SİYASİ PARTİLERİN KAPATILMASI VE DEMOKRATİK TOPLUMDA GEREKLİLİK İLKESİ: AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ KARARLARI ÇERÇEVESİNDE BİR İNCELEME

Bu makale için 29 Ocak 2023 tarihinde bir düzeltme yayımlandı. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ybuhukuk/article/1235838

Öz

ÖZET

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihatlarına göre siyasi parti özgürlüğünün sınırlandırılabilmesi, söz konusu özgürlüğe yapılan müdahalenin kanuni olması, meşru bir amaç için yapılmış olması ve demokratik bir toplumda gerekli olması durumunda mümkündür. Mahkeme'nin yaptığı incelemenin son ve en belirleyici kısmı müdahalenin demokratik bir toplumda gerekli olup olmadığıdır. Siyasi partilerin sınırlandırılmasında demokratik toplumun anlamı; siyasi partilerin tüzük ve programları ülkenin mevcut anayasal sistemi ile çatışsa dahi farklı fikirlerini ifade edebilmesi, ifade özgürlüklerini kullanırken açık ya da örtülü bir biçimde şiddete övgü ve teşvikte bulunan siyasi partilerin kapatılabileceği ve son olarak demokrasiye aykırı, demokrasinin yok edilmesini amaçlayan ve düzenlenen hak ve özgürlükleri tanımayan siyasalar ileri süren siyasi partilerin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin korumasından yararlanamayacağıdır. Ayrıca yapılan müdahale ölçülü olmalı ve bastıran bir toplumsal ihtiyaca cevap vermelidir. Demokratik toplumda gereklilik incelemesi ile aynı zamanda ulusal güçler ve Avrupa kamu düzeni ile bireylerin menfaatleri ve demokratik bir devletin sorumluluğu dahilinde olan menfaatler arasındaki çatışmanın dengelenmesi amaçlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Siyasi Parti Özgürlüğü,Siyasi Partilerin Kapatılması,Demokratik Bir Toplumda Gereklilik,Bastıran Bir Toplumsal İhtiyaç,Ölçülülük

DISSOLUTION OF POLITICAL PARTIES AND THE PRINCIPLE OF NECESSITY IN A DEMOCRATIC SOCIETY: A STUDY WITHIN THE SCOPE OF THE CASE LAW OF THE EUROPEAN COURT OF HUMAN RIGHTS

Bu makale için 29 Ocak 2023 tarihinde bir düzeltme yayımlandı. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ybuhukuk/article/1235838

Öz

ABSTRACT

In the European Court of Human Rights' case law, the freedom of political association can be restricted only if an interference in question is prescribed by law, made for the interest of legitimate aim and necessary in a democratic society. The last and the most important part of the Court's examination is the determination of whether this interference is necessary in a democratic society or not. The meaning of "democratic society" within the context of the restriction of political parties is that the political party can express different ideas even if there is a conflict between the constitution or the  programme of a political party and the political system of a country;  political parties whose leaders and members incite to violence clearly or implicitly can be dissolved, and lastly, political parties which put forward a policy that fails to respect democracy or which is aimed at the destruction of democracy and the flouting of the rights and freedoms recognised in a democracy cannot lay claim to the Convention's protection. Also, the interference must meet a pressing social need and must be proportionate. By the examination of the necessity of the interference in a democratic society, the Court also aims to achieve a balance between the domestic and European powers, and the conflicting interests of individuals and the interests implied in the responsibilities of the governments in democracy.

Anahtar Kelimeler

• Freedom of Political Association,Dissolution of Political Parties,Necessity in A Democratic Society,A Pressing Social Need,Proportionality

Kaynakça

1. Anayurt, Ömer (2004) Avrupa İnsan Hakları Hukukunda Kişisel Başvuru Yolu, Ankara, Seçkin Yayınları.
2. Arslan, Zühtü (2008) Anayasa Teorisi, 2. Baskı, Ankara, Seçkin Yayınları.
3. Aydın, Ömür (2011) "Terör ve Siyasal Partiler: Herri Batasuna ve Batasuna İspanya'ya Karşı Davası Üzerine Bir İnceleme", Uluslararası Güvenlik ve Terörizm Dergisi", C: 2 (2), s. 41-57.
4. Christoffersen, Jonas- Madsen, Mikael Rask (Editor) (2011) The European Court of Human Rights Between Law and Politics, New York, Oxford University Press.
5. Doğan, İlyas (Editör) (2015) İnsan Hakları Hukuku, Genişletilmiş 2. Baskı, Ankara, Astana Yayınları.
6. Erdoğan, Mustafa (2012) İnsan Hakları Teorisi ve Hukuku, Gözden Geçirilmiş 3. Baskı, Ankara, Orion Yayınevi.
7. Erdoğan, Mustafa (2001) "Fazilet Partisini Kapatma Kararı Işığında Türkiye'nin Anayasa mahkemesi Sorunu", Liberal Düşünce Dergisi, S: 23, s. 36-40.
8. Erdoğan, Mustafa (2001) AİHM'nin RP Kararının Düşündükleri, Liberal Düşünce Dergisi, S: 23, s. 41-50.

