Türkçe Öğretmeni Adaylarına Yönelik 21. Yüzyıl Okuryazarlık Becerileri Öz Yeterlik Ölçeğinin Geliştirilmesi

Öz

Bu çalışmanın amacı Türkçe öğretmeni adaylarının 21. yüzyıl okuryazarlık becerilerine ilişkin öz yeterliklerini belirlemeye yönelik geçerli ve güvenilir bir ölçme aracı geliştirmektir. Bu doğrultuda öncelikle okuryazarlık becerileri öz yeterliğine ilişkin alan yazını taranmıştır. Literatürden hareketle madde havuzu oluşturulmuş ve uzman görüşüne sunulmuştur. Uzmanlardan gelen dönütlerle oluşturulan taslak form ile 122 Türkçe öğretmeni adayının katıldığı pilot uygulama yapılmıştır. Alınan verilerle ön analizler gerçekleştirilmiş ve asıl form elde edilmiştir. Ölçek formu 2025-2026 eğitim öğretim yılında sekiz farklı üniversitede öğrenim görmekte olan 624 gönüllü Türkçe öğretmeni adayına uygulanmıştır. Elde edilen veri seti rastgele iki gruba ayrılmıştır. Birinci grup verileri ile AFA yapılmıştır. Varyansın yaklaşık %70’ini açıklayan, 16 maddelik 3 faktörlü bir yapı elde edilmiştir. Elde edilen faktör yapısını doğrulamak için ikinci grup verileri ile DFA yapılmıştır. DFA sonucunda faktörlere ilişkin yük değerlerinin ,62 ile ,87 arasında değiştiği ve uyum iyiliği indekslerinin yeterli olduğu görülmüştür. İkinci düzey DFA ile modelin kabul edilebilir olduğu teyit edilmiştir. AVE değerlerinin ,50’nin üzerinde bulunmasıyla yakınsama geçerliği sağlanmıştır. Birleşik güvenirlik (CR) katsayılarının ,70’ten çok olması ölçeğin iç tutarlılığa sahip olduğunu göstermektedir. Ölçeğin Cronbach Alpha değeri ,95 olarak tespit edilmiştir. Bu veriler sonucunda yapısal bütünlüğe sahip, geçerli ve güvenilir bir ölçek elde edildiğini ifade etmek mümkündür.

Anahtar Kelimeler

• 21. yüzyıl okuryazarlık becerileri
• bilgi okuryazarlığı
• dijital okuryazarlık
• medya okuryazarlığı
• öz yeterlik
• Türkçe eğitimi

Etik Beyan

Gaziantep Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu; Tarih: 03.05.2024; Sayı: 475468

Development of a 21st-Century Literacy Skills Self-Efficacy Scale for Pre-Service Turkish Language Teachers

Öz

The aim of this study is to develop a valid and reliable measurement instrument to determine the self-efficacy of prospective Turkish language teachers regarding 21st-century literacy skills. To this end, the literature on literacy skills self-efficacy was first reviewed. Based on the literature, an item pool was created and submitted for expert review. A pilot study was conducted with 122 prospective Turkish language teachers using the draft form prepared in line with the feedback received from the experts. Preliminary analyses were carried out with the collected data, and the main form of the scale was obtained. The scale form was administered during the 2025–2026 academic year to 624 volunteer prospective Turkish language teachers studying at eight different universities. The obtained dataset was randomly divided into two groups. Exploratory Factor Analysis (EFA) was conducted with the data from the first group. As a result, a three-factor structure consisting of 16 items and explaining approximately 70% of the total variance was obtained. To confirm the obtained factor structure, Confirmatory Factor Analysis (CFA) was conducted using the data from the second group. The results of the CFA indicated that the factor loadings ranged between .62 and .87 and that the goodness-of-fit indices were at an acceptable level. The acceptability of the model was further confirmed through a second-order CFA. Convergent validity was established as the AVE values were found to be above .50. Composite Reliability (CR) coefficients exceeding .70 indicated that the scale had internal consistency. The Cronbach’s Alpha value of the scale was calculated as .95. Based on these findings, it can be concluded that a scale with structural integrity, validity, and reliability was obtained.

