A Noyan in Ilkhanid Politics: Tagachar

Öz

During the Ilkhanid period, the noyons assumed significant responsibilities within the state organization and performed various services. However, they occasionally exploited succession struggles as opportunities to instigate rebellions, which inflicted serious harm upon the state. In this context, the uprising of Tagachar Noyon is regarded as the first rebellion attempt against the Mongols in Anatolia. Belonging to the Saġanut tribe of the Mongols, Tagachar Noyon held both administrative and military offices during the Ilkhanid era and came to prominence through his political and administrative experience. He played an active role during the reign of Arghun Khan and served as governor of the regions of Diyar Bakr and Diyar Rabia. In later years, however, he was perceived as a political threat and was dispatched to Anatolia by Ghazan Khan. In 695/1296, he became the first commander to revolt against Ilkhanid authority. The fundamental reason for this rebellion lay in its character as an act of defiance against the central authority of the Ilkhanids. This study will examine the political and military activities of Tagachar Noyon. First, his role in the power struggle between Baydu and Gayhatu will be dealt, followed by his actions during the enthronement process of Ghazan Khan. Finally, his rebellion in Anatolia and the consequences of this uprising, extending to the end of his life, will be evaluated.

Anahtar Kelimeler

• Tagachar
• Noyan
• Geyhatu
• Baydu
• Ghazan Khan.

İlhanlı Siyasetinde Bir Noyan: Togaçar

Öz

İlhanlı Dönemi’nde noyanlar, devlet teşkilatında üstlendikleri idarî ve askerî görevlerle önemli roller oynamışlardır. Ancak taht mücadelelerinin yarattığı otorite boşluklarını fırsat bilen bazı noyanlar, zaman zaman isyan girişimlerinde bulunmuş ve bu durum İlhanlı Devleti’ne ciddi zararlar vermiştir. Anadolu’da Moğol otoritesine karşı girişilen ilk isyan hareketlerinden biri, Sağanut kabilesine mensup Togaçar tarafından başlatılmıştır. Togaçar, sahip olduğu idarî ve askerî deneyim sayesinde İlhanlı siyasetinde dikkat çeken bir şahsiyet olmuştur. Özellikle Argun Han döneminde etkin bir konum kazanmış ve Diyar-ı Bekir ile Diyar-ı Rabia bölgelerinde valilik görevlerinde bulunmuştur. Ne var ki Gazan Han tarafından siyasî bir tehdit unsuru olarak görülmesi üzerine Anadolu’ya gönderilmiştir. Gazan’ın bu değerlendirmesi kısa sürede doğrulanmış ve Togaçar, 695/1296 yılında Anadolu’da İlhanlı merkezî otoritesine karşı açık bir başkaldırıya girişmiştir. Bu çalışmada, Togaçar Noyan’ın siyasî ve askerî faaliyetleri ele alınacaktır. Öncelikle Baydu ile Geyhatu arasındaki iktidar mücadelesindeki rolü, ardından Gazan Han’ın tahta çıkışı sürecindeki icraatları incelenecektir. Son olarak ise Anadolu’da başlattığı isyan ve bu isyanın ölümüne kadar uzanan sürece etkileri değerlendirilecektir.

Anahtar Kelimeler

• Togaçar
• Noyan
• Geyhatu
• Baydu
• Gazan Han.

Kaynakça

1. ‘Abdullâh b. Alî Kâşânî, Târih-î Olcâytû, (Nşr. Mehîn Hamblî), Şirket-î İntişârât-ı Îlmî ve Ferhengî, Tahran 1391.
2. Ahmed B. Muhammed-î Tebrîzî, Şâhanşâh-nâme, Târîh-i manzûm-i Mogûlân ve İlhânân ez-karn-i heştom-i hicrî, nşr. Mahşîd Gûharî Kâhekî-Cevâd Râşkî ‘Alî-âbâdî, (zîr-i nazar: Cevâd ‘Abbâsî), Tahran 1397.
3. Ahmed b. Nasrullâh-î Tetevî-Âsaf Hân-ı Kazvînî, Târih-i Elfî (Târih-i Hezâr Sâle-yi İslâm), (tsh. Gulâm Rizâ Tabâtabâ-î Mecd), Şirket-i İntişârât-i İlmî ve Ferhengî, Tahran 1382.
4. Alaaddin Ata Melik Cüveynî, Tarih-i Cihan Güşa, (Çev. Mürsel Öztürk), Türk Tarih Kurumu, Ankara 2013.
5. Alan, Harunnisa, “İlhanlılar”, Avrasya’nın Sekiz Asrı Çengizoğulları, (Haz. Hayrunnisa alan-İlyas Kemaloğlu), Ötüken Yayınları İstanbul 2016, ss. 150-179.
6. Alıç, Samet, “Cankurbanlılardan (Canikurbanîler) Emir Argun Aka ve Emir Nevruz’un Siyasi Faaliyetleri)”, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, S. 74, 2022, ss. 348-359.
7. Allsen, Thomas T., “Kültürel Aktarımın Taşıyıcısı Olarak Moğollar”, İç Asya Tarihi Cengizliler Çağı, (Çev. Altay Tayfun Özcan, Mustafa Uyar vd.), (Çev. Ed. Altay Tayfun Özcan), (Haz. Nicola Di Cosmo- Allen J. Frank- Peter B. Golden), Kronik, İstanbul 2022, ss. 228-253.
8. Âştiyânî, Abbas İkbal, Târîh-i Moğûl, İntişârât-ı Sâhil Tahran, 1390.

