Sinemaya Yönelik Devlet Desteğinin Politik Perspektifi

Öz

Türkiye’de 5224 sayılı Sinema Filmlerinin Değerlendirilmesi ve Sınıflandırılması ile Desteklenmesi Hakkında Kanunun yürürlüğe girmesi bağımsız sinemanın gelişimi açısından önemli bir adım olmuştur. Ancak ilerleyen süreçte siyasal konjonktürde yaşanan dönüşümler kültür-sanat politikalarına da yansımış; bu çerçevede Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın sinema destekleri ile muhafazakârlaşma arasındaki ilişki gündeme gelmiştir. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın destek mekanizmalarına ilişkin politikaları siyasal iktidarın muhafazakâr karakteriyle paralellik gösterirken, 5224 sayılı Kanun ve bu Kanuna dayanılarak çıkarılan yönetmeliklerde gerçekleştirilen düzenlemelerle sinema alanı da yeniden dizayn edilmeye çalışılmıştır. Çalışmada, bu düzenlemeler çerçevesinde şekillenen sinema destek mekanizmasının işleyişi, altı sektör temsilcisiyle gerçekleştirilen yarı yapılandırılmış görüşmelerin yanı sıra Kültür ve Turizm Bakanlığı desteklerine ilişkin belge, rapor ve haberler üzerinden değerlendirilmiştir. Araştırma bulguları, destek kurullarında bürokrasinin artan ağırlığı, Bakanlığın karar alma süreçlerinde belirleyici bir konumda bulunması, siyasal konjonktüre göre değişen tutumlar, film seçim ölçütlerindeki belirsizlik ve destek süreçlerindeki şeffaflık eksikliği meselelerinin destek mekanizmasının işleyişinde öne çıkan başlıca sorunlar olduğunu göstermektedir. Bu durum, sinema desteklerinin yalnızca ekonomik bir teşvik mekanizması olarak değerlendirilemeyeceğini, aynı zamanda siyasal iktidarın kültürel alana müdahalesine imkân sağlayan bir araç olarak işlev görebileceğini ortaya koymaktadır. Bu doğrultuda çalışmada, Bakanlığın sinemaya yönelik destek mekanizması, kültürel alanın biçimlendirilmesinde işlev görebilen hegemonik araçlardan biri olarak ele alınmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• hegemonya
• ideoloji
• devlet-sinema ilişkisi
• devlet müdahalesi
• Kültür ve Turizm Bakanlığı sinema destekleri

The Political Perspective of State Support for Cinema

Öz

The enactment of Law No. 5224 on the Evaluation, Classification and Support of Cinema Films marked an important step in the development of independent cinema in Turkey. However, transformations in the political conjuncture over time have also been reflected in cultural and arts policies, bringing the relationship between the Ministry of Culture and Tourism’s support for cinema and the process of conservatization into focus. As the Ministry of Culture and Tourism’s policies regarding support mechanisms have increasingly paralleled the conservative character of political power, attempts have also been made to reshape the field of cinema through amendments to Law No. 5224 and the regulations issued pursuant to this Law. This study examines the functioning of the cinema support mechanism shaped by these regulatory changes through semi-structured interviews conducted with six representatives of the film industry, as well as documents, reports, and news articles concerning the Ministry of Culture and Tourism’s support schemes. The findings indicate that the growing influence of bureaucracy within the support boards, the Ministry’s decisive position in decision-making processes, shifting attitudes in response to the political conjuncture, ambiguity in film selection criteria, and a lack of transparency in support processes constitute the principal problems in the functioning of the support mechanism. These findings demonstrate that cinema support cannot be regarded solely as a mechanism of economic assistance; it may also function as an instrument enabling political power to intervene in the cultural sphere. Accordingly, the study approaches the Ministry’s cinema support mechanism as one of the hegemonic instruments that can function in shaping the cultural sphere.

Anahtar Kelimeler

• hegemony
• ideology
• state–cinema relations
• state intervention
• Ministry of Culture and Tourism cinema support.

Kaynakça

1. 5224 sayılı Sinema Filmlerinin Değerlendirilmesi ve Sınıflandırılması ile Desteklenmesi Hakkında Kanun. (2004, 21 Temmuz). Resmî Gazete (Sayı: 25529).
2. Acar, S. (2022). Serkan Acar ile yapılan derinlemesine görüşme, İstanbul.
3. Adorno, T. W., & Horkheimer, M. (2014). Aydınlanmanın diyalektiği: Felsefi fragmanlar (N. Ülner, Çev.). Kabalcı Yayıncılık.
4. Akbal, T. (2012). Muhafazakârlık ve karşıt kahramanlar. Yeni Sinema, (25), 80–85.
5. Akbulut, K. (2016). Kültür ve Turizm Bakanlığı sinema destekleri. 20 Ağustos 2025 tarihinde https://www.dropbox.com/scl/fi/y0aits085n4ooj90cylt5/sinema-destekleri-e-kitap.pdf?rlkey=ilmsrxtzk8r4z7cmi1ugo3wnz&e=1&dl=0 adresinden erişilmiştir.
6. Althusser, L. (2000). İdeoloji ve devletin ideolojik aygıtları (Y. Alp & M. Özışık, Çev.). İletişim Yayınları.
7. Altyazı. (2022, 8 Aralık). Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kurak Günler’e verdiği desteği geri istiyor. 10 Eylül 2024 tarihinde https://altyazi.net/haberler/kultur-bakanligi-kurak-gunlere-verdigi-destegi-geri-istiyor/ adresinden erişilmiştir.
8. Arslan, U. T. (2007). Gecikmiş modernlik, ulusal kimlik ve Türkiye sineması (Doktora tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

