11. Yüzyıl Anadolu Coğrafyasında Yaşanan Depremler ve Etkileri

Öz

11. yüzyıl Anadolu coğrafyası hem büyük siyasi kırılmaların hem de yıkıcı depremlerin bir arada yaşandığı oldukça önemli bir dönemi temsil eder. Dönemin tarihi kaynaklarından elde edilen bilgilerle hazırlanan bu çalışma, depremlerin o günün insanı için sadece birer doğa olayı olmadığını ortaya koymuştur. Bu felaketler, toplumun zihninde çoğunlukla "ilahi bir ikaz" veya işlenen günahların bir bedeli olarak değerlendirilmiştir. Çalışma esnasında, Bizans, Ermeni, Süryani ve İslam tarihi kronikleri gibi farklı türdeki kaynakların sunduğu veriler detaylıca karşılaştırılarak sonuca ulaşılmaya çalışılmıştır. Sarsıntıların şehrin fiziki yapısı üzerindeki etkileri ve yapıların geçirdiği değişimler, eldeki kayıtların müsaade ettiği ölçüde aktarılmaya gayret edilmiştir. Özellikle büyük yıkımların ardından toplumun ruh halinde yaşanan psikolojik sarsıntılar ve korku hali, tarihsel kayıtlar üzerinden mümkün olduğunca ele alınmıştır. Farklı takvim kayıtları ve kroniklerdeki çelişkili bilgiler arasında gerçekliğe en yakın olanına ulaşılmaya çalışılarak, 11. yüzyıl depremlerine netlik kazandırılması hedeflenmiştir. Elde edilen bulgular, doğa olaylarının bölge tarihini şekillendirmede belirleyici bir rol oynadığını göstermektedir. Şehirlerin fiziksel yapısı ağır zarar görmüş olsa da, felaketlerin ardından sergilenen yeniden inşa arzusu, hükümdarların idaresi altında bulunan coğrafya ve insanlara karşı duyduğu sorumluluğu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Anadolu
• 11. Yüzyıl
• Bizans
• Selçuklu
• Deprem

Earthquakes in 11th-Century Anatolian Geography and Their Impacts

Öz

The geography of eleventh-century Anatolia witnessed both major political transformations and destructive earthquakes, making this period one of the most remarkable eras in the region’s history. Based on information derived from contemporary chronicles, this study demonstrates that earthquakes were not regarded merely as natural phenomena by the people of the time. Instead, such disasters were commonly interpreted as manifestations of divine wrath or punishments for sins committed by society. Within the scope of the study, Byzantine, Armenian, Syriac, and Islamic chronicles representing different cultural traditions were comparatively analyzed, and detailed information concerning earthquakes was collected. Records relating to damaged urban structures were examined in order to reveal the physical impact of these disasters on cities and settlements. Particular attention was paid to the psychological effects experienced by communities after major earthquakes and to the measures adopted by rulers to alleviate the resulting crises. Furthermore, the varying explanations offered by chroniclers and the religious perceptions reflected in their narratives constitute one of the principal themes of the study. The findings indicate that the perception of earthquakes in eleventh-century Anatolia was shaped not only by natural factors but also by social, cultural, and religious considerations. Although earthquakes caused extensive destruction, the responses of rulers reveal both their administrative responsibilities and their concern for the affected population

