Madrid Osmanlı Daimî Büyükelçiliğinin Kurumsal Gelişimi ve Siyasî Faaliyetleri (1857–1922)

Öz

Osmanlı Devleti, daimî diplomasi usulüne geçişte kronolojik bir gecikme yaşamış olsa da Avrupa devletleri ile münasebetlerini geliştirmek ve kıta siyasetini yakından takip edebilmek amacıyla Avrupa’nın muhtelif şehirlerinde olduğu gibi Madrid’de de bir elçilik ihdas etmiştir. Bu çalışma, 1857-1922 yılları arasında faaliyet gösteren Madrid Sefareti’nin faaliyetlerini ve XIX. yüzyıl Osmanlı diplomasisindeki stratejik rolünü analiz etmeyi amaçlamaktadır. Araştırma, Madrid Elçiliği’nin dünya siyasetindeki krizleri izleme, ittifak arayışlarını yönetme ve özellikle Bulgar, Fas ve Mısır meselelerinde Osmanlı Devleti’nin diplomatik reflekslerini şekillendirme noktasındaki işlevini ortaya koyması bakımından büyük önem taşımaktadır. Çalışmada içerik analizi yöntemi ile elde edilen veriler; XIX. yüzyılın ikinci yarısı ile XX. yüzyılın ilk çeyreğine ait birincil elden arşiv vesikaları, elçilik raporları ve destekleyici ikincil kaynaklar ışığında yapılandırılmıştır. Elde edilen bulgular doğrultusunda, Madrid Elçiliği’nin Avrupa diplomasisinin nabzını tutarak merkeze sunduğu zamanlı raporların, devletin uluslararası krizlere karşı hızlı ve rasyonel politikalar geliştirmesinde hayati bir iletişim köprüsü vazifesi gördüğü ve Osmanlı dış politikasının ön alıcı ve dinamik bir karakter kazanmasına katkı sağladığı sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Devleti
• Madrid Elçiliği
• İspanya
• Fas
• Bulgaristan
• Mısır

Institutional Development and Political Activities of the Permanent Ottoman Embassy in Madrid (1857–1922)

Öz

Although the Ottoman Empire experienced a chronological delay in transitioning to permanent diplomacy, it established an embassy in Madrid, as it did in various other European cities, to improve its relations with European states and to closely monitor continental politics. This study aims to analyze the activities of the Madrid Embassy, which operated between 1857 and 1922, and its strategic role in nineteenth-century Ottoman diplomacy. The research is of paramount importance as it demonstrates the embassy's function in monitoring global political crises, managing searches for alliances, and shaping the diplomatic reflexes of the Ottoman Empire, particularly regarding the Bulgarian, Moroccan, and Egyptian questions. The data, obtained through the content analysis method, were structured in light of primary archival documents, embassy reports, and supporting secondary sources belonging to the second half of the nineteenth century and the first quarter of the twentieth century. In line with the findings, it is concluded that the timely reports submitted to the center by the Madrid Embassy by feeling the pulse of European diplomacy served as a vital communication bridge for the state to develop rapid and rational policies against international crises, thereby contributing to the proactive and dynamic character of Ottoman foreign policy.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Empire
• Madrid Embassy
• Spain
• Morocco
• Bulgaria
• Egypt

Kaynakça

1. Bâb-ı Âlî Evrak Odası [BEO], 342/25608, 796/59690, 1722/129128, 2495/187083, 2683/201195, 2732/204900, 2760/206970.
2. Bâb-ı Asafî, Divan-ı Hümâyûn Sicilleri Nâme-i Hümâyûn Defterleri [A.{DVNS.NMH.d], 14/73, 14/16.
3. Dahiliye, Şifre Kalemi [DH.ŞFR], 292/57; Emniyet-i Umumiye [DH.EUM. (5.Şb)], 6/60; Emniyet-i Umumiye [DH.EUM. (7.Şb)], 1/53.
4. Eyâlet-i Mümtâze İradeleri, Mısır İrâde [İ.MTZ (05)], 22/1039.
5. Hariciye, Mektubî Kalemi [HR.MKT], Nu. 7/72, 20/28; Mütenevvia Kısmı [HR.MTV], 748/84; Siyasi [HR.SYS], 405/4, 405/15, 405/17, 405/21, 931/37, 964/1, 994/115, 966/49, 997/24, 998/47, 968/46, 968/51, 968/10; Tahrirat-ı Hariciye [HR.TH], 98/28, 238/18, 238/58, 272/7, 106/87, 190/34, 62/51, 49/66, 132/32, 140/48, 149/17, 153/91, 169/52, 203/4, 224/29, 227/54, 231/88, 384/36; Tercüme Odası [HR.TO], 67/4, 69/55, 403/17, 593/51; Şifre [HR.SFR.1], 1/94; İrade [HR.İD], 453/51; Hukuk Müşavirliği İstişare Odası [HR.HMŞ.İŞO], 193/17.
6. Hatt-ı Hümâyun [HAT], 221/12332.
7. İrade, Dahiliye [İ.DH], 824/66400, 973/76871, 979/77306, 1022/80583; Eyâlet-i Mümtâze, Bulgaristan İrâde [İ.MTZ. (04)], 15/881, 9/374; Hariciye, [İ.HR], 82/3997, 149/7841, 305/19444, 367/61, 370/29, 295/18660, 295/18661, 437/20; Hususi, [İ.HUS], 80/100; Meclis-i Mahsûs [İ.MMS], 108/4629, 95/4020,95/4024.
8. Meclis-i Vükelâ [MV], 27/57, 26/78, 1/33.

