Osmanlı Vakıflarının Kırsal Kesimdeki Sosyo-Kültürel ve İktisadi Hayata Etkisi: Hacı İbrahim Zaviyesi Örneği

Öz

Bu çalışma, sosyo-kültürel ve iktisadî bir mikro-tarih incelemesidir. Araştırmada, tarihî süreç içerisinde Afyonkarahisar Merkez’e bağlı Anıtkaya (Eğret) köyünde kurulan ve yaklaşık dört yüzyıl boyunca varlığını sürdüren Hacı İbrahim Zaviyesi’nin faaliyetleri ile yöre üzerindeki etkileri ele alınmıştır. Çalışmanın temel amacı, yeterli arşiv belgesinin bulunmadığı durumlarda tarihî bir kurumun toplumsal izlerini takip ederek sosyo-ekonomik bir analiz sunmaktır. Araştırmanın yöntemi; arşiv belgelerinde yer alan sınırlı bilgi ve ipuçlarının diğer tarihî kaynaklarla desteklenmesi ve yüzyıllar boyunca şekillenen yöresel sosyal, kültürel ve iktisadî örf, adet, gelenek ve göreneklerin izinin takip edilmesi üzerine kurulmuştur. Kültürel oluşumun çevresel faktörlerden etkilenmesi nedeniyle, çalışma boyunca vakıf ve Ahi kültürünün genel karakteri, felsefesi ve işleyiş biçimi üzerinden ilerlenmiştir. Bu doğrultuda, bir yandan sözlü tarih yoluyla aktarılan bilgiler değerlendirilirken, diğer yandan arşiv belgeleri ve tarihî kaynaklar ışığında bütüncül bir çözümleme yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Anıtkaya/Eğret
• Afyonkarahisar
• Ahi kültürü
• mikrotarih

Teşekkür

Teşekkür eder, kolaylıklar dilerim.

The Impact of Ottoman Waqfs on Sociocultural and Economic Life in Rural Areas: The Example of Hacı İbrahim Zawiya

Öz

This study is a sociocultural and economic microhistory analysis. The research examines the activities and local impacts of the Hacı İbrahim Zawiya (Dervish Lodge), which was established in the village of Anıtkaya (Eğret) in central Afyonkarahisar and maintained its existence for approximately four centuries. The primary objective of the study is to provide a socio-economic analysis by tracing the social imprints of a historical institution in cases where sufficient archival documentation is unavailable. The methodology of the research is built upon supplementing the limited information and clues found in archival records with other historical sources, while tracing the local social, cultural, and economic customs and traditions shaped over centuries. Since cultural formation is influenced by environmental factors, the study proceeds through the general character, philosophy, and operational dynamics of the waqf and Ahi cultures. Accordingly, while evaluating information transmitted through oral history, a holistic analysis is conducted in light of archival documents and historical sources.

Anahtar Kelimeler

• Anıtkaya/Eğret
• Afyonkarahisar
• Ahi cultures
• microhistory

Teşekkür

Thank You

Kaynakça

1. 1. Arşiv Belgeleri Tapu Kadastro Genel Müdürlüğü Arşivi (TKGMA)
2. TKGMA, Tapu Tahrir Defterleri, 438:158-159; 147: 114; 154: 42-43; 1132: 39-40. 574 M: 106-109; 237: 100-104.
3. Karahisar-ı Sahib Şer’iyye Sicilleri, 514: 422; 525: 53; 597:657.
4. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi (VGMA)
5. VGMA, Hurufât Defterleri, 1140:266; 1112:142; 1108:49.
6. Nüfus ve Vatandaşlık Genel Müdürlüğü, 1904 Tarihli Karahisar-ı Sahib Nüfus Defteri.
7. Nüfus Defterri,1693:7-13.Akbulut, Burcu (2021). XVI. Yüzyılda Batı Anadolu’da Ahiler ve Ahi Zaviyeleri. Doktora Tezi. Ordu: Ordu Üniversitesi.
8. 2. Araştırma ve İnceleme Eserler

