Hakkari’de Urartu İzleri; Çetintaş (Hergel) Kaya Mezarı

Öz

Bu çalışma, Hakkâri ili sınırları içerisinde yer alan Çetintaş (Hergel) Kaya Mezarının arkeolojik, mimari ve tarihsel bağlamını, Urartu Krallığı’nın güneydoğu sınır bölgesindeki kültürel ve siyasi varlığı çerçevesinde değerlendirmektedir. Demir Çağı’nda stratejik bir geçiş alanı olarak dikkat çeken Hakkâri, gerek Asur yazıtlarında adı geçen Hubuşkia, Muşaşir (Ardini) ve Uişe gibi tartışmalı coğrafi yerleşimlerle olan bağlantıları, gerekse Urartu dönemine tarihlenen kaleler, höyükler ve kaya mezarlarıyla, bölgenin tarihsel topografyasının anlaşılması açısından büyük önem taşımaktadır. Özellikle II. Sargon’un MÖ 714 sefer yazıtı, Hakkâri’nin Demir Çağı’ndaki siyasal coğrafyasını aydınlatan en temel kaynaklardan biridir. Bu yazıt, Asur-Urartu rekabetinin en kritik sahnelerinden biri olan Muşaşir’in yağmalanışıyla bağlantılı olarak, Urartu’nun sınır politikalarının anlaşılmasına katkı sunmaktadır. Bu bağlamda, Çetintaş Kaya Mezarı yalnızca bir mezar anıtı değil, aynı zamanda Urartu elit kültürünün bölgedeki izdüşümü olarak değerlendirilmelidir. Çetintaş Kaya Mezarı, üç bölümlü plan şeması, beşik tonozlu tavan sistemi ve kaya yüzeyine oyulmuş kapı detaylarıyla, Van Kalesi, Altıntepe ve Ayanis gibi merkezlerde görülen Urartu kraliyet kaya mezarlarının güçlü benzerliklerini taşımaktadır. Mimari özellikleri, Hakkâri’de Urartu varlığının sadece askeri ve idari boyutta değil, aynı zamanda ideolojik ve ritüel düzeyde de hissedildiğini göstermektedir. Ayrıca Kunin Kalesi, Bay Kalesi ve Dara Höyük gibi arkeolojik buluntular, bölgenin Urartu’nun sınır güvenliği ve hinterland ekonomisi açısından oynadığı rolü daha görünür kılmaktadır. Sonuç olarak, Çetintaş (Hergel) Kaya Mezarı, Hakkâri’nin Demir Çağı arkeolojisinde merkezi bir konumda yer almakta; Urartu Krallığı’nın güneydoğu sınır politikalarının, siyasi-askeri kontrol mekanizmalarının ve dini-ideolojik sembolizminin anlaşılmasına ışık tutmaktadır. Bu nedenle mezarın ayrıntılı analizi hem Urartu arkeolojisinin bölgesel çeşitliliğini hem de Doğu Anadolu’nun kültürel etkileşim ağlarını çözümlemek açısından anahtar niteliği taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Çetintaş (Hergel) Kaya Mezarı
• Hakkâri
• Urartu
• Demir Çağı
• Hubuşkia
• Muşaşir
• Uişe
• Kunin Kalesi
• Dara Höyük
• Urartu sınır politikaları

