Şeyhülislam ve Veziriazamların Vakıf Yapıları Üzerine Mukayeseli Bir İnceleme (XVI.-XVIII. Yüzyıllar)

Öz

XVI. ve XVIII. yüzyıllar arasında Osmanlı mimarîsinde şeyhülislam ve veziriazamların vakıf yapıları inşasına yaklaşımlarını karşılaştırmalı bir perspektiften ele alan bu çalışmanın temel sorunsalı; ilmiye sınıfının başındaki şeyhülislamlar ile seyfiye sınıfının başındaki veziriazamların hayır eserleri inşası konusundaki tutumlarının neden ve nasıl farklılaştığını ortaya koymaktır. Her iki makamın da devletin en üst kademesinde yer alması ve benzer servet düzeylerine sahip olması göz önünde bulundurulduğunda, vakıf yapıları inşasına gösterdikleri ilgi bakımından aralarındaki belirgin ayrışma bulunması çalışmanın ana tartışmasını meydana getirmektedir. Söz konusu farklılıklar; dönemin özgün vakıf yapıları üzerinden niceliksel olarak ortaya konulmuş, müsadere ve vakıf kavramları bağlamında ise niteliksel olarak değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Şeyhülislam
• Sadrazam
• Vakıf
• Müsadere

A Comparative Study on the Endowment Structures of the Sheikhulislam and Grand Viziers (16th-18th Centuries)

Öz

This study, which comparatively examines the approaches of the Grand Mufti and Grand Viziers to the construction of charitable foundations in Ottoman architecture between the 16th and 18th centuries, addresses the fundamental question of why and how the attitudes of the Grand Mufti, head of the scholarly class, and the Grand Vizier, head of the military class, differed regarding the construction of charitable works. Given that both offices held the highest positions in the state and possessed similar levels of wealth, the significant divergence in their interest in the construction of charitable foundations constitutes the main argument of the study. These differences are quantitatively demonstrated through the unique charitable foundations of the period, and qualitatively evaluated within the context of the concepts of confiscation and foundation.

Anahtar Kelimeler

• Sheikh al-Islam
• Grand Vizier
• Waqf (Endowment)
• Confiscation

Kaynakça

1. BOA, A.DVNSMHM.d.136-1085/H.10.03.1107
2. BOA, C.EV./365/18505, H.29.12.1163
3. BOA, C.MF.156-7765/H.29.02.1755
4. Karaçelebizade Abdülaziz, Ravzatü‟l Ebrar Zeyli, haz. Nevzat Kaya, TTK Yayınları, Ankara 2003.
5. Na'îma Mustafa Efendi, Tarih-i Na'ima, TTK Yayınları, Ankara 2009.
6. Özcan, Abdülkadir, Atam Dedem Kanunu-Kanunname-i Âl-i Osman, Kronik Kitap, İstanbul 2018.
7. Taşköprülüzâde Ahmed Efendi, Eş-Şakâ’iku’n-Nu‘Mâniyye Fî Ulemâi’d-Devleti’l-Osmâniyye, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, İstanbul 2019.
8. Afyoncu, Erhan, Osmanlı İmparatorluğu’nda Askeri İsyanlar ve Darbeler, Yeditepe Yayınevi, İstanbul 2018.