Anahtar Kelimeler

• 21st century literacy skills
• digital literacy
• media literacy
• self-efficacy
• Turkish language education

Etik Beyan

Gaziantep University Social and Human Sciences Research and Publication Ethics Board; Date: 03.05.2024; Number: 475468

Kaynakça

1. Akyol, H. (2020). Türkçe ilk okuma yazma öğretimi. Pegem Akademi.
2. Akkoyunlu, B., & Kurbanoğlu, S. (2002). Öğretmenlere bilgi okuryazarlığı becerilerinin kazandırılması üzerine bir çalışma. Türk Kütüphaneciliği, 16(2), 123-138. https://tk.org.tr/index.php/TK/article/view/872.
3. ALA (American Library Association). (1989). Presidential committee on information literacy: Final report. (Erişim tarihi: 20.05.2023) https://www.ala.org/acrl/publications/whitepapers/presidential.
4. Ateş, M., & Aşcı, A. U. (2021). Okuryazarlık kavramı ve eğitimle ilişkili okuryazarlık türleri. VII. TURKCESS Uluslararası Eğitim ve Sosyal Bilimler Kongresi, 1-3 Eylül 2021.
5. Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control. W. H. Freeman and Company.
6. Bandura, A. (2006). Guide for constructing self-efficacy scales. F. Pajares & T. Urdan (Ed.), Self-efficacy beliefs of adolescents içinde (s. 307–319). Information Age Publishing.
7. Bozkurt, F., & Coşkun, D. (2018). 21. yy. okuryazarlığı: Öğretmen adaylarının medya algılarına genel bir bakış. Erciyes İletişim Dergisi, 5(4), 493-511. http://dx.doi.org/10.17680/erciyesiletisim.381046.
8. Büyüköztürk, Ş. (2012). Sosyal bilimler için veri analizi el kitabı. Pegem Akademi.

