literatürde sınırlı biçimde ele alınmıştır. Zaim sineması biçim, içerik ve yapım özellikleriyle ulusötesi sinema araştırmaları için verimli bir inceleme alanıdır. Araştırma, bu alana odaklanarak Zaim sinemasının biçimsel ve ontolojik özelliklerini “melez gerçekçilik” kavramı aracılığıyla ele almakta ve ulusötesi sinema tartışmalarına katkı sunmayı amaçlamaktadır. Çalışmada melez gerçekçilik, kültürel, biçimsel ve endüstriyel melezliklerin genel bir karşılığı olarak değil, gerçekliğin estetik ve ontolojik kuruluşunu incelemeye imkân veren özgül bir okuma çerçevesi olarak işlev görür. Bu çerçevede yakın metin çözümlemesi ile karşılaştırmalı filmografi analizi birlikte kullanılmış, seçilmiş sahne ve sekanslar plan sayısı, ortalama plan süresi, kadraj ölçeği ve geçiş türü üzerinden ölçülmüştür. Ölçümlere göre erken dönem filmlerinde gerçeklik, belgesel ile kurmaca arasındaki geçişkenlikten ve etik tanıklıktan doğmakta; minyatür, hat ve gölge oyununun belirleyici olduğu üçlemede kesme, imgenin maddi bir yüzeye dönüştüğü anlara yerleşmekte; insan-doğa üçlemesinde ise aynı soru kaydın kendi yapılışına kaymaktadır. Ulusötesiliğin de biçim ve içeriğin yanı sıra üretim, finansman, geliştirme, kadro, dil, kimlik, mekân ve dolaşımda filmden filme değiştiği saptanmıştır. Çalışma, bu örgütlenmenin ulusötesi sinema tartışmalarına biçimsel ve kültürel melezliğin ötesinde ontolojik bir derinlik kazandırdığını ileri sürmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Melez gerçekçilik
• ulusötesi sinema
• Derviş Zaim
• sinema ontolojisi
• Türk sineması.

The Ontological Construction of Reality in the Cinema of Derviş Zaim: Hybrid Realism as a Contribution to Transnational Cinema Debates

Öz

This study examines the multilayered construction of reality across all twelve of Derviş Zaim’s films (1996-2023) through documentary observation, fictional arrangement, bodilymemorial experience and traditional aesthetic forms. While transnational cinema scholarship has not excluded this perspective, its emphasis has rested on co-production, festival networks and diaspora and minority cinemas; the construction of reality through non- Western aesthetic traditions has received only limited attention in the accessible literature. In form, content and production conditions, Zaim’s cinema is a productive site for transnational cinema research. Focusing here, the study examines the formal and ontological dimensions of his cinema through “hybrid realism”, aiming to contribute to transnational cinema debates. Hybrid realism functions not as a general equivalent of cultural, formal and industrial hybridities, but as a specific analytical framework for examining how reality is aesthetically and ontologically constructed. Close textual and comparative filmography analysis are combined, and selected scenes and sequences measured for shot count, average shot length, framing scale and transition type. The measurements show that in the earlier films reality arises from documentary–fiction permeability and ethical witnessing; that in the trilogy shaped by miniature painting, calligraphy and shadow theatre the cut settles where the image turns into a material surface; and that in the human–nature trilogy the question moves to the making of the record. Transnationality, too, varies from film to film, in form and content as well as in production, funding, development, cast, language, identity, place and circulation. The study argues that this organization brings to transnational cinema debates an ontological depth beyond formal and cultural hybridity.

Anahtar Kelimeler

• Hybrid realism
• transnational cinema
• Derviş Zaim
• cinematic ontology
• Turkish cinema.