9. Ateş, Haci, “Emîrü’l-ümerâlık Kurumunun Abbâsî Yönetimine Etkisi”, Tasavvur Tekirdağ İlahiyat Dergisi, C. 10, S. 1, 2024, ss. 213-243.
10. Atıcı Arayancan, Ayşe, Gazan Han, Erdem Yayınları, İstanbul 2022.
11. Atwood, Christopher P., Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire, India University, Bloomington, 2004.
12. Atwood, Christopher P., Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire, New York 2004.
13. Ay, Zahide, “Orta Asya’da Cengizli Hanedanların Devletleşme Sürecinde Eski İnanç Unsurlarının Rolü, USAD, S. 10, 2019, ss. 269-286.
14. Beyânî, Şîrîn, Moğol Dönemi İran’ında Kadın, (Çev. Mustafa Uyar), Türk Tarih Kurumu, Ankara 2015.
15. Cihat Aydoğmuşoğlu, “İslâm Coğrafyacılarına Göre Derbend Şehri” History Studies, 13 (3), 2021, ss. 751- 764.
16. Çayırda, Mehmet, “İlhanlılardan Argun ve Geyhatu’nun Saltanat Değişikliği Yılını Gösteren İki Sikke”, Belleten, 52 (202), 1988, ss. 87-90.
17. Çetin, Halil, “İlhanlı Hâkimiyeti altında Anadolu’da siyasetin Temel Dinamiği: Göçebe Moğol-Türkmen Çatışması”, International Periodical Fort he Language, Literature and History of Turkish or Turkic, 7/4, 2012, ss. 1203-1216.
18. Dayı, Özkan, “Vezir Şemseddin Cüveynî’nin İlhanlı Devletindeki Faaliyetleri (1263-1284)” Bayburt Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Dergisi, S. 1, 2018, ss. 1-9.
19. Dayı, Özkan, Moğolların Teşkilat ve İdarî Tarihi -İran Moğolları 1220-1295-, Altınordu Yayınları, Ankara 2020.
20. Deniz, Arda, Moğolların Anadolu Politikası ve İlhanlı Devleti Tarihi, Ekim Yayımevi, İstanbul 2013.
21. Ekinci, Kansu, İlhanlı Hükümdarları Geyhâtû ve Zamanı, Süleyman Demirel Üniversitesi, Yayımlanmamış doktora Tezi, Isparta 2012.
22. Erdem, İlhan, “İlhanlılar’da Ahmed Teküder Dönemi ve Selçuklular”, Tarih Araştırmaları Dergisi, C. 23, S. 35, 2004, ss. 103-111.
23. Erdem, İlhan, “Türkiye Selçuklu-İlhanlı İktisadî, Ticarî İlişkileri ve Sonuçları”, Tarih Araştırmaları Dergisi, C. 22, S. 33, 2003 ss. 49-67.
24. Fahreddȋn Davut b. Muhammed Benâketî (1348), Ravzatü Ulu’l-Elbab fî Marifeti’t-Tevȃrȋh ve’l-Ensȃb (Târîh-i Benâkitî), (Haz. Cafer Şear), Tahran.
25. Fasîh Ahmed b. Celâleddîn Muhammed Hâfî, Mücmel-i Fasîhî, C. I-III, (Tsh. M. Ferruh), Kitâbfurûş-i Bâstân, Meşhed 1399.
26. Feryameneş, Mes’ûd ve Derin, Serkan, “İlhanlı Sarayında Budizm”, MUTAD, VII (2), 2020, ss. 485-506.
27. Göde, Kemal, “Çingizli/Cengizliler ve İlhanlılar’ın Anadolu’da Hâkimiyeti (1339-1318) Bibliyoğrafyası”, Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, C. 1 S. 1, 1983.
28. Gregory, Abû’l-Farac, Abû’l-Farac Tarihi, (Çev. Ömer Riza Doğrul), C. II, Türk Tarih Kurumu, Ankara 1987.
29. Grigor, Aknerli, Okçu Milletin Tarihi, Yeditepe Yayınları, İstanbul 2012.
