Hasirû Ehlîhim: Ailelerini Ziyan Etmek/Ziyana Sokmak? Türkçe Kur’an Meallerinde Bir Tercüme Sorununun Tetkiki

Öz

Kur’an-ı Kerim’in Türkçe meallerinin murad-ı ilâhîyi en doğru bir şekilde aksettirmesinin büyük ehemmiyeti haiz bir mesele olduğu aşikârdır. Bu makalede Zümer sûresi 15. âyet-i kerimesinin tercümesinde bahis mevzuu olan bir çeviri sorunu mercek altına alınmıştır. Söz konusu âyet-i kerimede geçen خَسِرُوا أَهْلِيهِمْ ifadesi aslında ailelerini kaybetmek anlamına gelmekteyken Türkçe meallerin çoğunda bu ifadenin ailelerini zarara uğratmak şeklinde çevrilmiş olduğu müşahede edilmekte olup bu hâliyle ayetin ilgili kısmının tercümesi “De ki: “Şüphesiz hüsrana uğrayanlar, kıyamet gününde kendilerini ve ailelerini hüsrana sokanlardır.” şeklinde yapılmaktadır. Öte yandan, tefsir kaynaklarında خَسِرُوا أَهْلِيهِمْ ifadesinin ailelerden bir daha kavuşamayacak bir surette ayrı düşmek şeklinde anlamlandırıldığı görülmektedir. Tefsirlerde bu ayrı düşme durumu iki farklı şekilde açıklanmaktadır. İlkine göre inkârcıların aileleri cennete girmişse ayrı düşüleceği gibi cehenneme girseler orada da birlikte olamayacaklardır. İkincisine göre ise inkârcılar şayet cennete girmiş olsalardı orada elde edecekleri hurilerden aileleri kaybetmiş durumda olacaklardır. Görüldüğü üzere, bu izahlarda aileleri zarara uğratmak şeklinde bir durumdan bahsetmek mümkün değildir. Üstelik inkârcıların ailelerinin cennete girme ihtimali söz konusuyken ailelerin hüsrana uğratılması şeklinde bir anlam uygun gözükmemektedir. Makalede öncelikle hasira خَسِرَ fiilinin Kur’an-ı Kerim’deki kullanımları incelenmiş, tefsirlerde ilgili ayet hakkında verilen izahat ve Arapça dil kaynaklarında yer alan malumat tahlil edilmiştir. Daha sonra Türkçe Kur’an meallerinde yer alan tercümeler değerlendirilmiş, ayrıca kelimenin hadislerdeki kullanımları da tetkik edilmiştir. Neticede söz konusu âyet-i kerimenin meallerinde bir çeviri sorununun var olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Kur’ân
• Hadis
• Meal
• Çeviri Sorunu

خسروا أهليهم: فَقْد الأسرة أم إيقاعها في الخسران؟ دراسة لمشكلة ترجمة في ترجمات القرآن الكريم إلى اللغة التركية

Öz

من الواضح أن إنعكاس المقصد الإلهي على نحو أدق في الترجمات التركية للقرآن الكريم هي مسألة بالغة الأهمية. يتناول هذا المقال مثالاً على ذلك من خلال إشكالية ترجمة الآية الخامسة عشرة من سورة الزمر. إذ إن عبارة خَسِرُوا أَهْلِيهِمْ الواردة في الآية المشار إليها تدل في أصل معناها على فقد الأهل، ولكن لوحظ أن معظم الترجمات التركية قد ترجمت هذه العبارة على أنها إلحاق الأذى بالأسرة/إيقاعهم في الخسران. وبناء على ذلك فإن ترجمة الجزء ذي الصلة من الآية هي ”قل: إن الخاسرين هم الذين خسروا أنفسهم وأهليهم / ألحقوا بهم الأذى والضرر يوم القيامة.“ من ناحية أخرى، عند الرجوع إلى المصادر التفسيرية، نجد أن الغالبية العظمى من هذه المصادر تفسر عبارة خَسِرُوا أَهْلِيهِمْ على أنها تعني الافتراق عن الأهل افتراقًا لا رجعة بعده ولا اجتماع،. وتفسر التفاسير هذا الافتراق على وجهين. أحدهما: حتى إذا دخلت عائلات الكافرين الجنة فسيقع الافتراق، وإذا دخلوا الجحيم، فلن يكونوا مجتمعين هناك أيضًا. ثانيهما: حتى لو دخل الكافرون الجنة، فسوف يفقدون عائلاتهم من حيث الحوريات اللواتي كانوا سيحصلون عليهن هناك. وعلى هذا النحو لا يظهر من هذه التوجيهات التفسيرية معنى إيذاء العائلات أو إضرارهم. ولهذا يبدأ المقال أولاً بدراسة استعمالات الفعل خَسِرَ في القرآن، ثم يحلل ما ورد في كتب التفسير من توجيهات بشأن الآية محل البحث، ويستعرض المعطيات الواردة في المصادر العربية. بعد ذلك، يتم تقييم الترجمات التركية للقرآن الكريم في هذا الموضع، ويتم أيضًا دراسة استخدام الكلمة في الأحاديث النبوية. وختامًا ينتهي المقال إلى أن في ترجمة الآية المذكورة مشكلة ترجمية.