Kaynakça

1. Arınç, C. (2021). Derviş Zaim’in film coğrafyası: Gölgeler ve Suretler’de Kıbrıs haritası. B. Saydam & T. Deniz (Ed.), Derviş Zaim sinemasına tersten bakmak içinde (ss. 127-132). Küre Yayınları.
2. Asiltürk, C. T. (2008). Sinemada diyalektik kurgu. Beykent Üniversitesi Yayınları.
3. Aslan, M. (2023). Geleneksel sanatlar ve doğa üçlemeleri bağlamında Derviş Zaim sineması. M. Aslan & Ş. Ceylan Apaydın (Ed.), Derviş Zaim sinemasını anlamak: Anlatı, zaman, mekân içinde (ss. 7-50). NEU Yayınları.
4. Atalay, M. C. (2012). Türk minyatür sanatının tasarım ögelerinin, Türk resminde varlık bulması. Akdeniz Sanat, 5(10), 8-20.
5. Bazin, A. (1967). What is cinema? (H. Gray, Çev.). University of California Press.
6. Belting, H. (2024). Floransa ve Bağdat: Doğu’da ve Batı’da bakışın tarihi (Z. A. Yılmazer, Çev.; 5. baskı). Koç Üniversitesi Yayınları.
7. Bhabha, H. K. (1994). The location of culture. Routledge.
8. Butler, J. (2009). Frames of war: When is life grievable?. Verso.