30. Grousset, René, Stepler İmparatorluğu -Atillâ, Cengiz Han, Timur-, (Çev. Halil İnalçık), (Haz. Ertuğrul Tokdemir – Mustafa Dönmez), Türk Tarih Kurumu, Ankara 2011.
31. Gülensoy, Tuncer ve Küçüker, Paki, Eski Türk-Moğol Kişi Adları Sözlüğü, Bilge Kültür Sanat Yayınları, İstanbul 2015.
32. Güler, Nagehan, “Şebânkâreî’ye Göre İlhânlı Hükümdarından Hulâgû Hân, Abâka Hân ve Ahmed Hân”, Turkish Studies, 13/8, 2018, ss. 65-78.
33. Günay, Kürşat, Gazan Mahmud Döneminde Anadolu’da Meydana Gelen Moğol İsyanları (1295-1304), Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara 2003.
34. Güneş, İbrahim, “İlhanlılarda Eyalet Teşkilatı”, Tarih Araştırmaları Dergisi, C. 41, S. 72, ss. 162-185.
35. Hâce Gıyâseddîn Hümâmeddîn Muhammed b. Hâce Celâleddîn Muhammed el-Hüseynî Hândmîr, Târîh-i Habîbü’s-Siyer fî Ahbâr-i Efrâd-ı Beşer, C. III, (Nşr. M. D. Siyâkî), Kitâbfûrûş-i Hayyâm, Tahrân 1362.
36. Halaçoğlu, Yusuf, “Derbend”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, C. 9, İstanbul 1994, ss. 162-164.
37. Hamdullâh Mustevfî-yi Kazvînî, Târîh-i Guzîde, (Nşr. ‘Abdu’l-Huseyn Nevâ’î), Tahran 1364.
38. Haykıran, Kemal Ramazan, Moğollar Zamanında Yakın Doğu, Ötüken Yayınları, İstanbul 2016.
39. Hayton, Korykoslu, Doğu Ülkeleri Tarihinin Altın Çağı -Memlûklere Karşı Avrupa-Moğol İttifakı Tasarısı (1307)-, Kronik Yayınları, İstanbul 2023.
40. Hilal, Adil, Moğol Batı Avrupa İlişkileri ve İslâm Dünyasına Etkileri, (Çev. Ahsen Batur), Selenge İstanbul 2019.
41. Hilal, Adil, Moğol Batı Avrupa İlişkileri ve İslâm Dünyasına Etkileri, (Çev. Ahsen Batur), Selenge Yayınları, İstanbul 2019.
42. Hope, Michael, “Some Notes on Revenge and Justice in the Mongol Empire and the Il-Khānate of Iran”, Journal of the American Oriental Society, Vol. 136, No. 3, 2016, pp. 551-566.
43. Hope, Michael, “Some Notes on Revenge and Justice in the Mongol Empire and the Il-Khānate of Iran” Journal of the Royal Asiatic Society, Vol. 27 /2, 2017, pp. 181-199.
44. Hope, Michael, “The Transmission of Authority Throught the Quriltais of the Early Mongol Empire and the İlkhanate of İran (1227-1335)”, Mongolian Studies, Vol. 34, 2012, pp. 87-115.
45. Jackson, Peter, “Mongol Khans and Religious Allegiance: the Problems Confronting a Minister-Historian in Ilkhanid Iran”, Taylor and Francis, Vol. 47, 2009, pp. 109-122.
46. Jackson, Peter, Moğollar ve İslâm Dünyası -Fetihten İhtidâya-, (Çev. Ali Fahri Doğan), Selenge Yayınları İstanbul 2022.
47. Kadı Ahmed Gaffarî Kazvînî, Târih-i Cihân-Ârâ, Kitâbfurûş-i Hâfız, Tahran 1963.
48. Kanar, Mehmet, Büyük Farsça-Türkçe Sözlük, Say Yayınları, İstanbul 2016.
49. Kanat, Cüneyt, “Gazan Han Zamanında Memlûk Devletine İltica Eden Uyratlar”, Tarih İnceleme Dergisi, C. 15, s. 1, 2000, ss. 105-120.