9. Avcı Aksoy, Ö. (2010). Muhafazakâr sinemanın dili ya da sinemadaki muhafazakâr dil. D. Bayrakdar (Ed.), Türk film araştırmalarında yeni yönelimler içinde (ss. 313–326). Bağlam Yayıncılık.
10. Aydemir, Ş. (2015). Beyazcam’dan ‘Yeşilçam’ çıkar mı? K. İnal, N. Sancar, & U. B. Gezgin (Ed.), Marka, takva, tuğra: AKP döneminde kültür ve politika içinde (ss. 404–409). Evrensel Basım Yayın.
11. Başaran, P. (2014, 2 Mayıs). Dosya: Devlet desteği ve sansür. Altyazı. 20 Ağustos 2025 tarihinde https://altyazi.net/altyazi/dosya-devlet-destegi-ve-sansur/ adresinden erişilmiştir.
12. BBC. (2025, 27 Ağustos). Kadınlar taciz iddialarını paylaşıyor: ‘Şiddet karşısında kolektif bir bilinç gelişiyor’. 12 Aralık 2025 tarihinde https://www.bbc.com/turkce/articles/crevrd899ngo adresinden erişilmiştir.
13. Bora, T. (2007). Milliyetçi-muhafazakâr ve İslamcı düşünüşte negatif Batı imgesi. U. Kocabaşoğlu (Ed.), Modern Türkiye’de siyasi düşünce: Modernleşme ve Batıcılık içinde (Cilt 3, ss. 251–255). İletişim Yayınları.
14. Bora, T. (2017). Cereyanlar: Türkiye’de siyasal ideolojiler. İletişim Yayınları.
15. Cumhuriyet. (2012, 23 Ocak). Sansür ve adam kayırma. 20 Ağustos 2025 tarihinde https://www.cumhuriyet.com.tr/haber/sansur-ve-adam-kayirma-315058 adresinden erişilmiştir.
16. Çelik, R. (2022). Reis Çelik ile yapılan derinlemesine görüşme, İstanbul.
17. Çınar, M. (2015). Vesayetçi demokrasiden “milli” demokrasiye. İletişim Yayınları.
18. Çölgeçen, N. (2022). Nesli Çölgeçen ile yapılan derinlemesine görüşme, İstanbul.
19. Deveci, Z. (2020). Antonio Gramsci ve hegemonya. Sosyologca, 10(20), 109–119.
20. Erdoğan, E., & Uyan-Semerci, P. (2021). Toplumsal araştırma yöntemleri için bir rehber: Gereklilikler, sınırlılıklar ve incelikler. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
21. Erkılıç, H. (2008). Sinema politikaları çerçevesinde filmlere sağlanan devlet desteği. İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, (33), 57–71.
22. Evrensel. (2022, 8 Aralık). İktidar medyası hedef göstermişti; Bakanlık Kurak Günler filmine verilen desteği geri istedi. 20 Ağustos 2025 tarihinde https://www.evrensel.net/haber/476469/iktidar-medyasi-hedef-gostermisti-bakanlik-kurak-gunler-filmine-verilen-destegi-geri-istedi adresinden erişilmiştir.
23. Gazete Duvar. (2022, 22 Aralık). Emin Alper’den, Kurak Günler’e verdiği destek fonunu geri isteyen bakanlığa tepki: Tehdit hayata geçirildi. 10 Eylül 2024 tarihinde https://www.gazeteduvar.com.tr/kultur-ve-turizm-bakanligi-emin-alpere-verilen-destek-fonunu-geri-istedi-haber-1592699 adresinden erişilmiştir.
24. Gramsci, A. (1986). Hapishane defterleri: Seçmeler (K. Somer, Çev.). Onur Yayınları.
25. Güven, A. M. (2009, 28 Eylül). Muhafazakâr sinema yazarı tam olarak ne demektir? Yeni Şafak. 5 Mayıs 2021 tarihinde https://www.yenisafak.com/sinema/muhafazakr-sinema-yazari-tam-olarak-ne-demektir-142284 adresinden erişilmiştir.
26. Hıdıroğlu, İ. (2010). Türkiye’de 1980 sonrası sinema politikaları (Doktora tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
27. Kaplan, Y. (2018, 4 Mayıs). Bir medeniyet meselesi olarak sinema. Yeni Şafak. 3 Ağustos 2025 tarihinde https://www.yenisafak.com/yazarlar/yusuf-kaplan/bir-medeniyet-meselesi-olarak-sinema-2045513 adresinden erişilmiştir.
28. Karadoğan, A. & Öztürk, S. R. (2022). Türkiye’de sinema sansürünün tarihi (1932–1988): Sansür karar defterleri üzerine bir inceleme. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