9. Akgöz, Selami Sedat (2023). “Ahilik ve İmece Modelinin Uygulamalı Modeli”. 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum Dergisi, (12) 34, 25-40.
10. Aksakal, Erdi (2019). “Türk Kültüründe Eril Mekan Örneği; Köy Odaları”. Folklor/Edebiyat Dergisi, 25 (98), 291-307.
11. Ayhan,Betül (2020). XVI. Yüzyıl Zaviye Vakıflarına Göre Kütahya. Yüksek Lisans Tezi. Kütahya: Dumlupınar Üniversitesi.
12. Ayva, Aziz (2017). “Türk Kültürü ve Halk Edebiyatında Ahilik”. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (37), 163-174.
13. Balcı, Deniz (2023). “Türk Devlet Geleneğinde Ahilik Teşkilatı’nın Yeri ve Önemi”. Uluslararası Yönetim Akademisi Dergisi, 6 (3), 954-965.
14. Bakan, Havvanur, (2019). Örgüt Kültürü ve İş Ahlakı Temelinde Ahilik Kültürünün Günümüz Örgütlerinde Uygulama Düzeyinin Ölçülmesi Üzerine Bir Araştırma. Yüksek Lisans Tezi. Konya: Selçuk Üniversitesi.
15. Barkan, Ö. Lütfi (2013). Vakıflar Dergisinden Seçmeler III, Kolonizatör Türk Dervişleri ve Süleymaniye Camii ve İmareti Muhasebesi (1585-1586). Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yay.
16. Barkan, Ö. Lütfi (1988). Hüdavendigar Vilayeti Tapu Tahrir Defterleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay.
17. Bayram, Mikail (2016). “Anadolu Ahiliğinin Teşekkülündeki Rolü Açısından Fütüvvet Hareketi ve Tarihi”, Selçuklu Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, (1), 51-73.
18. Bulduk, Üçler (2013). Karahisar-ı Sahib (Afyonkarahisar) Sancağı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay.
19. Çağatay, Neşet (1990). Ahilik Nedir. Ankara: Kültür Bakanlığı Halk Kültürünü Araştırma Dairesi Yay.
20. Çandır, Muzaffer-Aydın, Yusuf (2021). “Ahilik Teşkilatının Türk Kültürünün Aktarımındaki Rolü”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (DEUİFD) Türk Kültürünü Mayalayanlar Özel Sayısı, 769-785.
21. Darı, Abdülhakim Bahadır (2017). Bir Sosyal Bütünleşme Aracı Olarak Ahilik. Doktora Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi.
22. Demir, Galip (2000). Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu ve Ahilik. İstanbul: Ahi Kültürünü Araştırma ve Eğitim Vakfı Yay.
23. Dereli, Semiye (2022). Türkiye Selçukluları ve Beylikler Döneminde Ahi Zaviye Vakıfları. Yüksek Lisans Tezi. Konya: Selçuk Üniversitesi.
24. Döğüş, Selahattin (2015). “Osmanlı Beyliği Topraklarında Ahi Zaviyeleri ve Şeyh Ede Balı Meselesi”. Osmanlı Tarihi Araştırmaları Merkezi/OTAM, (37), 61-86.
25. Emecen, Feridun (2013). “Yaya ve Müsellem”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA). C. 43. İstanbul. 354-356. Eravcı, Mustafa (2009). “Klasik Osmanlı Dönemi Afyonkarahisar Üzerine Bir İnceleme”. Sosyal Bilimler Dergisi, XI (1), 103-113.
26. Filiz, Sema (2023). Ahilik Teşkilatı ve Kütahya Tarihinde Ahiliğin İzleri. Yüksek Lisans Tezi. Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi.