50. Kaya, Çetin, “Hülegü’nün İlhanlı Hanedanı’na Meşru Zemin İnşaası”, Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, C. 3, S. 6, 2021, ss. 241-250.
51. Keleş, Murat, Türkiye Selçuklu Devleti ve Moğollar 1220-1227, Selenge Yayınları, İstanbul 2024.
52. Kerîmüddin Mahmud-i Aksarayî, Müsâmeretü’l-Ahbâr, (Çev. Mürsel Öztürk), Türk Tarih Kurumu, Ankara 2000.
53. Kılınç, Ahmet, “Yargucu/ Yargan/Yargıcı”, Türk Dünyası Ansiklopedisi, Atatürk Araştırma Merkezi, 2025, ss. 1-10 (https://turkdunyasiansiklopedisi.gov.tr/detay/8089/).
54. Kollmar-Paulenz, Karenina, Moğollar -Cengiz Han’dan Günümüze-, (Çev. Hakan Aydın), Runik Kitap, İstanbul 2020.
55. Lane, George, Moğolların Kısa Tarihi, (Çev. Turgay Sivrikaya), İletişim Yayınları, İstanbul 2022.
56. Lessing, Ferdinand D., Moğolça-Türkçe Sözlük, (Çev. Günay Karaarğaç), C. I, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2003.
57. Mîrhând, Ravzatu’s-Safâ fî Sîret-i Enbiyâ ve’l-Mülûk ve’l-Hulefâ, (Zeryân, D. A. Nşr.). İntişârât-ı İlmî, Tahran 1358.
58. Morgan, David, the Mongols, Blackwell Publishing, Oxford, 2007.
59. Morton, Nicholas, Moğol Fırtınası -Ortaçağda İmparatorlukların Yükselişi ve Çöküşü, (Çev. Metehan Demirci), Kronik, İstanbul 2025.
60. Mu’inuddîn Natanzî, Müntehabü’t-Tevârîh-i Mu’inî, (J. Aubin), Kitâbfur’uş-i Hayyâm, Tahran 1957.
61. Muhammed b. Ali b. Muhammed-i Şebânkâreî, Mecma’u’l-Ensâb, Tahran 1363.
62. Muhammed b. Hindûşâh Nahçivânî, Düstûr’l-Kâtib fî T’ayîni’l-Merâtib, C. 2, (neşr. Abdulkerîm Alîoglî Alîzâde), Ferhengistân-ı ‘Ulûm-ı Cumhûri-yi Şûra-yı Sosyâlîsti-yi Azerbâycân, Moskova 1976.
63. Odabaşı, Zehra- Özel, Esra, “Ölüm ve Tedavi: İlhanlı Hanlarının Ölüm Sebebi (1256-1335)”, Selçuklu Araştırmaları Dergisi, S. 21, 2024, ss. 27-56.
64. Özdemir, H. Ahmet, Moğol İstilâsı -Cengiz ve Hülâgû Dönemleri-, İz Yayıncılık, İstanbul 2011.
65. Özgüdenli, Osman Gazi, “İlhanlılar’da hükümdarlık Telâkkisi ve Hükümdar algısı”, MUTAD, V (I), 2018, ss. 73-91.
66. Özgüdenli, Osman Gazi, “İlhanlılar’da Hükümdarlık Telâkkisi ve Hükümdar Algısı”, Mutad, V (I), 2018, ss. 73-91.
67. Özgüdenli, Osman Gazi, Gâzân Han ve Reformları (1295-1304), Kaknüs Tarih, İstanbul 2009.
68. Reşîdu’d-dîn Fazlullâh-i Hemedâni, Târîh-i Mubârek-i Gâzânî, Nşr. Karl Janh, Geschichte Gāzān-Han's aus dem Tārīh-i Mubarek-i Gāzānī des Rešīd al-Din Fadlallah b. 'Imād al-Daula Abü'l-Hair, London 1940.
69. Reşîdüddîn Fazlullah, Câmi’u’t-Tevârîh (İlhanlılar Kısmı), (Çev. İsmail Aka- Mehmet Ersan- Ahmad Hesamipour Khelejani), Türk Tarih Kurumu, Ankara 2013.
70. Reşidüddîn Fazlullâh, Câmi’u’t-Tevârîh, (Tsh. Doktor Behmen Kerîmî), İntişârât-ı İkbâl, 1374, Tahrân.
71. Roux, Jean Paul, Moğol İmparatorluğu Tarihi, Kabalcı Yayınları, İstanbul 2001.