9. Creswell, J. W. (2020). Eğitim araştırmaları: Nicel ve nitel araştırmanın planlanması, yürütülmesi ve değerlendirilmesi. (H. Ekşi, Çev. Ed.). Edam Yayın.
10. Çocuk, H. E. (2020). Dijital öykü uygulamalarının Türkçe öğretmen adaylarının akademik başarılarına, dijital okuryazarlık ve Türkçe öğretimi öz yeterlik algılarına etkisi. [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Mersin Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
11. Çokluk, Ö., Şekercioğlu, G., & Büyüköztürk, Ş. (2021). Sosyal bilimler için çok değişkenli istatistik SPSS ve LISREL uygulamaları (6. Baskı). Pegem Akademi.
12. Destebaşı, F. (2025). Öğretmen eğitimi ve okuryazarlık: Tutumlar, öz yeterlilik ve okuma stratejileri. Nobel Akademik Yayıncılık.
13. Doyle, C.S. (1992). Outcome mesasures for information literacy within the national education goals of 1990. https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED351033.pdf.
14. Erdem, M., & Akkoyunlu, B. (2002). Bilgi okuryazarlığı becerileri ve bu becerilerin öğrencilere kazandırılması için düzenlenecek öğrenme ortamlarının özellikleri. Journal of Qafqaz University, 9, 125-132. https://www.researchgate.net/publication/285744631_Bilgi_okur_yazarligi_becerileri_ve_bu_becerilerin_ogrencilere_kazandirilmasi_icin_duzenlenecek_ogrenme_ortamlarinin_thom.
15. Eshet-Alkalai, Y. (2004). Digital literacy: A conceptual framework for survival skills in the digital era. Journal of Educational Multimedia and Hypermedia, 13(1), 93-106. https://www.learntechlib.org/p/4793/.
16. Fornell, C., & Larcker, D. F. (1981). Evaluating structural equation models with unobservable variables and measurement error. Journal of marketing research, 39-50. http://dx.doi.org/10.2307/3151312.
17. Gaskin, J., James, M., & Lim, J. (2026, Mart 3). Plugins. Gaskination's StatWiki.
18. Gürbüz, S., & Şahin, F. (2018). Sosyal bilimlerde araştırma yöntemleri: Felsefe-yöntem-analiz. Seçkin Yayıncılık.
19. Hair, J. F., Black, W. C., Babin, B. J., & Anderson, R. E. (2010). Multivariate Data Analysis (Seventh Edition). Pearson Prentice Hall.
20. Hobbs, R. (1998). Medya okuryazarlığı hareketinde yedi büyük tartışma. (M. T. Bağlı, Çev.). Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi (2004), 37(1), 122-140. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/509209.
21. İpek Süslü, S. (2022). Dijital okuryazarlık öz-yeterlik ölçeği: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Necmettin Erbakan Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
22. Jolls, T., & Thoman, E. (2008). 21. yüzyıl okuryazarlığı: Medya okuryazarlığına genel bir bakış ve sınıf içi etkinlikler. (C. Elma, & A. Kesten, Çev. Ed.). Ekinoks Yayınevi.
23. Karatay, H., Destebaşı, F., Tezel, K. V., & Pektaş, S. (2018). Öğretmenlerin okuryazarlık öğretimi özyeterlilik algısı ölçeği Türkçe uyarlaması: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Milli Eğitim Dergisi, 47(220), 105-132. https://izlik.org/JA48NA25LU.
24. Kardaş, M. N., & Tunagür, M. (2020). Okuma eğitimiyle ilgili temel bilgiler. İçinde M. N. Kardaş & M. Kaya (Eds.), Okuma eğitimi içinde (s. 1-25). Pegem Akademi.
25. Kline, R. B. (2011). Principles and Practice of Structural Equation Modeling (Third Edition). The Guilford Press.
26. Koçoğlu, E. (2020). Medya okuryazarlığı ve eğitimiyle ilgili temel kavramlar. E. Koçoğlu & Ö. Akman (Ed.), Medya okuryazarlığı ve eğitimi içinde (s. 1-9). Pegem Akademi.
27. Kurbanoğlu, S. S., Akkoyunlu, B., & Umay, A. (2006). Developing the information literacy self‐efficacy scale. Journal of documentation, 62(6), 730-743. http://dx.doi.org/10.1108/00220410610714949.
28. Kurudayıoğlu, M., & Tüzel, S. (2010). 21. Yüzyıl okuryazarlık türleri, değişen metin algısı ve Türkçe eğitimi. Türklük Bilimi Araştırmaları Dergisi - TÜBAR, 28, 283-298. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/157039.
29. Lankshear, C., & Knobel, M. (2006). Digital literacy and digital literacies: Policy, pedagogy and research considerations for education. Nordic Journal of Digital Literacy, 1, 8-20. https://www.idunn.no/doi/pdf/10.18261/ISSN1891-943X-2015-Jubileumsnummer-02.
30. Martens, H. (2010). Evaluating media literacy education: Concepts, theories and future directions. Journal of Media Literacy Educaiton, 2(1), 1-22. http://dx.doi.org/10.23860/jmle-2-1-1.