Urartian Traces in Hakkâri: The Çetintaş (Hergel) Rock-Cut Tomb

Öz

This study focuses on the Çetintaş (Hergel) Rock Tomb, located within the borders of Hakkâri province, analyzing its archaeological, architectural, and historical significance within the broader context of Urartian presence in the southeastern frontier zone. Hakkâri, situated along critical communication and trade routes during the Iron Age, played a pivotal role as a contested borderland between Assyria and Urartu. The region’s importance is underscored by Assyrian inscriptions, particularly King Sargon II’s campaign text of 714 BC, which mentions Hubushkia, Musasir (Ardini), and Uise—settlements whose debated locations continue to attract scholarly attention. The Çetintaş Rock Tomb, with its tripartite layout, barrel-vaulted ceiling, and rock-cut doorway system, displays striking parallels with the royal rock tomb tradition of Urartu known from Van Fortress, Altıntepe, and Ayanis. These architectural traits not only attest to the diffusion of Urartian elite funerary culture into Hakkâri but also indicate the projection of political authority and ideological symbolism in a borderland context. Complementary evidence from Kunin Fortress, Bay Fortress, and Dara Mound further confirms that the region functioned as a strategic hinterland for Urartu’s frontier defense and economic networks. In this light, the Çetintaş (Hergel) Rock Tomb should be regarded not merely as an isolated funerary monument but as an integral element of Urartu’s southeastern frontier policy. Its architectural and symbolic features provide valuable insights into the ways in which Urartu expressed sovereignty, secured its borders, and incorporated peripheral landscapes into its political and religious sphere Ultimately, the tomb offers a key perspective for understanding the cultural dynamics, border politics, and ritual landscapes of Urartu in the Iron Age.

Anahtar Kelimeler

• Çetintaş (Hergel) Rock Tomb
• Hakkâri
• Urartu
• Iron Age
• Hubushkia
• Musasir
• Uise
• Kunin Fortress
• Dara Mound
• Urartian frontier policy

Kaynakça

1. Lloyd, S. (1961). The art of the ancient Near East. London: Thames and Hudson.
2. Burney, C. A., & Lang, D. M. (1971). The peoples of the hills: Ancient Ararat and the Caucasus. London: Weidenfeld & Nicolson.
3. Coşkun, İ., & Tanyürek, Ö. (2025). Kunin fortress and the Kunin rock-cut tombs. Amisos, 10(19), 282–301. https://doi.org/10.48122/amisos.1823007
4. Çavuşoğlu, R., Coşkun, İ., & Uslu, E. (2023). Biainili/Urartu kültür envanteri I (Türkiye sınırları). Ankara: Akademisyen Kitabevi. https://doi.org/10.37609/akya.2928
5. Çilingiroğlu, A. (1994). Urartu tarihi. İzmir: Ege Üniversitesi Yayınları.
6. Çilingiroğlu, A. (1997). Urartu krallığı tarihi ve sanatı. İzmir: Yaşar Eğitim ve Kültür Vakfı Yayınları.
7. Çilingiroğlu, A., & Salvini, M. (Eds.). (2001). Ayanis I: Ten Years’ Excavations at Rusahinili Eiduru-kai 1989–1998. Rome: Consiglio Nazionale delle Ricerche.
8. Diakonoff, I. M., & Kashkai, S. M. (1981). Geographical names according to Urartian texts. Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert Verlag.

