Ulusal Mevzuatlar Işığında Klasik Osmanlı Yapılarında Çini Restorasyonu Sorunları

Öz

Tarihi yapılarda yüzyıllardır mimariyi tamamlayan bir süsleme unsuru olarak kullanılan çinilerin restorasyonu, yapının taşıyıcı sistemi ile birlikte, bütüncül bir yaklaşımla ele alınmalıdır. Çiniler, hem üretim sürecinden kaynaklanan yapısal bozulmalara hem de bağlı bulundukları mimari yapının fiziksel yıpranmalarına doğrudan maruz kalmaktadır. Bu nedenle, çinilerin bozulma süreçlerini en aza indirmeyi hedefleyen restorasyon stratejileri, yapı ve çini ilişkisi dikkate alınarak geliştirilmelidir. Bu makalede, Türkiye’deki Klasik Osmanlı dönemi yapılarının çini restorasyonu çalışmaları ulusal mevzuatlar çerçevesinde değerlendirilmiş; uygulamalarda karşılaşılan başlıca sorunlar ortaya konmuştur. Mevcut yasal düzenlemelerin çini gibi özgün yüzey elemanlarına özel hükümler içermemesi nedeniyle, restorasyon projelerinde çinilerin çoğu zaman yeterince belgelenmeden ve koruma önlemleri alınmadan müdahaleye maruz kaldığı görülmektedir. Arşiv-belgeleme eksiklikleri, çini uzmanlarının projelerde yeterince yer almaması, facing (geçici yüzey destekleme) gibi koruyucu uygulamaların ihmal edilmesi ve malzeme seçiminin özgünlüğe zarar vermesi, bu sürecin temel problemleri arasında yer almaktadır. Makalede, çini restorasyonlarında analiz ve projelendirme aşamalarının bilimsel yöntemlerle yürütülmesi, restorasyon kurullarında çini sanatına hâkim uzmanların bulunması ve sürdürülebilir koruma politikalarının geliştirilmesi gerektiği vurgulanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kültürel miras
• mimari bezeme
• çini sanatı
• restorasyon
• koruma politikaları

Problems in the Restoration of Tiles in Classical Ottoman Buildings within the Framework of National Legislation

Abstract

The restoration of tiles, which have served as an architectural decorative element in historic buildings for centuries, must be approached holistically together with the structural system of the building. Tiles are directly exposed both to intrinsic deterioration stemming from their production processes and to the physical decay of the architectural structures to which they belong. Therefore, restoration strategies aimed at minimizing deterioration must be developed with careful consideration of the relationship between the tile surface and the building fabric. This article evaluates tile restoration practices in Classical Ottoman monuments in Türkiye within the framework of national legislation and identifies the major issues encountered in such interventions. Due to the absence of specific legal provisions addressing unique surface elements such as tiles, restoration projects often subject these components to intervention without adequate documentation or protective measures. Deficiencies in archival recording, insufficient inclusion of tile specialists in project teams, the neglect of protective applications such as facing (temporary surface support), and the use of incompatible materials that compromise authenticity constitute key challenges in the current practice. The article emphasizes that the analysis and planning stages of ceramic restoration should be conducted using scientific methods, that restoration committees should include experts knowledgeable in ceramic art, and that sustainable conservation policies must be developed for the long-term protection of tiled architectural heritage.

Keywords

• Cultural heritage
• architectural ornamentation
• tile art
• restoration
• conservation policies