27. Gölpınarlı, Abbülbaki (2011). İslam ve Türk İllerinde Fütüvvet Teşkilatı. İstanbul: İstanbul Ticaret Odası Akademik Yay.
28. Gönçer, Süleyman (1971). Afyon İli Tarihi. C. I. İzmir: Karınca Yayınları.
29. Güler, Mustafa (2002). “Ahi Resul Zaviyesi ve Hisarcık’a Ait Belgeler”. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, IV (1), 117-130.
30. Hoca Sadettin Efendi (1992). Tâcü’t-Tevârîh. C. II. Haz. İsmet Parmaksızoğlu. Ankara: Kültür Bakanlığı Yay.
31. Ilgar, Yusuf (2010). “Afyonkarahisar Din Alimlerinden Cemal Eğretli”. Taşpınar Dergisi, (5), 20-25.
32. İpek, Cemalettin (2025). “Ahilik Teşkilatının Örgütsel Kültürün Temel Unsurları Bağlamında İncelenmesi”. Selçuk Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Dergisi (SEBED), 3 (1), 38-56.
33. Kafadar, Cemal (1995). Between two worlds: Theconstruction of theOttomanstate. Berkeley: University of California Press.
34. Kaplan, Muhammed Nur (2025a). Tekkeler ve Saraylar, Türklerde Sûfî-İktidar İlişkisi. Ankara: İlahiyat Yay.
35. Kaplan, Muhammed Nur (2025b). “Osmanlı Tasavvuf Hayatından Bir Portre: Meclis-i Meşâyıh Azası Ali Âsım Efendi”. Bülent Ecevit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 12 (1), 95-121.
36. Kara, Mustafa (2004). Tasavvuf ve Tarikatlar Tarihi. İstanbul: Dergâh Yayınları.
37. Karazeybek, Mustafa (2001). “Afyonkarahisar’da Zaviyeler”. Afyonkarahisar Kütüğü. C. I. Afyon: Afyon Kocatepe Üniversitesi Yay. 415-426.
38. Karazeybek, Mustafa (2001). “Afyonkarahisar Vakıfları”. Afyonkarahisar Kütüğü. C. II. Afyon: Afyon Kocatepe Üniversitesi Yay. 257-292.
39. Kazıcı, Ziya (1988). “Ahilik”. DİA. C. 1. İstanbul: 540-542.
40. Kazıcı, Ziya (1998). “Hisbe”, DİA. C. 18. İstanbul. 143-145.
41. Kızıler, Hamdi (2015). “Osmanlı Toplumunun Sosyal Dinamiklerinden Ahilik Kurumu”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 4 (2), 408-423.
42. Kızıltoprak, Süleyman (2023). “Ahilik Teşkilatını Yaşatan Değerler”. Ahiliği Yeniden Düşünmek. Edit: Muhammet Enes Kala. Ankara: Yazarlar Birliği Yay. 103-122.
43. Köksal, M. Fatih (2015). Ana Hatlarıyla Türk Ahiliği, Ahilik-Fütüvvet Yazıları. İstanbul: Doğu Kütüphanesi Yay.
44. Mengütay, Gökmen (2018). Türk İslam Medeniyetinde Kalite Anlayışı Açısından Ahilik. Yüksek Lisans Tezi. Düzce: Düzce Üniversitesi.
45. Mete, Zekai (2020). “Muhassıl”. DİA. C. 31. Ankara. 20-21.
46. Oncar, Osman (2016). Osmanlı Devleti’nin Kuruluşunda Ahiler ve Ahilik Kurumunun Rolü. Yüksek Lisans Tezi, Kırşehir: Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
47. Osmanlı Vergi Mevzuatı (1999). Ankara: Maliye Bakanlığı Yay.
48. Özdemir, Gamze (2020). 575 Numaralı Evkaf Defterine Göre Karahisar-ı Sahib Sancağında Vakıflar. Yüksek Lisans Tezi. Ordu: Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