29. Kaya, D. (2022, 3 Mart). Dilek Kaya ile ‘Sansürde süreklilik’ üzerine. Altyazı Fasikül. 3 Ağustos 2025 tarihinde https://fasikul.altyazi.net/seyir-defteri/dilek-kaya-ile-sansurde-sureklilik-uzerine/ adresinden erişilmiştir.
30. Marx, K., & Engels, F. (2013). Alman ideolojisi (T. Ok & O. Geridönmez, Çev.). Evrensel Basım Yayın.
31. Mert, N. (2006). Muhafazakârlık ve laiklik. T. Bora & M. Gültekingil (Ed.), Modern Türkiye’de siyasi düşünce: Muhafazakârlık içinde (Cilt 5, ss. 314–317). İletişim Yayınları.
32. Mollaer, F. (2016). Tekno-muhafazakârlığın eleştirisi: Politik denemeler. İletişim Yayınları.
33. Okur, Y. (2020). Türk sinemasında devlet desteği raporu 2020. 24 Temmuz 2021 tarihinde https://yamacokur.wordpress.com/2020/04/28/turk-sinemasinda-devlet-destegi-raporu-2020/ adresinden erişilmiştir.
34. Orak, A. (2022). Aydın Orak ile yapılan derinlemesine görüşme, İstanbul.
35. Özen, A. (tarih yok). Gençliği özlerine döndürebilecek filmler yapmalıyız. Gönül Kültür ve Medeniyet Dergisi. https://www.gonuldergisi.com/gencligi-ozlerine-dondurebilecek-filmler-yapmaliyiz-yonetmen-ayhan-ozen.html adresinden erişilmiştir.
36. Pala, İ. (2012, 10 Nisan). Muhafazakârın sanat manifestosu. T24. 10 Mayıs 2021 tarihinde https://t24.com.tr/haber/iskender-paladan-muhafazakar-sanat-protestosu,201406 adresinden erişilmiştir.
37. Rojek, C. (1995). Decentring leisure: Rethinking leisure theory. Sage.
38. Sassoon, A. S. (2012). Gramsci’ye farklı yaklaşımlar (M. K. Coşkun, Ç. Erdoğan, O. Kamiloğlu, & B. Şentürk, Çev.). Dipnot Yayınları.
39. Sezer, K. (2022). Kıvanç Sezer ile yapılan derinlemesine görüşme, İstanbul.
40. Sinema Filmlerinin Değerlendirilmesi ve Sınıflandırılmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik. (2019, 22 Ekim). Resmî Gazete (Sayı: 30926).
41. Sinema Filmlerinin Desteklenmesi Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılması Hakkında Yönetmelik. (2013, 24 Aralık). Resmî Gazete (Sayı: 28861).
42. Sinema Sektörünün Desteklenmesi Hakkında Yönetmelik. (2019, 15 Ekim). Resmî Gazete (Sayı: 30919).
43. Şeref, S. (2020, 21 Kasım). ‘Uyanış: Büyük Selçuklu’ ‘Kılıcın parlattığı, kalemin aydınlattığı bir çağın öyküsü’. Anadolu Ajansı. 10 Ağustos 2025 tarihinde https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/uyanis-buyuk-selcuklu-kilicin-parlattigi-kalemin-aydinlattigi-bir-cagin-oykusu/2051243 adresinden erişilmiştir.
44. Tokdoğan, N. (2020). Yeni Osmanlıcılık: Hınç, nostalji, narsisizm. İletişim Yayınları.
45. Ulutaş, M. (2022). Mesut Ulutaş ile yapılan derinlemesine görüşme, İstanbul.
46. Ünal Çınar, R. (2020). Ecdadın icadı: AKP iktidarında bellek mücadelesi. İletişim Yayınları.
47. Wasko, J. (2005). Critiquing Hollywood: The political economy of motion pictures. C. C. Moul (Ed.), A concise handbook of movie industry economics içinde (ss. 5–31). Cambridge University Press.
48. Yavuz, H. M. (2005). Millî Görüş hareketi: Muhalif ve modernist gelenek. T. Bora & M. Gültekingil (Ed.), Modern Türkiye’de siyasi düşünce: İslamcılık içinde (Cilt 6, ss. 591–604). İletişim Yayınları.
49. Yeni Akit. (2020, 23 Kasım). LGBT, festivallerle normalleştiriliyor. 3 Ağustos 2025 tarihinde https://www.yeniakit.com.tr/haber/lgbt-festivallerle-normallestiriliyor-1454764.html adresinden erişilmiştir.