31. Martin, A. (2005). DigEuLit - a European framework for digital literacy: A progress report. Journal of ELiteracy, 2, 130–136. https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=7e9ba99227c94e610b9ff2a6ee08c187c179dc25s.
32. MEB. (2009). İlköğretim Türkçe dersi öğretim programı ve kılavuzu (1-5. Sınıflar). Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı.
33. MEB. (2019). Türkçe dersi öğretim programı (İlkokul ve Ortaokul 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 ve 8. Sınıflar). Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı.
34. MEB. (2025). Türkiye yüzyılı maarif modeli öğretim programları ortak metni. Milli Eğitim Bakanlığı.
35. Mete, G. (2020). Okuryazarlık türleri ve 2023 eğitim vizyonu belgesi. Kesit Akademi Dergisi (The Journal of Kesit Academy), 6(22), 109-120. http://dx.doi.org/10.29228/kesit.40368.
36. Naik, M. M., & Padmini. (2014). Importance of infortmation literacy. International Journal of Digital Library Services, 4(3), 92-100. http://www.ijodls.in/uploads/3/6/0/3/3603729/9434.pdf.
37. Ng, W. (2012). Can We Teach Digital Natives Digital Literacy? Computers & Education, 59, 1065-1078. http://dx.doi.org/10.1016/j.compedu.2012.04.016.
38. Ocak, G., & Karakuş, G. (2018). Öğretmen adaylarının dijital okur-yazarlık öz-yeterliliği ölçek geliştirme çalışması, Kastamonu Education Journal, 26(5), 1427-1436. http://dx.doi.org/10.24106/kefdergi.1931.
39. Özbay, M., & Çelik, M.E. (2013). Türkçe öğretmeni adaylarının bilgi okuryazarlık düzeylerinin incelenmesi. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 1(4), 10-21. https://www.anadiliegitimi.com/en/download/article-file/14856.
40. Pajares, F. (1996). Self-efficacy beliefs in academic settings. Review of Educational Research, 66(4), 543-578. http://dx.doi.org/10.2307/1170653.
41. Pallant, J. (2016). SPSS kullanma kılavuzu: SPSS ile adım adım veri analizi. (S. Balcı ve B. Ahi, Çev.). Anı Yayıncılık.
42. Patton, M. Q. (2005). Qualitative Research. John Wiley & Sons, Ltd.
43. Pintrich, P. R. (1999). The role of motivation in promoting and sustaining selfregulated learning. International Journal of Educational Research, 31, 459-470. http://dx.doi.org/10.1016/S0883-0355(99)00015-4.
44. Posos Devrani, A. E. (2021). Gençler için 21. yüzyıl becerileri ve dijitalleşen dünyanın gereklilikleri: Yeni okuryazarlıklar. Gençlik Araştırmaları Dergisi, 9(24), 5-20. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1626539.
45. Potter, W. J. (2021). Media literacy. Sage Publications.
46. Ribble, M. (2011). Digital citizenship in schools (Second Edition). International Society for Technology in Education.
47. Schunk, D. H. (2014). Eğitimsel bir bakışla öğrenme teorileri. (M. Şahin, Çev. Ed.). Nobel Akademik Yayıncılık.
48. Seçer, İ. (2021). SPSS ve LISREL ile pratik veri analizi: Analiz ve raporlaştırma (4. Baskı). Anı Yayıncılık.
49. Sümer, N. (2000). Yapısal eşitlik modelleri: Temel kavramlar ve örnek uygulamalar. Türk Psikoloji Yazıları, 3(6). 49-74. https://psycnet.apa.org/record/2006-04302-005.
50. Tabachnick, B. G., & Fidell, L. S. (2020). Çok değişkenli istatistiklerin kullanımı. (M. Baloğlu Çev. Ed.). Nobel Akademik Yayıncılık.
51. TDK. (2011). Türkçe sözlük. Türk Dil Kurumu Yayınları.
52. Tschannen-Moran, M., & Johnson, D. (2011). Exploring literacy teachers’ self-efficacy beliefs: Potential sources at play. Teaching and Teacher Education, 27(4), 751-761. http://dx.doi.org/10.1016/j.tate.2010.12.005.
53. Yasan Ak, N., (2020). Development of Internet literacy self-efficacy scale for pre-service teachers. Turkish Journal of Education, 9(2), 179-204. http://dx.doi.org/10.19128/turje.664706.
54. Yaşlıoğlu, M. M. (2017). Sosyal bilimlerde faktör analizi ve geçerlilik: Keşfedici ve doğrulayıcı faktör analizlerinin kullanılması. İstanbul Üniversitesi İşletme Fakültesi Dergisi, 46, 74-85. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/369427.
55. Yurt, E. (2023). Sosyal bilimlerde çok değişkenli analizler için pratik bilgiler: SPSS ve AMOS uygulamaları. Nobel Akademik Yayıncılık.
56. Zimmerman, B. J., Bandura, A., & Martinez-Pons, M. (1992). Self-motivation for academic attainment: The role of self-efficacy beliefs and personal goal setting. American Educational Research Journal.29(3), 663-676. http://dx.doi.org/10.3102/00028312029003663.