Anahtar Kelimeler

• التفسير
• القرآن الكريم
• الحديث النبوي
• ترجمة القرآن
• إشكالية الترجمة

Khasirū ahlīhim: Losing/Ruining Their Families? An Examination of a Translation Issue in Turkish Qur’ān Translations

Öz

It is clear that the Turkish translations of the Holy Qurʾān play a significant role in conveying the divine intent in the most accurate manner. This article examines a problem in the translation of the 15th verse of Sūrat al-Zumar. The phrase خَسِرُوا أَهْلِيهِمْ in aforementioned verse actually means to lose one's family, but it is observed that in most Turkish translations, this phrase has been translated as to cause harm to one’s family. On the other hand, in exegetical works, it is seen that the phrase خَسِرُوا أَهْلِيهِمْ is interpreted as meaning to be separated from one's family in such a way that they will never be reunited. Exegetical works explain this kind of separation in two different ways. According to the first, even if the families of the disbelievers enter Paradise or Hell, they will not be together. According to the second, the disbelievers will have lost their families which they would obtain in case they enter Paradise. As can be seen, it is not possible to speak of a situation in which families are harmed in these explanations. This article first examines the usages of the verb خَسِرَ in the Holy Qurʾān, then analyzes the explanations given in the commentaries about the relevant verse and the information found in Arabic language sources. After that, the translations in Turkish Qurʾān translations were evaluated, and the usage of this verb in ḥadīths is examined. It has been concluded that a translation problem exists in the translations of aforementioned verse.

Anahtar Kelimeler

• Tafsīr
• Qurʾān
• Ḥadīth
• Qurʾān Translation
• Translation Mistake

Kaynakça

1. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. el-Müsned. thk. Şuayb el-Arnaût vd. 32 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1422/2001.
2. Beyzâvî, Ebû Saîd Nasırüddin Abdullah b. Ömer b. Muhammed. Envarü’t-tenzil ve esrarü’t-te’vil. thk. Muhammed Abdurrahman Mar’aşlî. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 1418/1997.
3. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu‘fî el-. el-Câmiʿu’s-sahîh. thk. Muhammed Züheyr b. Nâsır. 9 Cilt. b.y.: Dârü Tavki’n-Necât, 1422/2001.
4. Cevherî, Ebû Nasr İsmâîl b. Hammâd. Tâcü’l-luga. thk. Ahmed Abdülgafûr Attâr. Beyrut: Dâru’l-İlm, 1407/1987.
5. Çalgan, Mehmet Ali. “‘Mennâ’un li’l-Hayr’ Tabiri Özelinde Anlam Daralmalarının Kur’ân’ın Türkçe Meallerinde Sebep Olduğu Çeviri Problemleri”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 5/2 (2021), 828-850.
6. Ebu Hayyân, Muhammed b. Yûsuf b. Hayyân el-Endelüsî. el-Bahru’l-muhît. thk. Sıtkı Muhammed Cemil. Beyrut: Daru’l-Fikr, 1421/2000.
7. Gürbüz, Faruk. Tercüme Problemleri ve Mealler. İstanbul: İnsan Yayınları, 2004.
8. Halîl b. Ahmed, Ebû Abdirrahmân. Kitâbü’l-ʿAyn. thk. Mehdî Mahzûmî - İbrâhim es-Sâmerrâî. Beyrut: Dâru’l-Hilâl, ts.

