Amerikan Misyoner Kaynaklarında Lozan Konferansı’nda Ermeni Meselesi

Öz

Amerikan misyonerleri, Millî Mücadele ve Lozan sürecini yalnızca izlemekle kalmamış, aynı zamanda gözlemlerini rapor ve yazışmalarla kayıt altına almıştır. Bu kayıtlarda sıkça azınlıkların güvenliği, Ermeni ve Rum mültecilerin durumu, Anadolu’daki dönüşümler ve Türkiye’nin bağımsızlık mücadelesinin uluslararası etkileri öne çıkarılmıştır. Lozan Konferansı’nda Türk tarafı “tam egemenlik” ilkesini kararlılıkla savunmuş, Ermeni yurdu ve mandaterlik gibi talepleri kesin biçimde reddetmiştir. Misyoner raporları başlangıçta Ermeni Yurdu’nun kurulamamasını hayal kırıklığı olarak değerlendirse de zamanla önceliklerini yetimlerin korunması, güvenli iskân ve eğitim faaliyetlerine yöneltmiştir. Lozan sonrası dönemde kapitülasyonların kaldırılması, Amerikan kurumlarını Türk yasalarına uyumlu hale getirmiş; Anadolu’nun iç bölgelerinden çekilen misyonerlik faaliyetleri İstanbul ve çevre ülkelere kaymıştır. Böylece Türkiye, uluslararası siyasette bağımsız bir aktör olarak öne çıkarken misyoner faaliyetleri diplomatik baskı aracından insani yardım ağına dönüşmüştür. Bu çalışmada Amerikan Yakındoğu Yardım Kuruluşu belgeleri başta olmak üzere misyoner kaynakları temel alınarak konu aydınlatılmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Millî Mücadele
• Lozan konferansı
• Amerikan Misyonerler
• Ermeni meselesi

The Armenian Question at the Lausanne Conference as Reflected in American Missionary Sources

Öz

American missionaries did not merely observe the National Struggle and the Lausanne process; they also recorded their impressions in detailed reports and correspondence.In these records often emphasized minority security, the plight of Armenian and Greek refugees, social changes in Anatolia, and the international impact of Turkey’s independence movement. At the Lausanne Conference, the Turkish delegation firmly defended the principle of “full sovereignty,” decisively rejecting proposals such as an Armenian homeland or mandate. Initially, missionary records interpreted the failure to establish an Armenian homeland as a disappointment; however, priorities later shifted toward the protection of orphans, safe resettlement, and educational initiatives. After Lausanne, the abolition of capitulations required American institutions to comply with Turkish law, leading to the relocation of missionary activities from Anatolia’s interior to Istanbul and neighboring regions. Thus, while Turkey emerged as an independent international actor, missionary work transformed from a tool of political pressure into a humanitarian aid network. In this study, the subject has been illuminated primarily by utilizing missionary sources, especially the documents of the American Near East Relief organization.

Anahtar Kelimeler

• Turkish National Struggle
• Lausanne Conference
• American Missionaries
• Armenian Question

Kaynakça

1. The Missionary Herald, Containing The Proceedings Of American Board Of Commissioners For Foreign Missions With A View Of Other Benevolent Operatıons, Thomas Todd Company Prınters Boston Mass.
2. The New Near East (Published by the: Near East Relief), One Madison Ave., New York.
3. Convention Concerning the Exchange of Greek and Turkish Populations, Lausanne, 30 January 1923, T.C. Dışişleri Bakanlığı Arşivi
4. Peet, William W, Near East Mission in Turkey Annual Station Reports, 1914-1921 to 1925-1926: Lausanne Conference (t.y.)
5. TBMM Gizli Celse Zabıtları, 3 (1920–1923), Türkiye Büyük Millet Meclisi Yayınları, Ankara 1985
6. The Lausanne Treaty And Kemalist Turkey (t.y.)
7. The Turco-American Treaty of Amıty and Commerce, Signed at Lausanne, 6 August 1923, Newyork.
8. Vakit Gazetesi, 19 Aralık 1923, No: 1803, s.3.

9. Alan, Gülbadi – Kuş, Ayşegül, “The American Board Missionaries and the Lausanne Conference Processes”, Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8/1, 2024, s. 229-255.
10. Armaoğlu, Fahir, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi (1914–1990), Alkım Yayınları, İstanbul 1993.
11. Aybars, Ergün, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi, Cilt 1, İzmir 1984.
12. Barton, James L., Story of Near East Relief (1915–1930): An Interpretation, The Macmillan Company, New York 1930.
13. Beydilli, Kemal, “Şark Meselesi”, TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt 38, İstanbul 2010, s. 352–357.
14. Bilmez, Bülent Can, Demiryolundan Petrole Chester Projesi (1908–1923), Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 2000.
15. Convention Concerning the Exchange of Greek and Turkish Populations, Lausanne, 30 January 1923, T.C. Dışişleri Bakanlığı Arşivi.
16. Grabıll, Joseph L., Protestant Diplomacy and the Near East: Missionary Influence on American Policy, 1810–1927, University of Minnesota Press, Minneapolis 1971.
17. Giritli, İsmet, “Mondros’tan Mudanya’ya, Sevr’den Lausanne’a”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 5/14, 1989, s. 277-284.
18. Güher, Ebru, “Arşiv Belgeleriyle Cebel-i Bereket Sancağı’nda 1915 Yılındaki Ermeni Tehciri”, Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 6/15, 2018, s. 241-260.
19. Gür, Ebru, Lozan Konferansı’nın Türk Basınına Yansımaları, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Fırat Üniversitesi, Elâzığ 2006.
20. Gür, Ebru – Açıkses, Erdal, “Türkiye ile ABD Arasında Yapılan 17 Şubat 1927 Tarihli Modus Vivendi”, Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, 180, 2009, s. 101–128.
21. Kocabaşoğlu, Uygur, Anadolu’daki Amerika: Kendi Belgeleriyle 19. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’ndaki Amerikan Misyoner Okulları, İmge Yayınları, Ankara 2000.
22. Meray, Seha L., Lozan Barış Konferansı Tutanaklar–Belgeler, I (1. Takım), Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları, Ankara 1969.
23. Miglio, Sarah, America’s Sacred Duty: Near East Relief and the Armenian Crisis, 1915–1930, Basılmamış Doktora Tezi, University of California, Los Angeles 2023.
24. Selek, Sabahattin, Anadolu İhtilâli, Örgün Yayınları, İstanbul 1981.
25. Semiz, Yaşar, Türk-Amerikan Münasebetleri Işığında Chester Projesi, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi, Ankara 1987.
26. Soysal, İsmail, Türkiye’nin Siyasal Antlaşmaları (1920–1945), Cilt 1, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1983.
27. Şimşir, Bilal N., Lozan Telgrafları I, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1990.
28. Yazıcı, Serkan, “Diyarbakır’da 1895 Ermeni Olayları”, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e II. Uluslararası Diyarbakır Sempozyumu, (Ed. Bahattin Yediyıldız – Kerstin Tomenendal), Cilt 3, Ankara 2008, s. 734–735.
29. Yazıcı, Serkan, “Fransa’nın Birinci Dünya Savaşından Günümüze Uzanan Ermeni Siyaseti”, Geçmişten Günümüze Ermeni Sorunu ve Avrupa, (Ed. Haluk Selvi), Sakarya Üniversitesi Türk-Ermeni İlişkileri Araştırma Merkezi Yayını, Sakarya 2006.