Antik Dünyadan Günümüze Tiksindirici Borç: Bir Doktrinin Tarihsel ve Hukuksal Evrimi
Öz
Tiksindirici borç (odious debt) doktrini, modern uluslararası hukukun en tartışmalı kesişim noktalarından birini (devlet halefiyeti, egemen borç ve geçiş dönemi adaleti) bir araya getiren melez bir kavramdır. Klasik biçimiyle 1927'de Rus asıllı hukukçu Alexander Nahum Sack tarafından sistemleştirilen doktrin, bir devlet borcunun (i) halkın rızası olmadan, (ii) halkın yararına kullanılmadan ve (iii) bunu bilen ya da bilmesi gereken alacaklılar tarafından sağlanması durumunda halef yönetim için bağlayıcı sayılmaması gerektiğini ileri sürer. Çalışma, niteliksel-tarihsel bir hukuk inceleme yöntemi benimseyerek birincil kaynaklar ile ikincil literatürü bütünleştirmekte ve üç temel soru çerçevesinde gelişmektedir. Birincisi, modern doktrinin tarihsel öncülleri nelerdir ve antik dönemin borç iptal pratikleriyle çağdaş doktrin arasında ne tür kavramsal süreklilikler ya da kopuşlar mevcuttur? İkincisi, Sack'in 1927 incelemesinden 1923 Tinoco Tahkimi'ne, 1983 Viyana Sözleşmesi'ne ve 2007 UNCTAD raporuna uzanan kodifikasyon süreci doktrinin hukuksal statüsünü nasıl şekillendirmiştir? Üçüncüsü, yirmi birinci yüzyılın egemen borç krizleri, özellikle Irak, Ekvador, Ukrayna ve Suriye vakaları bağlamında doktrinin operasyonel önemi nedir ve ne tür eleştirilerle karşılaşmaktadır? Makale, doktrinin kavramsal köklerini Mezopotamya'nın amargi geleneğine, İbrani Yubile Yılı'na, Solon'un seisachtheia reformuna ve Roma hukukunun yönetici-devlet ayrımına kadar izlemekte; bu mirası Meksika (1867) ve Küba (1898) gibi on dokuzuncu yüzyıl öncülleriyle bütünleştirerek borcun kutsallığının her zaman koşullu olduğunu göstermektedir. Çalışma, doktrinin yerleşmiş bir uluslararası örf-adet hukuku kuralı haline gelememekle birlikte, kavramsal yaşam ile hukuksal kristalizasyon arasındaki yarıkta varlığını sürdürdüğünü ve çağdaş uygulamalarda "fiili kabul, hukuki ret" örüntüsünü koruduğunu saptamaktadır. Sonuç olarak doktrin, yerleşik bir hukuk kuralından çok bir hukuksal-siyasal referans çerçevesi olarak işlemekte; otoriter rejimlerin yıkılmasının ardından gündeme gelen borç krizleri için vazgeçilmez bir normatif çerçeve sunmaya devam etmektedir.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- Adams, P. (1991). Odious Debts: Loose Lending, Corruption, and the Third World's Environmental Legacy. Londra: Earthscan.
- Aguilar-Amory and Royal Bank of Canada Claims (Great Britain v. Costa Rica) [Tinoco Tahkimi] (1923). Reports of International Arbitral Awards, 1, 369-399.
- Aquinas, T. (1920). Summa Theologica (Fathers of the English Dominican Province, Çev.). Londra: Burns, Oates & Washbourne. (Orijinal çalışma basım tarihi 1265-1274).
- Aristoteles. (1984). Atinalıların Devleti (F. Akderin, Çev.). İstanbul: Alfa Yayınları. (Orijinal çalışma basım tarihi MÖ 4. yüzyıl).
- Aristoteles. (2017). Politika (F. Akderin, Çev.). İstanbul: Alfa Yayınları. (Orijinal çalışma basım tarihi MÖ 4. yüzyıl). Bedjaoui, M. (1968-1981). Reports on succession of States in respect of matters other than treaties (BM Doküman No. A/CN.4/204 - A/CN.4/345). Uluslararası Hukuk Komisyonu.
- Birleşmiş Milletler. (1983). Vienna Convention on Succession of States in Respect of State Property, Archives and Debts (UN Doc. A/CONF.117/14). https://legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/conventions/3_3_1983.pdf (Erişim Tarihi: 01.05.2026).
- Black, A. (1992). Political Thought in Europe, 1250-1450. Cambridge: Cambridge University Press.
- Brunt, P. A. (1966). The 'Fiscus' and its development. The Journal of Roman Studies, 56(1-2), 75-91. doi:10.2307/300135
Ayrıntılar
Birincil Dil
Türkçe
Konular
İktisat Sosyolojisi
Bölüm
Araştırma Makalesi
Yazarlar
Aras Yolusever
*
0000-0001-9810-2571
Türkiye
Yayımlanma Tarihi
29 Haziran 2026
Gönderilme Tarihi
1 Mayıs 2026
Kabul Tarihi
21 Haziran 2026
Yayımlandığı Sayı
Yıl 2026 Sayı: 11