9. Muallim Cevdet, Hariciye [C.HR], Nu. 10/458.
10. Sadâret Amedi Kalemi [A.}AMD], 40/58; 52/45.
11. Divan-ı Hümâyûn Nâme-i Hümâyûn [A.}DVN.NMH], 30/11; Eyâlât-ı Mümtâze Kalemi Belgeleri, Bulgaristan [A.}MTZ. (04)], 20/10; [A.}MTZ. (05)], 21/21; Mektubî Kalemi [A.}MKT.], 187/28, 224/7.
12. Yıldız Perakende, Başkitabet Dairesi [Y.PRK.BŞK], 9/70; Elçilik, Şehbenderlik ve Ateşemiliterlik [Y.PRK.EŞA], 6/41, 6/48, 6/40, 11/31, 31/103, 5/43; Hariciye [Y.PRK.HR], 4/55, 13/48; Mabeyn Erkânı ve Saray Görevlileri [Y.PRK.SGE], 1/90; Müfettişlikler ve Komiserlikler [Y.PRK.MK], 1/65, 1/81, 4/98; Nâme-i Hümâyûn [Y.PRK.NMH], 3/19, 3/4; Posta ve Telgraf [Y.PRK.PT], 1/151, 1/153; Sadâret [Y.PRK.A], 3/11; Serkurenâlık Evrakı [Y.PRK.SRN], 1/63; Tahrirât-ı Ecnebiye ve Mâbeyn Mütercimliği, [Y.PRK.TKM], 5/35, 49/78, 4/94; Umûm [Y.PRK.UM], 9/15; Yaverân ve Maiyyet-i Seniyye Erkân-ı Harbiye Dâiresi [Y.PRK. MYD], 2/35; Zabtiye Nezâreti Maruzâtı [Y.PRK.ZB], 3/17.
13. Yıldız, Esas Evrakı [Y.EE], 124/31; Mütenevvî [Y.MTV], 222/57; Sadâret Hususî [Y.A.HUS], 210/36, 207/42, 207/54, 222/37, 208/5, 416/67, 473/48, 160/105, 186/58, 181/13, 170/36, 235/36; Sadâret Resmi Evrakı [Y.A.RES], 17/2, 23/23, 16/2, 16/12.
14. Abdi, Zhaleh, “Afrika’nın Kısa Tarihi”, In Afrika Politikası: 21. Yüzyılda Güvenlik, Refah ve Demokrasi Arayışı, Ed. Hasret Çomak, Caner Sancaktar, Huriye Yıldırım Çınar, İstanbul 2017.
15. Anderson, Matthew S., The Rise of Modern Diplomacy 1450-1919, Londra 1993.
16. Aydın, Mahir, Osmanlı Eyaletinden Üçüncü Bulgar Çarlığına, İstanbul 1996.
17. Aydın, Mahir, “Doğu Rumeli Vilayeti”, Osmanlı, II (1999), s. 329–334.
18. Bostan, İdris, “İnebahtı Deniz Savaşı”, DİA, XXII (2000), s. 287–289.
19. Ceran, İsmail, Fas Tarihi, Ankara 2012.
20. Görgün, Hilal, “Mısır”, DİA, XXIX, İstanbul, (2004), s. 569–575.
21. İskit, Temel, Diplomasi Tarihi, Teorisi, Kurumları ve Uygulaması, İstanbul 2007.
22. Kaştan, Yüksel, “Arşiv Belgeleri Işığında Türkiye Cumhuriyeti; Kuzey Afrika (Cezayir, Fas, Tunus) İlişkileri” Uluslararası Afrika’da Türkler Sempozyumu, Ed. Ayşenur Şenel and Şükrü Çavuş, (2020), s. 333–372.
23. Kızıltoprak, Süleyman, Mısır’da İngiliz İşgali: Osmanlı’nın Diplomasi Savaşı 1882–1887, İstanbul 2010.
24. Kihtir, Tuğrul, Balkanların Osmanlı Tarihi, İstanbul 2015.
25. Köprülü, Orhan F., “Keçecizâde Fuad Paşa”, DİA, XIII (1996), s. 202–205.
26. Menchinger, Ethan L., First of the Modern Ottomans: the Intellectual History of Ahmed Vâsıf, Cambridge, 2017.
27. Menchinger, Ethan L., “A Reformist Philosophy of History: the Case of Ahmed Vâsıf Efendi (Islahatçı bir Tarih Felsefesi: Ahmed Vâsıf Efendi Örneği).” Journal of Ottoman Studies, 44 (2014), pp. 141-168.
28. Mınawı, Mostafa, Osmanlılar ve Africa Talanı: Sahra’dan Hicaz’a İmparatorluk ve Diplomasi, Çev. Ayşen Gür, İstanbul 2018.