9. Erdoğan, S. (2017). Doğu Anadolu tek odalı Urartu kaya mezarları: Köken, gelişim ve mimari tipoloji (Unpublished doctoral dissertation). Van Yüzüncü Yıl University.
10. Forbes, T. B. (1983). Urartian architecture. Oxford: BAR International Series.
11. Khatchadourian, L. (2016). Imperial matter: Ancient Persia and the archaeology of empires. Berkeley: University of California Press.
12. Kinnier-Wilson, J. V. (1977). The Kurba’il inscription of Shalmaneser III. Iraq, 39, 47–56.
13. Konyar, E. (2012). Urartu mezarları. Aktüel Arkeoloji
14. Köroğlu, K. (2008). Urartu kaya mezar geleneği ve Doğu Anadolu’daki tek odalı kaya mezarlarının kökeni. Arkeoloji ve Sanat, 127, 21–38.
15. Lehmann-Haupt, C. F. (1910). Armenien einst und jetzt (Vol. 1). Berlin: Dietrich Reimer.
16. Levine, L. D. (1977). Sargon’s eighth campaign. In L. D. Levine & T. C. Young Jr. (Eds.), Mountains and lowlands: Essays in the archaeology of Greater Mesopotamia (pp. 135–151). Malibu: Bibliotheca Mesopotamica 7.
17. Mayer, W. (1983). Sargons Feldzug gegen Urartu – 714 v. Chr.: Text und Übersetzung. Mitteilungen der Deutschen Orient-Gesellschaft, 115, 65–132.
18. Muscarella, O. W. (1986). The location of Uise in Sargon’s eighth campaign. Journal of Field Archaeology, 13(4), 465–475. https://doi.org/10.2307/530170
19. Özfırat, A. (2002). Van Gölü’nün batı kıyısında iki Urartu merkezi. Arkeoloji ve Sanat, 108, 21–26.
20. Parker, B. J. (2001). The mechanics of empire: The northern frontier of Assyria as a case study in imperial dynamics. Helsinki: Neo-Assyrian Text Corpus Project.
21. Pecorella, P. E., & Salvini, M. (1984). Tra lo Zagros e l’Urmia: ricerche storiche ed archeologiche nell’Azerbaigian iraniano. Roma: Edizioni dell’Ateneo.
22. Pınarcık, P. (2014). Sargon’un sekizinci seferi: Lokalizasyon önerileri ve bu önerilerin harita üzerinde gösterilmesi. The Journal of Academic Social Science Studies, 30, 379–394.
23. Salvini, M. (2006). Il regno di Urartu (Biainili). In S. De Martino (Ed.), Storia d’Europa e del Mediterraneo. Il mondo antico. Vol. II: Le civiltà dell’Oriente mediterraneo (pp. 459–503). Roma: Salerno Editrice.
24. Sevin, V. (2015). Hakkâri taşları II: Gizemin peşinde. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
25. Sevin, V., & Özfırat, A. (2001). Hakkâri stelleri: Doğu Anadolu’da savaşçı çobanlar – İlk not. Belleten, 65(243), 501–518.
26. Smith, A. T. (2003). The political landscape: Constellations of authority in early complex polities. Berkeley: University of California Press.
27. Streck, M. (1916). Hubuškia. In A. Pauly, G. Wissowa, & W. Kroll (Eds.), Realencyklopädie der classischen Altertumswissenschaft (Vol. 8, pp. 2551–2555). Stuttgart: J. B. Metzler.
28. Tanyürek, Ö. (2019). Hakkâri’de Urartu izleri (Unpublished master’s thesis). Van Yüzüncü Yıl University.
29. Tanyürek, Ö., & Coşkun, İ. (2025). Religion and power on the Urartu–Assyria frontier: A new perspective on Mušasir. Euroasia Journal of Social Sciences & Humanities, 12(6), 328–338. https://doi.org/10.5281/zenodo.18011150
30. Thureau-Dangin, F. (1912). Une relation de la huitième campagne de Sargon. Paris: Ernest Leroux.
31. Top, M. (2000). Hakkâri ve çevresindeki sanat eserleri yüzey araştırması (1998). In 17. Araştırma Sonuçları Toplantısı (Vol. 1, pp. 1–14). Ankara: Kültür Bakanlığı, Anıtlar ve Müzeler Genel Müdürlüğü.
32. Uyanık, M. (1968). Van–Hakkâri sınırında Tırşin Yaylasında bulunan kaya resimleri hakkında. Belleten, 32(125), 93–103.
33. van Loon, M. N. (1966). Urartian art: Its distinctive traits in the light of new excavations. Leiden: E. J. Brill.
34. Yiğitpaşa, D. (2011). Urartu ölü gömme gelenekleri ve ölümle ilgili ritüeller. Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, 25, 177–202.
35. Yiğitpaşa, D. (2021). Urartu kaya mezarlarının Doğu Anadolu’da kilise olarak yeniden kullanımı: Van/Üçpınar örneği. Van İnsani ve Sosyal Bilimler Dergisi, 1(1), 61–76.
36. Zimansky, P. (1998). Ancient Ararat: A handbook of Urartian studies. New York: Caravan Books.
37. Zimansky, P. (2005). Urartian kings and the construction of political space. In G. B. Lanfranchi, M. Roaf, & R. Rollinger (Eds.), Continuity of empire? Assyria, Media, Persia (pp. 91–102). Padova: Sargon Editrice.