Anahtar Kelimeler

• Anatolia
• 11th Century
• Byzantium
• Seljuks
• Earthquake

Kaynakça

1. Aktaş, Yasemin, “Erzincan’da Meydana Gelen Depremler (XI-XV. Yüzyıllar)”, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 68 (2020), s. 407.
2. Altan, Ebru, "VIII.-XI. Yüzyıllarda İstanbul ve Çevresinde Doğal Afetler", Afetlerin Gölgesinde İstanbul, (ed. Said Öztürk) İstanbul Büyükşehir Belediyesi, İstanbul 2009.
3. Antaki, Ebü’l-Ferec Yahya b. Said b. Yahya, Tarihü’l- Antaki, Jarrous Press, Trablus 1990.
4. Arık F. Şamil, "Selçuklular Zamanında Anadolu’da Meydana Gelen Depremler", Tarih Araştırmaları Dergisi, 16/27 (1992), s. 18-19.
5. Arslantaş, Nuh, İslam Dünyasında Depremler ve Algılanma Biçimleri, Gelenek Yayıncılık, İstanbul 2003.
6. Attaleiates, Mikhael, Tarih, çev. Bilge Umar, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul 2008.
7. Bolat, Hatice, Ioannes Skylitzes’in Bizans Tarihi İsimli Eserinin XII-XXIII. Bölümlerinin Çevirisi (959-1057), Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2016.
8. Bozkuş, Yıldız, "Süryani Mikhail, Urfalı Mateos ve Abu’l-Farac Kroniklerine Göre Orta Çağ’da Depremler", Ankara Anadolu ve Rumeli Araştırmaları Dergisi, 8 (2023), s. 54-56.