9. Ağaoğlu, Mert, “Arşiv Belgeleri Işığında Mimarbaşı El-Hac İbrahim Ağa’nın Baş Mimarlığı Döneminde İstanbul’daki İmar Faaliyetleri”, EKEV Akademi Dergisi, S.73 (2018), s. 1-24.
10. Ağaoğlu, Mert, “Hassa Baş Mimarı Kayserili Mehmed Ağa ve Görev Yaptığı Yıllarda İstanbul’da İnşa Edilen Yapılar”, Sosyal, Beşeri ve İdari Bilimlerde Akademik Araştırmalar-I, Gece Kitaplığı, Ankara, (2018), s. 587-654.
11. Ağaoğlu, Mert, Ayhan Altundağ, Osmanlı Devri Müstakil İstanbul Kütüphaneleri, Cinius Yayınları, İstanbul 2025.
12. Akgündüz, Murat, "Osmanlı Devleti Teşkilatında İlmiye Sınıfının Yeri", Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, S.5 (1999), s. 249-254.
13. Aktepe, Münir, “Amcazâde Hüseyin Paşa”, DİA, C.3, İstanbul, 1991.
14. Aktepe, Münir, “Damad İbrahim Paşa”, DİA, C.8, İstanbul, 1993.
15. Alkan, Murat, Arşiv Belgeleri Işığında Veziriazam Rüstem Paşa’nın Anadolu’daki İmar Faaliyetleri, Doktora Tezi, Sakarya 2022.
16. Allahverdi, Reyhan Şahin, “Zürrî Vakıfların İdaresinde Yaşanan Sorunlar”, The Journal of Academic Social Science Studies, S.43 (2016), s. 313-323.
17. Atak, Erkan, “Nevşehirli Damat İbrahim Paşa’nın Külliyeleri Üzerine Bir Değerlendirme”, Sanat Tarihi Dergisi, C.31, S.2 (2022), s. 977-1015.
18. Ayaz, Büşra, Mert Ağaoğlu, “Doğu Saraylarında İdarî ve Mimarî Devamlılık: Urartu Kef Kalesi (Kef Kenti) Sarayı ve Topkapı Sarayı Örnekleri”, Türklük Bilimi Araştırmaları Dergisi, S. 55 (2024), s. 35-63.
19. Aydüz, Salim, Osmanlı Biliminin Öncüleri, Timaş Yayınları, İstanbul 2016.
20. Belge, Murat, Osmanlı’da Kurumlar ve Kültür, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul 2008.
21. Bilkan, Ali Fuat, Osmanlı İmparatorluk İdeolojisi, İletişim Yayınları, İstanbul 2021.
22. Bozkurt, Nebi, “Kavuk”, DİA, C. 25, 2022.
23. Budak, Asuman, 18. Yüzyıl Tarihi Yarımada (Eminönü-Fatih) Kütüphane Yapıları Koruma Sorunları ve Önerileri, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2006.
24. Cesur, Semi Özgen, Bir Grup Biyografisi Denemesi: Osmanlı Veziriazamları (1718-1917), Yüksek Lisans Tezi, Kırıkkale 2023.
25. Çelemoğlu, Şuayip, Murad Paşa’nın (Kuyucu) Vakfiyeleri ve Vakıf Eserleri, Yüksek Lisans Tezi, Denizli 2015.
26. Çetinsaya, Gökhan, Osmanlı İmparatorluğu, Timaş Yayınları, İstanbul 2024.
27. Çobanoğlu, Ahmet Vefa, “Nasuh Paşa Külliyesi”, DİA, C.34, İstanbul, 2007.
28. Çobanoğlu, Ahmet Vefa, “Nasuh Paşa Külliyesi”, DİA, C.34, İstanbul, 2007.
29. Devellioğlu, Ferit, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lugat, Aydın Kitabevi, Ankara 2010.
30. Eliaçık, Muhittin, “Şeyhülislam Bostanzade Mehmed Efendi ve Nazmen Verilmiş Fetvâları”, Turkish Studies, S.40, (2012), s. 35-50.
31. Eren, Fatma Betül, Şeyhülislamların İmar Faaliyetleri, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2019.
32. Ertan, Veli, “Osmanlı Devleti’nde İlmiye Sınıfının Rütbe ve Payeleri”, Diyanet Dergisi, C.26, S.4 (1990), s. 105-111.
33. Erünsal, İsmail, Osmanlılarda Kütüphane ve Kütüphanecilik, Timaş Yayınları, İstanbul 2020.
