Yapay Zekâ Çağında Algoritmik Oryantalizm: ‘Deepseek’ ve ‘Janus-Pro’ Üzerine Bir Durum Çalışması
Öz
Bu çalışma, Batı dışında bir coğrafyada geliştirilen yapay zekâ araçlarının Orta Doğu’ya ilişkin başat söylemleri üretip üretmediğini incelemektedir. Nitel durum çalışması olarak tasarlanan araştırma, Çin merkezli High-Flyer tarafından geliştirilen büyük dil modeli DeepSeek aracılığıyla üretilen metinleri Norman Fairclough’un Eleştirel Söylem Analizi yaklaşımıyla, görsel üretim modeli Janus-Pro ile üretilen görselleri ise, Lulu Rodriguez ve Daniela V. Dimitrova’nın Görsel Çerçeveleme yaklaşımıyla çözümlemektedir. Gündelik yaşam, insan, beden ve kimlik, mekân, kültürel yaşam ve kimlik çeşitliliği ile tarihsel miras ve çağdaş yaşam olmak üzere beş tematik kategori altında toplanan veriler, DeepSeek’in stereotip söyleme karşı duruşuna rağmen hâkim oryantalist söylemleri yeniden ürettiğini; Orta Doğu’yu depolitize, estetikleştirilmiş ve romantize edilmiş biçimde sunduğunu; Janus-Pro’nun ise, bölgeye ilişkin stereotipik görseller ürettiğini göstermektedir. Çalışma, algoritmik oryantalizmin yalnızca Batı merkezli sistemlere özgü olmadığını, Batı dışı geliştirilen bir araçta da yeniden üretildiğini ortaya koymaktadır.
Anahtar Kelimeler
Destekleyen Kurum
Etik Beyan
Kaynakça
- Abu-Kishk, H., Dahan, M., & Garra, A. (2026). Between reflection and construction: AI as the new Orientalism? Journal of Information, Communication and Ethics in Society. Advance online publication. https://doi.org/10.1108/JICES-07-2025-0169
- Altay, R. (2026). Algoritmik Stereotipler: ‘ChatGPT’ ve ‘Gemini’ Yapay Zekâ Modellerinde Türk Kimlik-Kültür Temsillerinin Analizi. Etkileşim, 17, 444-477. https://doi.org/10.32739/etkilesim.2026.9.17.345
- Araujo, M., & de Albuquerque, A. (2024). Algorithmic orientalism? Netflix’s representation of China in Brazil. Global Media and China, 9(4), 508-520. https://doi.org/10.1177/20594364241254626
- Beer, D. (2009). Power through the algorithm? Participatory web cultures and the technological unconscious. New Media & Society, 11(6), 985-1002. https://doi.org/10.1177/1461444809336551
- Bergmann, D. (n.d..). LLM alignment. IBM Think. Retrieved from https://www.ibm.com/think/topics/llm-alignment
- Cheney-Lippold, J. (2011). A new algorithmic identity: Soft biopolitics and the modulation of control. Theory, Culture & Society, 28(6), 164-181. https://doi.org/10.1177/0263276411424420
- Dahman, A., & Saou, H. (2025). Algorithmic Orientalism: A systems analysis of anti-muslim bias in artificial intelligence. Journal of Islamic Sciences and Civilization, 10(2), 13-28.
- Dencik, L, Hintz, A. & Carey, Z. (2018) Prediction, pre-emption and limits to dissent: social media and big data uses for policing protests in the United Kingdom. New Media & Society, 20(4), 1433-1450. https://doi.org/10.1177/1461444817697722
Ayrıntılar
Birincil Dil
Türkçe
Konular
İletişim Teknolojisi ve Dijital Medya Çalışmaları
Bölüm
Araştırma Makalesi
Yazarlar
Gökmen Kaya
*
0009-0008-5990-3390
Türkiye
Yayımlanma Tarihi
30 Ekim 2026
Gönderilme Tarihi
21 Haziran 2026
Kabul Tarihi
12 Ekim 2026
Yayımlandığı Sayı
Yıl 2026 Sayı: 18