9. Cedreni, Georgii, Compendium Historiarum, Paris 1864, s. 25, 231-234, 256.
10. Chabot, Jean-Baptiste, Chronique de Michel le Syrien, patriarche jacobite d’Antioche, 1166-1199, Ernest Leroux, Paris 1905, s. 133,160, 180, 183.
11. Cohen, Getzel M., The Hellenistic Settlements in Europe, the Islands, and Asia Minor, University of California Press, Berkeley 1995.
12. D’aguılers, Raymond, Historia Francorum Qui Ceperunt Iherusalem, çev. John Hugh Hill - Laurita L. Hill, American Philosophical Society, Philadelphia 1968, s. 32-36.
13. Demirkent, Işın, "Bizans Kaynaklarına Göre IV-Xl. Yüzyıllarda İstanbul ve Çevresinde Depremler", Tarih Boyunca Anadolu’da Doğal Afetler ve Deprem Semineri, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Araştırma Merkezi, İstanbul 2001, s. 64-65.
14. Dündar, Pınar, "Deprem Işıkları", Bilim ve Teknik, 604, (Mart 2018), s. 58–61.
15. Gautier, Paul, “Monodies inédites de Michel Psellos”, Revue des études byzantines, No: 36, Institüt Français D'etüdes Byzantines, Paris 1978, s. 83-151.
16. Glycas, Michael, Annales, ed. I. Bekker, Impensis Ed. Weberi, 1836, s. 577, 605, 620.
17. Guıdobonı Emanuela - Traına Giusto, "A new catalogue of earthquakes in the historical Armenian area from antiquity to the 12th century", Annals of Geophysics, 1995, s. 128.
18. Hüseyni Ebü’l-Hasan Sadreddin Ali b. Nasır b. Ali, Ahbâr üd-Devlet is-Selçukiyye, çev. Necati Lugal, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1943, s. 35.
19. İbnü’l-Esir, Ebü’l-Hasan İzzeddin Ali b. Muhammed b. Abdülkerim, İslam tarihi: el-kamil fi’t-tarih tercümesi, çev. Abdülkerim Özaydın, Bahar Yayınları, İstanbul 1987, s. 174.
20. İbnü’l-Kalanisi, Ebû Ya’la Hamza b. Esed b. Ali ed-Dımaşki, Târîhu Ebî Ya’la Hamza İbni’l-Kalânisî, Matbaatü’l-Abai’l-Yesuiyyin, Beyrut 1908, s. 120-121.
21. İlgürel, Mücteba, ", Bey", TDV İslâm Ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı, İstanbul 1993, s. 186-188.
22. İstek, Gülten, 1101 Yılı Haçlı Seferi Ekkehard Von Aura ve Kroniği, İksad Yayınevi, Ankara 2024.
23. Kaya Selim – Kıyılı Rahime, "Antakya’da Ortaçağ’da Meydana Gelen Doğal Âfet ve Salgın Hastalıklara Bir Bakış", Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Hatay 2014, s. 406, 408.
24. Kazhdan, Alexander P., “Boukellarion”, The Oxford dictionary of Byzantium, C. 1, Oxford University Press, New York 1991, 316-317.
25. Kesik, Muharrem, Cenâbi’ye göre Türkiye Selçukluları, Selenge Yayınları, İstanbul 2023, s. 51.
26. Kırpık, Güray, Belgelerle Çaka Bey, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2018.
27. Komnena, Anna, Alexiad, İnkılap Kitabevi, İstanbul 1996.
28. Kurat, Akdes Nimet, Çaka Bey: İzmir ve civarındaki adaların ilk Türk Beyi M. S. 1081-1096, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, Ankara 1966.
29. Kuzucu, Kemalettin, "İstanbul’un 2000 Yıllık Deprem Tarihi", İstanbul’un Deprem Gerçeği, ed. Sevim Erdoğan, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş., İstanbul 2021.
30. Mateos, Urfalı, Urfalı Mateos Vekayi-nâmesi (952-1136) ve Papaz Grigor’un Zeyli (1136-1162), çev. Hrant D. Andreasyan, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2000.
31. Mihail, Süryani, Süryani Patrik Mihail’in Vakainamesi: 1. Kısım: 822-1042, çev. Hrant D. Andreasyan, İstanbul 1944.
32. Mihail, Süryani, Süryani Patrik Mihail’in Vakainamesi: 2. Kısım: 1042-1195, çev. Hrant D. Andreasyan, İstanbul 1944.
33. Ostrogorsky, Georg, Bizans Devleti Tarihi, çev. Fikret Işıltan, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2017.
34. Reşidüddin Fazlullah Ebü’l-Fazl b. Ebi’l-Hayr Hemedani, Cami’ü’t-Tevarih Selçuklu Devleti, çev. Erkan Göksu - H. Hüseyin Güneş, Selenge Yayınları, İstanbul 2010.
35. Sancaklı, Nusret, Marmara Bölgesi Depremleri: (M.Ö. 427 - M.S. 1912), Kastaş Yayınevi, İstanbul 2004.
36. Sevim, Ali, Azîmî Tarihi: Selçuklular Dönemiyle İlgili Bölümler, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2006.
37. Simbat Başkumandan, Başkumandan Simbat Vekayinamesi (951-1334), çev. Hrant D. Andreasyan, Türk Tarih Kurumu Yayınları, İstanbul 1946.
38. Simbat The Chronicle of Smbat Sparapet, Trans.: Robert Bedrosian, Long Branch, New Jersey 2005, s. 11.
39. Şimşek, Mehmet, Süryaniler ve Diyarbakır, Chiviyazıları Yayınevi, Ankara 2003.
40. Tudebodus, Peter, Bir Tanığın Kaleminden Birinci Haçlı Seferler: Kudüs’e Yolculuk, çev. Süleyman Genç, Kronik Kitap, İstanbul 2019.
41. Vardan, Müverrih, Türk Fütuhatı Tarihi: (889-1269), çev. Hrant D. Andreasyan, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, İstanbul 1937.
42. Verdeyen, Frank, "Bizans Döneminde İstanbul’da Depremler: Halk Üzerinde Etki", çev. F. Şamil Arık, Tarih Araştırmaları Dergisi, 19/30 (1997), s. 310.
43. Yıldırım Kürşat – Nişancı Hakan, "Antik Çağlardan X. Yüzyıla Kadar Anadolu’da Depremler", Avrasya Dosyası Dergisi, 14/1 (2023), s. 127.
44. Yıldız, Mukadder, "Fulcherius Carnotensis Birinci Haçlı Seferleri Vakayinamesi", Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 1999.
45. Zonaras, Ioannes, Tarihlerin Özeti, çev. Bilge Umar, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul 2008.