49. Özdincer, Fatih (2019). Küresel iktisadi Sorunlar Karşısında Ahilik İktisadı. Yüksek lisans Tezi. Burdur: Burdur Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
50. Özerkmen, Necmettin (2004). “Ahiliğin Tarihsel-Toplumsal Temelleri ve Temel Toplumsal Fonksiyonları-Sosyolojik Yaklaşım”. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 44 (2), 57-78.
51. Özköse, Kadir (2011). “Ahilikte Ahlak ve Meslek Eğitimi”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, XV (2), 5-19.
52. Öztürk, Ferhat (2022). Afyonkarahisar’da Bulunan Kervansarayların Genel Mimari ve Tezyini Özellikleri Üzerine Bir İnceleme. Yüksek Lisans Tezi. Afyonkarahisar: Afyonkarahisar Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
53. Öztürk, Nazif (1983). Menşe’i ve Tarihi Gelişimi Açısından Vakıflar. Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yay.
54. Sevim, Sezai (2000). “Tahrir Defterlerindeki Muhassıl Deyimi Üzerine Bazı Değerlendirmeler”, Uluslararası Kuruluşunun 700. Yıldönümünde Bütün Yönleriyle Osmanlı Devleti Sempozyumu. Konya. 219-226.
55. Süne, Derviş (2018). Anadolu Selçuklularında Ahilik Teşkilatının Şehir Yönetimine Katkısı ve Günümüze Yansımaları. Yüksek Lisans Tezi. Aksaray: Aksaray Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
56. Şeker, Mehmet (1993). İbn Batuta’ya Göre Anadolu’nun Sosyal-Kültürel ve İktisadi Hayatı ile Ahilik. Ankara: Kültür Bakanlığı Yay.
57. Tuncer, Orhan Cezmi (2007). Anadolu Kervan Yolları. Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yay.
58. Uludağ, Süleyman (1996). “Fütüvvet”. DİA. C. 13. İstanbul. 261.
59. Yazıcıoğlu, H. Fikri (1981). Afyonkarahisar Atasözleri ve Tarihçeleri, Afyonkarahisar: Türkeli Yay.
60. Yücer, Hür Mahmut (2023). “Sosyal Sağlık Perspektifinden Ahilik Erkanı: Erdemlere Aidiyet Söylemi”. Ahiliği Yeniden Düşünmek.Edit: Muhammet Enes Kala, Ankara: Yazarlar Birliği Yay. 83-101.
61. 3. Sözlü Mülakatlar
62. Sancak, Ali Osman (2025). 20.01.2025 tarihinde yapılan mülakat.
63. Sancak, Hilmi (2001). 05. 09. 2001 tarihinde yapılan mülakat.
64. Kabadayı, Ahmet (2025). 02. 04. 2025 tarihinde yapılan mülakat.
65. Koç, Aziz (2025). 03. 04. 2025 tarihinde yapılan mülakat.
66. Yola, Vahit (2025). 05.04.2025 tarihinde yapılan mülakat.
67. Onay, İbrahim (2025). 04. 04. 2025 tarihinde yapılan mülakat.
68. Öztürk, Mehmet (2025). 06.04.2025 tarihinde yapılan mülakat.
69. Dijital Kaynaklar https://egretikoy.blogspot.com :
70. İbrahim Varlı (2020). “Köy Odası, Soluklan Biraz”, “Coğrafi Konum Olarak Eğret”, “Tarihi Eğret, Eğreti Tarih”, “Eğreti Günlük, Hıdrellez Karşılama”.
71. İbrahim Varlı (2021-Ocak). “Tapu Tahrir Defterlerinde Eğret”.
72. İbrahim Varlı (2021-Şubat). “Pazaryeri”, “Eğret Pazarı”, “1862 Yılında Eğret Köyünde”.
73. İbrahim Varlı (2021-Mart). “Mal Pazarı”, “Genel Araç Gereçler”, “İleşberlik Aletleri”.
74. İbrahim Varlı (2021-Nisan). “Çayırlar”, “Hacı Musa’nın Odada Soygun”, “Gorma Odası”.