72. Rubruk, Wilhelm Von, Moğolların Büyük Hanına Seyahat 1253-1255, (Çev. Ergin Ayan), Ayışığı Kitapları, İstanbul 2001.
73. Spuler, Bertold, İran Moğolları -Siyaset, İdare ve Kültür İlhanlılar Devri, 1220-1350, Türk Tarih Kurumu, Ankara 2011.
74. Subaşı, Ömer, Gürcü-Moğol İlişkisi -Güney Kafkasya 1220-1346-, Kitabevi Yayınları, İstanbul 2015.
75. Sümer, Faruk “İlhanlı Hükümdarlarından Abaka, Argun Hanlar ve Ahmed-i Celâyir”, Belleten, C. 53, S. 206, ss. 175-198.
76. Sümer, Faruk, “Argun”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, C. 3, İstanbul 1991, ss. 355-357.
77. Sümer, Faruk, Anadolu’da Moğollar, Türk Tarih Kurumu, Ankara 2022.
78. Şahin, Hanifi, İlhanlılar Döneminde Şiîlik, Ötüken Yayınları, İstanbul 2010.
79. Temizsu, Habibe, Yasak -Cengiz Han Yasası ve Moğol Devletleri Tarihinde Yaşadığı Değişim-, Ötüken Yayınları, İstanbul 2018.
80. Tevârîh-i Güzîde-Nusret-Name, (Haz. Harun Kaya), Türk Tarih Kurumu, Ankara 2022.
81. Togan, Zeki Velidi, “Moğollar Devrinde Anadolu’nun İktisâdi Vaziyeti”, Türk Hukuk ve İktisat Tarihi Mecmuası, I, 1931, ss. 1-42.
82. Tokuş, Ömer, “Anadolu ve Anadolu’da Moğol Noyanlarının İsyanları”, Türk Dünyası Araştırmaları, C. 117, S. 230, 2017, ss. 177-208.
83. Tural, Murat, Hristiyan Dünyası ve Moğollar -Dinî İdealler ve Politik Kaygılar-, Timaş Akademi, İstanbul 2021.
84. Umanç, Fırat, “İlhanlı Hükümdarı Sultan Olcâytû’nun İslâm’ı Kabulü: Kendi Tercihi mi? Zevcesinin Telkini mi? Ağabeyi Gâzân’ın Etkisi mi?”, Selçuklu Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, Yıl. 8, S. 8, 2023, ss. 86-95.
85. Uyar, Mustafa, “İlhanlı Devletinde Yahudi Bir Vezir: Sad’düddevle”, Tarih Araştırmaları Dergisi, C. 22, S. 33, ss. 125-142.
86. Uyar, Mustafa, İlhanlı (İran Moğolları) Devleti’nin Askerî Teşkilatı, Türk Tarih Kurumu, Ankara 2020.
87. Uyar, Mustafa, İlhanlı Hükümdarlarının İslâm’a Girmesinde Rol Alan Türk Sûfîleri: İlhan Tegüder ve Gazan Han Devirleri”, Belleten, C. 76, S. 275, 2012, ss. 7-30.
88. Uyar, Mustafa, Moğollar ve Türkler Tarihsel Bağları, Ötüken, İstanbul 2020.
89. Vernadsky, George, Moğollar ve Ruslar, (Eşref Bengi Özbilen), Selenge Yayınları, İstanbul 2019.
90. Vladimirtsov, B. Y., Moğolların İçtimaî Teşkilâtı -Moğol Göçebe Feodalizmi-, (Çev. Abdülkadir İnan), Türk Tarih Kurumu, Ankara 1987.
91. Yazıcı, Tahsin, “Çav”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, C. 8, İstanbul 1993, ss. 235.
92. Yıldız, Hakkı Dursun, “Emîrü’l-ümerâ”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, C. 11, İstanbul 1995, ss. 158-159.
93. Yuvalı, Abdulkadir, İlhanlı Tarihi, Bilge Kültür Sanat, İstanbul 2017.
94. Yuvalı, Abdülkadir, “Gâzân Han”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, C. 13, İstanbul 1996, ss. 429-431.