Beşiktaşlı Yahyâ Efendi Divanı’ndaki “İlahi Muhabbet” Kavramının Yahyâ Efendi Külliyesi’ndeki Ziyaretçi Profili Açısından İncelenmesi

Yıl 2025, Sayı: 10, 106 - 132, 29.12.2025

Hilal Otyakmaz Aydın

https://doi.org/10.62068/visbid.1701401

Öz

XVI. yüzyılın yetiştirdiği; şeyhülislam, müderris, alim ve tıp ilmine nail bir şahsiyet olan Beşiktaşlı Yahyâ Efendi (1494-1495/1571), hezarfen bir şahsiyettir. Dört padişah gören Yahyâ Efendi zamanında Osmanlı Devleti; siyasi, sosyal, ekonomik ve kültürel açıdan zirve bir dönem geçirmiştir. Kanuni Sultan Süleyman, Yahyâ Efendi’nin süt kardeşidir. Bu sebeple Yahyâ Efendi tarihte sultanın; ağabeyi yerine koyarak istişare ettiği yoldaşı, savaşlara gitmeden önce duasını aldığı manevî yardımcısı ve müderrisi olarak görülmüştür. Ancak elim bir hadise sonucu müderrislik vazifesinden azledildikten sonra ömrünü Beşiktaş’ta inşa ettiği tekkesinde geçirmiştir. Burada yüzlerce talebe ve derviş yetiştirirken, aynı zamanda dergâhına gelen misafirlerle ilgilenen bir sufidir. Yüzyıllardır Yahyâ Efendi’yi devlet kademesinden ulemaya, tüccardan denizcilere kadar halktan her kesim ziyaret etmektedir. Yahyâ Efendi’nin ilmî ve edebî şahsiyeti mutasavvıf kişiliği ile bir bütünlük arz etmektedir. Bu da çalışmanın konusu için Yahyâ Efendi’nin tercih edilmesini sağlamıştır. Müderris mahlasını kullandığı Divanı mevcuttur. Divanı’nda mecazi ve ilahi muhabbet hakkındaki beyitlerinin toplam sayısı doksan ikidir. Direkt ilahi muhabbetin yer aldığı beyitlerin sayısı fazla olmakla birlikte ilahi muhabbeti, mecazi muhabbet üzerinden aktardığı beyitler de yer almaktadır. Bu çalışma için bunların arasından on iki beyit seçilmiştir. Seçilen beyitler, Külliye’nin ziyaretçi profilinin, ziyaret öncesi ve sonrasında kutsal mekân ve kutsal şahsiyet algısına yönelik Yahyâ Efendi hakkındaki aktarımlarına yönelik tercih edilmiştir.
Makalede; Yahyâ Efendi’nin hayatına, ilmî, edebî ve tasavvufi kişiliğine, Divanı’na Yahyâ Efendi Külliyesi’ne kısaca değinildikten sonra Yahyâ Efendi Divanı’ndaki ilahi muhabbetin açıklanılması, ilahi muhabbet beyitleri ve analizleri verilmiştir. Bu beyitler; Külliye’ye gelen ziyaretçilerle yapılan halk bilimi saha çalışmasının, yarı yapılandırılmış mülakat ve gözlem teknikleri (doğal-yapay) ile birlikte işlevsel yaklaşım metoduna göre açıklanmıştır. Çalışmada metnin yapısı, bağlam merkezli kutsal mekân algısı üzerinden değerlendirilmiştir. Buna bağlı olarak; Yahyâ Efendi Külliyesi’nin ve Divanı’ndaki ilahi muhabbete yönelik beyitlerin ziyaretçilerin ruhsal ve bedensel hastalıklarına şifa olduğu görülmekle birlikte mezkûr mekân ve beyitlerin ziyaretçilere bu dünya yolculuğunda yol gösterici bir içeriğe sahip olduğu kanaatine varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Divan , Beşiktaşlı Yahyâ Efendi , Beşiktaşlı Yahyâ Efendi Külliyesi , İlahi muhabbet , Ziyaret.

Etik Beyan

2019 yılı çalışması olduğu için etik beyan gerekli değildir.

A Study of the Concept of ‘Divine Love’ in Beşiktaşlı Yahyâ Efendi Divan in terms of the Visitor Profile in Yahyâ Efendi Complex

Öz

Besiktaslı Yahyâ Efendi (1494-1495/1571), a sheikhulislam, a muderris, a scholar and a person of medical science, raised in the XVIth century, is a philosopher. In his time, having seen four sultans, the Ottoman Empire was at its political, social, economic and cultural peak. Suleiman the Magnificent was Yahyâ Efendi's foster brother. Thus, Yahyâ Efendi is regarded in history as the Sultan's companion, consulting him as his elder brother, spiritual helper and scholar whose prayers he received before going to war. However, after he was dismissed from his position as a scholar due to a tragic incident, he spent his life in the monastery he built in Beşiktaş. While raising hundreds of students and dervishes here, he was also a Sufi who took care of the guests visiting his lodge. For centuries, Yahyâ Efendi’s tomb has been visited by every class of people, from state officials to scholars, merchants to sailors. Yahyâ Efendi's scholarly and literary personality is integrated with his Sufi personality. This led to the choice of Yahyâ Efendi as the subject of this study. In one Divan, he used the pseudonym Müderris. The total number of his Divan's couplets on metaphorical and divine love is ninety-two. Although the number of couplets containing direct divine love is high, there are also couplets in which divine love is narrated through figurative love. Twelve couplets were selected for this study. The selected couplets were preferred for the visitor profile of the Complex's visitors' perception of Yahyâ Efendi about the holy place and holy person before and after the visit.
In the article; Yahyâ Efendi's life, scholarly, literary and philosophical personality, Divan, Yahyâ Efendi Complex are briefly mentioned, followed by probing of divine love in Yahyâ Efendi Divan, divine love couplets and analyses. These couplets are explored according to the functional approach method of the folklore field study conducted with visitors to the Complex, with semi-structured interview and observation techniques (natural-artificial). In the study, the text structure is evaluated through the context-centred perception of sacred space. Accordingly, it is concluded that Yahyâ Efendi Complex and the couplets about divine love in his Divan are healing for the spiritual and physical illnesses of the visitors, and that the aforementioned place and couplets have a guiding content for the visitors on their journey in this world.

Anahtar Kelimeler

Divan , Beşiktaşlı Yahyâ Efendi , Beşiktaşlı Yahyâ Efendi Complex , Divine love , Visit.

Kaynakça

• Ahdî (2005). Ahdî ve Gülşen-i Şu’arâsı İnceleme- Metin (Süleyman Solmaz, Haz.), Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.