34. Evsen, Esra, Osmanlı İlmiye Teşkilâtında Mülazemet Sistemi (18. Yüzyıl Örneği), Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2009.
35. Eyice, Semavi, “Ahmed Paşa Külliyesi”, DİA, C.2, İstanbul, 1989.
36. Gümüştop, Ahmet, “Karamanoğlu Beyliği Döneminde Bir Niğde Vakfiyesi: Davut Çelebi Oğlu Şeyh Çelebi”, Nisar 6, (2025), s. 57-74.
37. Günay, Hacı Mehmet, “Vakıf”, DİA, C. 42, İstanbul, 2012.
38. Gür, Refik, Osmanlı İmparatorluğu’nda Kadılık Müessesesi, Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul 2017.
39. Halaçoğlu, Yusuf, XIV.-XVI. Yüzyıllarda Osmanlılarda Devlet Teşkilatı ve Sosyal Yapı, TTK Yayınları, Ankara 2021.
40. Haskan, Mehmet Nermi, Eyüp Tarihi II, TTTİV Yayınları, İstanbul 1993.
41. Imber, Colin, Osmanlı İmparatorluğu, Kronik Kitap, İstanbul 2022.
42. İnalcık, Halil, Osmanlı İmparatorluğu 2 Sultan ve Siyaset, Kronik Kitap, İstanbul 2018.
43. İnalcık, Halil, Osmanlı Tarihinde İslamiyet ve Devlet, Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul 2016.
44. İpşirli, Mehmet, “Abdullah Efendi (Yenişehirli)”, Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, C.1, YKY, İstanbul, 1999.
45. İpşirli, Mehmet, “Ali Efendi (Çatalcalı)”, Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, C.1, YKY, İstanbul, 1999.
46. İpşirli, Mehmet, “İlmiye”, DİA, C.22, İstanbul, 2000.
47. İpşirli, Mehmet, “Minkārîzâde Yahyâ Efendi”, DİA, C. 30, İstanbul, 2020.
48. İpşirli, Mehmet, “Veziriazam”, DİA, C. 35, İstanbul, 2008.
49. İpşirli, Mehmet, “Şeyhülislam”, DİA, C. 39, İstanbul, 2010.
50. İpşirli, Mehmet, Osmanlı İlmiyesi, Kronik Kitap, İstanbul 2021.
51. İşbilir, Ömer, “Nasuh Paşa”, DİA, C.32, İstanbul, 2006.
52. Karpat, Kemal, Osmanlı Devleti’nin Kısa Sosyal Tarihi, Timaş Yayınları, İstanbul 2019.
53. Katgı, İsmail, Osmanlı Devleti’nde Öldürülen Şeyhülislâmlar, Yüksek Lisans Tezi, Gaziantep 2011.
54. Kazıcı, Ziya, Osmanlı’da Vakıf Medeniyeti, Kayıhan Yayınları, İstanbul, 2014.
55. Kılıç, Cihan, “Osmanlı İlmiye Teşkilatında Kariyer Sistemi”, TARR, C.3, S.1 (2018), s. 153-170.
56. Kılıç, Ümit, İlmiye Teşkilatı, Osmanlı Teşkilat Tarihi, Grafiker Yayınları, Ankara 2021.
57. Konuk, Neval, Midilli, Rodos, Sakız ve İstanköy'de Osmanlı Mimarisi, Stratejik Araştırma Merkezi, Ankara, 2008.
58. Köşklü, Zerrin, 17. ve 18. yüzyıl Osmanlı Medreselerinin Tipolojisi, Doktora Tezi, Erzurum 1999.
59. Ocak, Ahmet Yaşar, Osmanlı İmparatorluğu ve İslam, Alfa Yayınları, İstanbul 2021.
60. Ortaylı, İlber, Osmanlı Devleti’nde Kadı, Kronik Kitap, İstanbul 2021.
61. Ortaylı, İlber, Osmanlı’da Değişim ve Anayasal Rejim Sorunu, Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul 2019.
62. Ortaylı, İlber, Türk Teşkilat ve İdare Tarihi, Cedit Neşriyat, Ankara 2022.
63. Öğün, Tuncay, “Müsadere”, DİA, C. 32, İstanbul, 2006.
64. Öksüz, Selahattin, Sokullu Mehmet Paşa’nın Bani Kimliği ve İnşa Ettirdiği Üç Menzil Külliyesi: Lüleburgaz, Havsa, Payas, Yüksek Lisans Tezi, Adana 2022.