Kaynakça

1. Atçeken, Zeki (1998). Konya’daki Selçuklu Yapılarının Osmanlı Devrinde Bakımı ve Kullanılması. Türk Tarih Kurumu Yayınları. ISBN: 9789751608871.
2. Ahunbay, Zeynep (2007). Restorasyon Kuramı. İstanbul: YEM Yay.
3. Alba, P., Martín-Rey, S., & Doménech-Carbó, M. T. (2019). Analysis of facing materials used as remoistenable temporary supports for facing on canvas paintings. CeROArt, 11. https://doi.org/10.4000/ceroart.6532
4. Alsaç, Orhan (1984). Türkiye’de Eski Eser Koruma Politikaları ve Uygulamaları. İstanbul: Mimar Sinan Üniversitesi Yay.
5. Bilgen, Muhammet (2010). Bazı Tarihi Yapılar Örneğinde Türkiye’de Sıva Üstü Kalem İşlerinin Korunması (Sorunlar–Çözüm Önerileri). Yayımlanmamış Sanatta Yeterlik Tezi. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü.
6. Erder, Cevat (1986). Tarihi Çevre Bilinci. İstanbul: Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu Yay.
7. Ersen, Ahmet (2011). “Cesare Brandi 1906 – 1988 ve Restorasyon Teorisi”. Restorasyon ve Konservasyon Çalışmaları Dergisi, (7), 3-11.
8. Ersen, Ahmet; Olgun Nilgün, Akbulut, Seden Savaş, Yıldırım Büşra Şenyurt (2011). “Süleymaniye Camii 2007–2010 Yılları Restorasyonu ve Restorasyon Kararları”. Vakıf Restorasyon Yıllığı, (3), 9.

9. Henderson, Julian (1989). “Teknik açıdan İznik seramikleri”. İznik Seramikleri. Atasoy, Nurhan & Raby, Julian. (Eds.). Alexandria Press. 64–68.
10. Karaoğlu, Abbase Sultan (1992). Hatice Sultan Türbesi Örneğinde Çini Restorasyonu. Yayımlanmamış Lisans Tezi. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi.
11. Karaoğlu, Abbase Sultan (1996). Mimaride Çini Restorasyonu İlkelerinin Sorunsalları Üzerine Bir Yöntem Araştırması. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi.
12. Karaoğlu, Abbase Sultan (2023, Ekim). “Tarihi Yapılarda Çini Restorasyonu Sorunları Üzerine Bir Değerlendirme”. I. Uluslararası Ardahan Anadolu Seramikleri Sempozyumu, 9–15 Ekim 2023, Ardahan Üniversitesi. 2-13.
13. Karaoğlu, Abbase Sultan (2025). Rüstem Paşa Cami Çinilerinin Restorasyonu (2016–2020): Çinilerin Mevcut Durum Analizi ve Belgelenmesi-1. International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR), 12 (119), 924–937.
14. Madran, Emre ve Özgönül, Nimet (2005) Kültürel ve Doğal Değerlerin Korunması, TMMOB Mimarlar Odası, Ankara.
15. Madran, Emre (1985). Osmanlı Devleti’nde “Eski Eser” ve “Onarım” Üzerine Gözlemler. BELLETEN, 49(195), 503-546. https://doi.org/10.37879/ttkbelleten.997898
16. Olgun, Nilgün (2011). “Süleymaniye Camii 2007–2010 Yılları Restorasyonuna Dair”. Vakıf Restorasyon Yıllığı, (2), 111–116.
17. Resmî Gazete (1983, 23 Temmuz). 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu. T.C. Resmî Gazete, Sayı: 18113.
18. Resmî Gazete (1987, 17 Haziran). 3386 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun. T.C. Resmî Gazete, Sayı: 19575.
19. Resmî Gazete (2004, 27 Temmuz). 5226 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun. T.C. Resmî Gazete, Sayı: 25535.
20. Resmî Gazete (2005, 11 Haziran). Taşınmaz Kültür ve Tabiat Varlıklarının Korunmasına Ait Proje ve Uygulamalar ile İlgili Esaslara Dair Yönetmelik. T.C. Resmî Gazete, Sayı: 25842.
21. Tayla, Hüsrev (1982). Tarihi Yapılar ve Restorasyon. İstanbul: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yay.
22. Yenişehirlioğlu, Filiz (1982). “Osmanlı Dönemi Yapılarında Bulunan Çini Kaplamalar ve Restorasyon Sorunları”. Rölöve ve Restorasyon Dergisi, (4), 43–64.
23. Yenişehirlioğlu, Filiz (1985). Onaltıncı Yüzyıl Osmanlı Yapılarında Görülen Çini Süsleme Programının Gelişimi. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi, Türk Kültüründen Görüntüler Dizisi.