29. Oğuz, Süleyman, Osmanlı Vilâyet İdâresi ve Doğu Rumeli Vilâyeti 1878–1885, İstanbul 1987.
30. Öksüz, Melek, Türk-İspanyol İlişkileri Çerçevesinde Ahmed Vasıf Efendi’nin İspanya Elçiliği 1787–1788, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Trabzon 1998.
31. Özdemir, Mehmet, “İspanya” DİA, XXIII (2001), s. 170–173.
32. Özger, Yunus, “Mısır’ın İdari ve Sosyo-Ekonomik Yapısına Dair II. Abdülhamit’e Sunulan Bir Layiha”, History Studies, Special Issue on the Middle East, (2010), s. 301–323.
33. Özkoç, Özge, Mısır’ın Uzun 19. Yüzyılı: Modernleşme, Merkezileşme ve Özerklik, İstanbul 2015.
34. Saatçi, Meltem Begüm, “XIX. Yüzyıl Sonunda Makedonya Sorunu ve Makedonya’da Kurulan Örgütler,” Türkler, XIII, Ankara (2002), s. 108-117.
35. Savaş, Ali İbrahim, Osmanlı Diplomasisi, İstanbul 2007.
36. Tabakoğlu, H. Serdar, XVIII. Yüzyılda Osmanlı-İspanya İlişkileri, İstanbul 2011.
37. Tandoğan, Muhammed, Afrika’da Sömürgecilik ve Osmanlı Siyaseti 1800-1922, Ankara 2013.
38. A. Gül Tokay, “Osmanlı-Bulgaristan İlişkileri: 1878-1908”, Osmanlı, II, Ankara 1999, s. 319-328.
39. Tuğlacı, Pars, Bulgaristan ve Türk Bulgar İlişkileri, İstanbul 1984.
40. Tuncer, Hüner, Eski ve Yeni Diplomasi, Ankara 2002.
41. Turan, Tufan, Osmanlı Devleti-İspanya İlişkileri 1774–1876, Basılmamış Doktora Tezi, Sakarya 2013.
42. Unat, Faik Reşit, Osmanlı Sefirleri ve Sefaretnameleri, Ankara 1968.
43. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı, Osmanlı Devleti’nin Merkez ve Bahriye Teşkilatı, Ankara 1988.
44. Üstüner. Hacer Topaktaş, “Son Dönem Osmanlı Diplomasisinin Önemli Bir Siması: Turhan Paşa (1846-1927)”, I. Uluslararası Osmanlı ve Türkiye Araştırmaları Kongresi: Osmanlı’dan Cumhuriyete Türk Diplomasisine Yön Verenler, Konya, Türkiye, 20- 22 Ekim 2022.
45. Üstüner. Hacer Topaktaş, “An Ottoman Talented Diplomat of Albanian Origin: Turhan Pasha (Permeti) and Some New Information on His Diplomatic Career”, 7th IBAC Conference, Priştine, Kosova, 9- 10 Kasım 2017.
46. Üstüner. Hacer Topaktaş, “Osmanlı Hariciyesinin Önemli Simalarından Turhan Paşa (1846-1927)”, Türk Diplomasisine Yön Verenler, Osmanlı Dönemi, Ahmet Dönmez, Yakup Kaya, Editör, Konya 2023.
47. Üstüner. Hacer Topaktaş, “A Talented Ottoman Diplomat of Albanian Origin: Turhan Pasha (Permeti) and Some New Information in his Diplomatic Career”, Turkey and Kosovo, the Role of Diplomacy in the History of Balkans, Özgür Oral, Editör, İstanbul 2021.
48. Üstüner. Hacer Topaktaş, Sultan II. Abdülhamid ve Diplomasi, Hüseyin Kazım Bey'in Diplomatik Seyahatleri (1882-1887), İstanbul 2016.
49. Veinstein, Gilles, “İstanbul’da İlk Daimî Sefaretlerin Açılması”, Edhem Eldem et.al. (der.), Bir Allame-i Cihan Stefanos Yerasimos 1942-2005, Cilt 2, İstanbul 2012.
50. Embassy of the Republic of Turkey in Madrid, Accessed April 17, 2026. http://madrid.be.mfa.gov.tr/Mission/About