65. Özcan, Azmi, “Ebussuud Efendi”, Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, C.1, YKY, İstanbul, 1999.
66. Özgürbüz, Cansu, “Sümerlilerde Sosyal Tabakalaşmanın Ortaya Çıkış Süreci ve Sümerlilerde Sosyal Tabakalaşma”, Yüksek Lisans Tezi, Trabzon 2024.
67. Pantık, Ramazan, Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Vakıfları: Yönetimi, Kentsel Gelişime Katkıları ve İktisadi Yapısı, Doktora Tezi, Ankara 2021.
68. Sabah, İsmail, “Kaptan-ı Derya Halil Paşa ve Damat Öküz Mehmet Paşa Çeşmeleri Üzerine Bazı Tespit ve Değerlendirmeler”, KSÜSBD, C.15, S.2, (2018), s. 407-424.
69. Sakaoğlu, Necdet, Osmanlı Tarihi Sözlüğü, Alfa Yayınları, İstanbul 2017.
70. Saydam, Abdullah, Osmanlı Medeniyeti Tarihi, Kitabevi, İstanbul 2015.
71. Sertoğlu, Midhat, Osmanlı Tarih Lügatı, Kurtuba Kitap, İstanbul 2015.
72. Şahin, Soner, Değişim sürecinde Osmanlı Mimarlığı, III. Ahmed ve I. Mahmud Devri (1703-1754), Doktora Tezi, İstanbul 2009.
73. Şaşmaz, Aysema Pelin, “Klasik Dönem Osmanlı Devleti’nde Halkın Adalete Ulaşma Aracı Olarak “Arz-ı Hal” Uygulaması”, Uluslararası Yönetim Akademisi Dergisi, C.6, S.4 (2023), s. 1243-1256.
74. Taneri, Aydın, Osmanlı Devleti'nin Kuruluş Döneminde Hükümdarlık Kurumunun Gelişmesi ve Saray Hayatı-Teşkilatı, TTK Yayınları, Ankara, 2019.
75. Tanman, Baha, “Hekimoğlu Ali Paşa Külliyesi”, DİA, C.17, İstanbul, 1998.
76. Tarım, Zeynep, İstanbul’da ve Osmanlı Sarayı’nda Tören ve Kutlamalar, Suriçi İstanbul Fetihten Önce ve Fetihten Sonra, Fatih Belediyesi Yayınları, İstanbul 2017.
77. Tarım, Zeynep, “Osmanlı İstanbul’unda Merasim ve Teşrifata Dair Kaynaklar”, TALİD, C.8, S.16 (2010), s. 131-148.
78. Taş, Ela, “Türk Tezyinatında Perde”, SEFAD, S. 45 (2021), s. 271-294.
79. Tayşi, Mehmet Serhan, “Feyzullah Efendi, Seyyid”, DİA, C.12, İstanbul, 1995, s. 527-528.
80. Topçu, Sultan Murat, XVII. Yüzyıl İkinci Yarısında Etkin Bir Bani Ailesi: Köprülüler, Doktora Tezi, Kayseri 2010.
81. Unan, Fahri, “Mevleviyet”, DİA, C.29, İstanbul (2004), s. 467-468.
82. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı, Osmanlı Devleti’nin İlmiye Teşkilatı, TTK Yayınları, Ankara 1988.
83. Yakut, İsmail, “Osmanlı İlmiye Teşkilatı ve Şeyhülislamlar”, SDÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi, S.6 (1999), s. 19-48.
84. Yediyıldız, Bahaeddin, Osmanlı Toplumu, Osmanlı Devleti ve Medeniyeti Tarihi, Editör: E.İhsanoğlu, İslâm Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi (IRCICA) Yayını, İstanbul 1994.
85. Yediyıldız, Bahaeddin, “Türk Vakıf Kurucularının Sosyal Tabakalaşmadaki Yeri”, Osmanlı Araştırmaları, S. III (1982), s. 143-164.
86. Yediyıldız, Bahaeddin, “Vakıf”, DİA, C. 42, İstanbul, 2012.
87. Yılmaz Öztuna, Osmanlı Devleti Tarihi-Medeniyeti Tarihi, Ötüken Yayınları, İstanbul, 2016.
88. Yılmaz, Recep, “Mustafa Paşa (Merzifonlu Kara)”, Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, C.2, YKY, İstanbul, 1999.
89. Yüksel, Hasan, “Vakıf-Müsadere İlişkisi”, Osmanlı Araştırmaları, S. XII (1992), s. 399-424.