9. Caruth, C. (1996). Unclaimed experience: Trauma, narrative, and history. Johns Hopkins University Press.
10. Çal, H. C. (2024, 7 Kasım). Zaman-imge’nin arasözleri (II): Melez-imge nedir? K24. https://www.k24kitap.org/zaman-imgenin-arasozleri-ii-melez-imge-nedir-4880 adresinden erişilmiştir.
11. Çok, B. (2021). Osmanlı minyatür sanatının üslup özellikleri. Socrates Journal of Interdisciplinary Social Studies, 7(13), 120–142.
12. Daldal, A. (2023). The disappearance of the working class hero in the new independent Turkish cinema: Globalization and the politics of festivalism. Inter-Asia Cultural Studies, 24(1), 2-18. https://doi.org/10.1080/14649373.2023.2156113
13. Dennison, S., & Lim, S. H. (Ed.). (2006). Remapping world cinema: Identity, culture and politics in film. Wallflower Press.
14. Durovičová, N., & Newman, K. (Ed.). (2010). World cinemas, transnational perspectives. Routledge.
15. Eisenstein, S. M. (1985). Film biçimi (N. Özön, Çev.). Payel Yayınevi.
16. Elsaesser, T. (2009). World cinema: Realism, evidence, presence. L. Nagib & C. Mello (Ed.), Realism and the audiovisual media içinde (ss. 3-19). Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1057/9780230246973_1
17. Erdoğan, N. (1998). Narratives of resistance: National identity and ambivalence in the Turkish melodrama between 1965 and 1975. Screen, 39(3), 259-271. https://doi.org/10.1093/screen/39.3.259
18. Ernst, W. (2013). Digital memory and the archive. University of Minnesota Press.
19. Ezra, E., & Rowden, T. (Ed.). (2006). Transnational cinema: The film reader. Routledge.
20. Grabar, O. (2018). İslam sanatının oluşumu (N. Yavuz, Çev.). Alfa.
21. Güngör, A. (2024). The “found story” in Derviş Zaim’s cinema: Documentary reality through the possibilities of digital cinema. ARTS: Artuklu Sanat ve Beşeri Bilimler Dergisi, (Çağdaş sanat özel sayısı), 67-83. https://doi.org/10.46372/arts.1549285
22. Higbee, W., & Lim, S. H. (2010). Concepts of transnational cinema: Towards a critical transnationalism in film studies. Transnational Cinemas, 1(1), 7-21. https://doi.org/10.1386/trac.1.1.7/1
23. Hjort, M. (2010). On the plurality of cinematic transnationalism. N. Durovičová & K. Newman (Ed.), World cinemas, transnational perspectives içinde (ss. 12-33). Routledge.
24. Karanfil, G., & Savk, S. (Ed.). (2013). Imaginaries out of place: Cinema, transnationalism and Turkey. Cambridge Scholars Publishing.
25. Kırel, S., & Duyal, A. Ç. (2011). Derviş Zaim. Altın Koza Yayınları.
26. Köksal, Ö. (2016). Aesthetics of displacement: Turkey and its minorities on screen. Bloomsbury Academic.
27. Kracauer, S. (1960). Theory of film: The redemption of physical reality. Oxford University Press.
28. LaCapra, D. (2014). Writing history, writing trauma (2. baskı). Johns Hopkins University Press.
29. Lim, S. H. (2019). Concepts of transnational cinema revisited. Transnational Screens, 10(1), 1-12. https://doi.org/10.1080/25785273.2019.1602334
30. Marks, L. U. (2000). The skin of the film: Intercultural cinema, embodiment, and the senses. Duke University Press.
31. Martin-Jones, D. (2019). Transnational turn or turn to world cinema? Transnational Screens, 10(1), 13–22. https://doi.org/10.1080/25785273.2019.1578527
32. Naficy, H. (2001). An accented cinema: Exilic and diasporic filmmaking. Princeton University Press.
33. Nagib, L. (2011). World cinema and the ethics of realism. Continuum. ———. (2020). Realist cinema as world cinema: Non-cinema, intermedial passages, total cinema. Amsterdam University Press.
34. Nichols, B. (2001). Introduction to documentary. Indiana University Press.
35. Nora, P. (2006). Hafıza mekânları (M. E. Özcan, Çev.). Dost Kitabevi Yayınları.
36. Shohat, E., & Stam, R. (1994). Unthinking Eurocentrism: Multiculturalism and the media. Routledge.
37. Sinnerbrink, R. (2011). New philosophies of film: Thinking images. Continuum.
38. Sobchack, V. (1992). The address of the eye: A phenomenology of film experience. Princeton University Press.
39. Suner, A. (2015). Hayalet ev: Yeni Türk sinemasında aidiyet, kimlik ve bellek. Metis.
40. Türk Dil Kurumu. (tarih yok-a). Hibrit. Güncel Türkçe Sözlük içinde. 18 Nisan 2026 tarihinde https://sozluk.gov.tr/?kelime=hibrit adresinden erişilmiştir.
41. ———. (tarih yok-b). Melez. Güncel Türkçe Sözlük içinde. 18 Nisan 2026 tarihinde https://sozluk.gov.tr/?kelime=melez adresinden erişilmiştir.
42. Wang, C. (2026). Editorial: Reframing transnational cinema: Evolving definitions, regional perspectives, and cultural intersections. Frontiers in Communication, 10, Makale 1771184. https://doi.org/10.3389/fcomm.2025.1771184
43. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2011). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (8. baskı). Seçkin Yayıncılık.
44. Zaim, D. (2004). Cenneti Beklerken: Yönetmenin bakış açısı. 1 Eylül 2026 tarihinde https://www.derviszaim.com/film/cenneti-beklerken/ adresinden erişilmiştir.
45. ———. (2008, Kasım). Odaklandığın şey gerçeğindir: Türkiye sineması, alüvyonik Türk sineması ve uluslararası kabul (1. bölüm). Altyazı Aylık Sinema Dergisi, (78), 48–55.
46. ———. (2011). Karagöz perdesi bir sonsuzluk perdesidir (Söyleşi: B. Saydam & C. Civan). A. Pay (Haz.), Yönetmen sineması: Derviş Zaim içinde (2. baskı, ss. 109–122). Küre Yayınları.
47. Zaimağaoğlu, D. (2020). “Suç” filmi bağlamında belgesel ve kurmacanın anlatım olanaklarının tartışılması [Sanatta yeterlik tezi, Maltepe Üniversitesi].