75. İbrahim Varlı (2021-Mayıs). “Teravih Uğurlama”, “Azat”.
76. İbrahim Varlı (2021-Haziran). “Hayır Cemiyeti”, “İlbulak Dağı”, “Camiden Kilim Çalanlar”.
77. İbrahim Varlı (2021-Temmuz). “Bakkal Yorgo”, (2021-Ağustos). “Şenlik”, “Odada Helva Çekme”.
78. İbrahim Varlı (2021-Eylül). “Hakçı Hayratçı”, “Harman Dayanışması”, “Odada Helva Çekme”, “Halil İbrahim Bereketi”.
79. İbrahim Varlı (2021-Ekim). “Telve”, “Mevlüt”.
80. İbrahim Varlı (2021-Kasım). “Han (Kervansaray)”, “Eğret Çayı”, “Eski Mezar Taşları”.
81. İbrahim Varlı (2021-Kasım). “Eğret’in Odaları”, “Çerçici”.
82. İbrahim Varlı (2022-Nisan). “Hıdrellez Temcidi”.
83. İbrahim Varlı (2022-Mayıs). “Berberler”.
84. İbrahim Varlı (2022-Haziran). “Ölüyeri”, “Arabın Oğlu”, “Kuyudaki Çoban”.
85. İbrahim Varlı (2022-Temmuz). “Bayram Arefeden Başlar”, “Ezanla Sela Arası”.
86. İbrahim Varlı (2022-Ağustos). “Paşa Tekkesi”, “Yav Hazırlıksız Filan”.
87. İbrahim Varlı (2022-Eylül). “Paşalar”, “Öküzüm Ahara Düştü”.
88. İbrahim Varlı (2022-Ekim). “Yemeni Duası”, “Çeç Üstü”, “Bitmeyen Namaz”, “Dene Kuyuları”.
89. İbrahim Varlı (2022-Kasım). “Bızağlık”, (2023-Ocak), “Seymanlar”, “Sığır Eğleği”.
90. İbrahim Varlı (2023-Nisan). “Eminler”.
91. İbrahim Varlı (2023-Haziran). “Eğret 1826”.
92. İbrahim Varlı (2023-Temmuz). “Eğret 1891”, “Kırkikindiler; Cümle Aleme Yarabbi”, “Bahçe Güzelleri”, “Kız Bitirmek”, “Gelingız”.
93. İbrahim Varlı (2023-Ağustos). “Davul Bile Dengi Dengine”, “Davulcu Odası ve Odabaşı”, “Düz Oyun”, “Esnaf-1 Bakkaliye”, “Esnaf-2 Kahveciler”.
94. İbrahim Varlı (2023-Eylül). “Atyarışı Ne ki!”,”Bazarbaklağısı”, “Güveyi Guyma”, “At Yarışları”, “Gelin İndirme”, “Seyir Var”, “Gelin Yazma ve Oğlan Kınası”, “Çeñizgaynısı”, “Düğün Yemeği”, “Damat Traşı”, “Ağalık Vermeyle…”, “Kız Hamamı”, “Düğüncüler”, “Tefçi Kadın”, “Pırtı Atma ve Baş Kınası”.
95. İbrahim Varlı (2023-Ekim). “3 Fotoğraf 1 Çeşme”, “Hacianesti ve Konstantin”, “Goca Cami”.
96. İbrahim Varlı (2024-Ocak). “Bir Garip Merasim”, “Köyümüz Namına Yapılan Yeni Hamam”.
97. İbrahim Varlı (2024-Ocak). “Medrese”.
98. İbrahim Varlı (2024-Mart). “Top Patladı”, “O Kapı”.
99. İbrahim Varlı (2024-Nisan). “Aygırhane”, “Hıdrellez 2024”.
100. İbrahim Varlı (2024-Mayıs). “Demirciler”, “Eğret’in Toplu Taşıma Tarihi; Dolmuşçular”, “Cuma Camisi”, “Eğret Han”, “Yarım Asır Sonra”.
101. İbrahim Varlı (2024-Haziran). “Aşiret Yörükleri”, “İblak Etekleri”, “Almalı Suyu”, “Efsane”.
102. İbrahim Varlı (2024-Ağustos). “Daştarla”, “Terziler”, “Samancılar”.
103. İbrahim Varlı (2024-Eylül). “Galipbey Caddesi”.
104. İbrahim Varlı (2024-Ekim). “Yörük Çeşmesi”, “Maldepesi”, “Devşirme Malzeme”.
105. İbrahim Varlı (2024-Kasım). “Hacı Uğurlama”, (2024-Aralık). “Yoldakinin Duası”, “Hayret”, “Çay (Çamaşırhane)”, “Güç Gösterileri”.
106. İbrahim Varlı (2025-Şubat). “Hacıların Oda”.
107. İbrahim Varlı (2025-Temmuz). “Eğret 1767”.