9. İbn Âşûr, Muhammed et-Tâhir b. Muhammed et-Tâhir. et-Tahrîr ve’t-tenvîr. Tunus: ed-Dâru’t-Tunusiyye li’n-Neşr, 1404/1984.
10. İbn Atiyye, Ebû Muhammed Abdullah b. Gâlib İbn Atiyye el-Endelûsî. el-Muharraru’l-vecîz fi tefsîri’l-kitâbi’l-Azîz. thk. Abdüsselam Abdüşşâfî Muhammed. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1422/2001.
11. İbn Fâris, Ebü’l-Hüseyn Ahmed. Muʿcemü mekâyîsi’l-luga. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1389/1969.
12. İbn Kesîr, Ebü’l-Fida İsmail. Tefsîru’l-Kur’ani’l-Azîm. thk. Sami b. Muhammed Sellâme. Riyad: Dâru Taybe, 1420/1999.
13. İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-ʿArab. Beyrut: Dâru Sâdır, 1414/1993.
14. İbn Sîde, Ebü’l-Hasen Alî b. İsmâîl. el-Muhkem ve’l-muhîtü’l-aʿzam. thk. Abdulhamîd Hendâvî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1421/2000.
15. İbnü’l-Kûtıyye, Ebû Bekr Muhammed b. Ömer. el-Efʿâl. thk. Ali Fûde. Kahire: Mektebetu Hancı, 1371/1952.
16. Kara, Mustafa. “Hasan Basri Çantay’ın ‘Kur’ân-ı Hakîm ve Meâl-i Kerîm’ Adlı Eseri ve Bu Eserin Günümüz Meâl Çalışmalarına Etkisi”. Balıkesir İlahiyat Dergisi 2/1 (2016), 49-67.
17. Karaalp, Cahit. “Ahmet Didin’in Rayiha Yayıncılık Tarafından Neşredilen Renkli Mealindeki Çeviri Yanlışları”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 5/1 (2021), 93-159.
18. Karaman, Hayrettin vd. Kur’an Yolu. 5 Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2019.
19. Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr b. Ferh. el-Câmi‘ li-ahkâmi’l-Kur’an. thk. Ahmet el-Berdûnî - İbrahim Ettafeyyiş. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1384/1964.
20. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd. Te’vîlâtu ehli’s-sünne. thk. Mecdi Baslum. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1426/2005.
21. Müslim, Ebü’l-Hüseyn b. el-Haccâc. el-Câmi‘u’s-sahîh. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Türasi’l-Arabî, ts.
22. Narol, Süleyman. “Kur’an’daki Bazı İsm-i Tafdil Kalıplarının Türkçeye Çeviri Sorunu ve Meallere Yansıması”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 9/1 (2025), 92-117.
23. Özafşar, Mehmet Emin (ed.). Hadislerle İslam. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2015.
24. Râzî, Ebû Abdillâh Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn et-Taberistânî. Mefâtîhu’l-gayb. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 1420/1999.
25. Râzî, Ebû Abdillâh Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn et-Taberistânî. Tefsîr-i Kebîr Mefâtîhu’l-gayb. çev. Lütfullah Cebeci vd. İstanbul: Huzur Yayınevi, 2013.
26. Suyûtî, Ebü’l-Fazl Celaleddin Abdurrahman b. Ebî Bekr - Mahallî, Celaleddin Muhammed b. Ahmed b. Muhammed eş-Şafiî. Tefsirü’l-Celâleyn. Kahire: Daru’l-Hadis, ts.
27. Sülün, Murat. “Kur’an’da Enfüs (أنفس) Kelimesi -İlgili Terkiplerin Türkçeye Doğru Çevrilmesi Yönünde Mütevazı Bir Katkı-”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 8/1 (2024), 1-29.
28. Şevkânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî b. Muhammed es-San‘ânî el-Yemenî. Fethu’l-kadîr. Dımaşk: Dâru İbn Kesir, 1414/1993.
29. Taberî, Muhammed b. Cerîr. Câmiu’l-beyân an te’vîli âyi’l-Kur’an. thk. Abdullah Abdulmuhsin Türkî. Kahire: Dâru Hicr, 1422/2001.
30. Tirmizî, Muhammed b. Îsâ. Sünenü’t-Tirmizî. thk. Beşşâr Avvâd Mârûf. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1419/1998.
31. Tuncer, Eyyüp. “Fâ-i Tefsiriyye Edatının Çevirisi Meselesi: Türkçe Meal Çalışmaları Üzerinde Bir İnceleme”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 7/1 (2023), 361-380.
32. Vankulu Mehmed Efendi. Vankulu Lügati. haz. Mustafa Koç - Eyyüp Tanrıverdi. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2014.
33. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmut b. Amr b. Ahmedb. Cerîr. el-Keşşâf an hakâiki gavâmizi’t-tenzîl. Beyrut: Daru’l-Kitabi’l-Arabî, 1407/1987.
34. Zühaylî, Vehbe. Tefsirü’l-münir fi’l-akide ve’ş-şeria ve’l-menhec. Dımaşk: Dârü’l-Fikri’l-Muasır, 1411/1991.
35. Kuran Kelimeleri. “H-s-r”. Erişim 24 Ekim 2025. https://kurankelimeleri.com/hi/hi-sin-ra/
36. Türkçe Kuran Mealleri. “Zümer Suresi 15. Ayet”. Erişim 24 Ekim 2025. https://www.kuranmeali.com/AyetKarsilastirma.php?sure=39&ayet=15