9. Eren, Abdurrahman (2004) Özgürlüklerin Sınırlanmasında Demokratik Toplum Düzeninin Gerekleri, İstanbul, Beta Yayınları.
10. Gözübüyük, A. Şeref-Gölcüklü, Feyyaz (2013) Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Uygulaması Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi İnceleme ve Yargılama Yöntemi, Genişletilmiş 10. Baskı, Ankara, Turhan Kitabevi.
11. Greer, Steven (2000) The Margin Of Appreciation: Interpretation And Discretion Under The European Convention On Human Rights, Human Rights Files No. 17, , s.e.t. 7.2.2017.
12. Hakyemez, Yusuf Şevki (2000) Militan Demokrasi Anlayışı ve 1982 Anayasası, Ankara, Seçkin Yayınları.
13. Hakyemez, Yusuf Şevki (2001) 'İkibinli Yıllarda Miltan Demokrasinin Güncelliği: Federal Almanya, Avusturya ve Türkiye Örnekleri', Liberal Düşünce Dergisi, Bahar, s. 74-92.
14. Kapani, Münci (1993) Kamu Hürriyetleri, Yedinci Baskı (Tıpkı Basım), Ankara, Yetkin Yayınları.
15. Korff, Douwe (2008) 'The Standard Approach Under Articles 8-11 ECHR and Article 2 ECHR', , s.e.t. 8.2.2017.
16. Macovei, Monica (2001) İfade Özgürlüğü Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 10. Maddesi'nin Uygulanmasına İlişkin Kılavuz, İnsan Hakları El Kitapları, No: 2.
17. Pekel, Abdulkadir (2016) Aile Hayatına Saygı Hakkı AİHM'in Geliştirdiği İlkeler Bağlamında Bir İnceleme, Ankara, Liberte Yayınları.
18. Refah Partisi Kapatma Davası İddianame, Esas Hakkında Görüş, Savunma, Gerekçeli Karar (1998) İstanbul, Kaynak Yayınları.
19. Sağlam, Fazıl (1999) 'Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin Türkiye'de Kapatılan Partilere İlişkin Kararlarının Partiler Hukukuna Etkisi', Anayasa Yargısı, S: 16, Ankara, s. 189-203.
20. Sağlam, Fazıl (2000) 'Siyasi Partiler Kanunu'nda Uluslararası Standartlara Uygunluk Sağlamak İçin Yapılması Gereken Değişiklikler', Anayasa Yargısı, S: 17, Ankara, s. 233-254.
21. Sunay, Reyhan (2013) Hukuk ve Siyaset Ekseninde İnsan Hakları, Konya, Çizgi Kitabevi.
22. Sunay, Reyhan (2001) 'Siyaset-İdeolojisi - Yargı Ekseninde' Türkiye'de Parti Özgürlüğü Ve Avrupa Sözleşmesi Uygulaması', Liberal Düşünce Dergisi, S: 22, s. 32-45.
23. Turhan, Mehmet (2001) 'Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Siyasi Parti Kapatma Davaları', Liberal Düşünce Dergisi, S: 22, s. 129-150. Turhan, Mehmet (1991) 'Demokratik Toplum Düzeninin Gerekleri', Anayasa Yargısı, Ankara, s. 401-439.
24. Tümay, Murat (2008) "The 'Margin Of Appreciation Doctrine' Developed By The Case Law Of The European Court Of Human Rights", Ankara Law Review, V: 5 No. 2, s. 201-234.
25. Tümay, Murat (2011) "The Concept Of 'Necessary In A Democratic Society' In Restrıcton Of Fundamental Rights A Reflection From European Convention On Human Rights", Human Rights Review, I: 2, V: I, December, s. 1-15.
26. Uygun, Oktay (2000) "Siyasi Partilerin Kapatılması Rejiminin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Çerçevesinde Değerlendirilmesi", Anayasa Yargısı 17, Ankara, s. 256-273.
27. Uygun, Oktay (2014) Devlet Teorisi, İstanbul, 12 Levha Yayıncılık.
28. Yayla, Atilla (2001) AİHM'nin RP Kararı Üzerine, Liberal Düşünce Dergisi, Sayı 23, s. 77.
29. Yokuş, Sevtap (2001) 'Türk Anayasa Mahkemesinin ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin Siyasi Partilere Yaklaşımı', AÜHFD, C: 50, S: 4, s. 107-128.
30. Association Ekin v. Fransa, BN. 39288/98, KT. 17/10/2001.
31. Avusturya v. Italy, BN. 9815/82, KT. 8.07.1986.
32. Barthold v. Almanya, BN. 8734/79, KT. 25.03.1985.
33. Calvelli and Ciglio v. Italy, BN. 32967/96, KT. 17.01.2002.
34. Chassagnou and Others v. France [GC], BN. 25088/94, 28331/95 ve 28443/95, KT. 29.04.1999.
35. Christian Democratic People's Party v. Moldova, BN. 28793/02, KT. 14.01.2016.
36. Cumhuriyet Halk Partisi v. Türkiye, BN. 19920/13, KT. 26.04.2016.
37. Cumhuriyet Vakfı ve Diğerleri v. Türkiye, BN. 28255/07, KT. 8.10.2013.
38. De Wilde, Ooms ve Versyp v. Belgium, BN. 2832/66, 2835/66, 2899/66, KT. 18.06.1971.
39. Demokratik Toplum Partisi (DTP) v. Türkiye, BN. 3840/10, 3870/10, 3878/10, 15616/10, 21919/10, 39118/10 ve 37272/10, KT. 12.01.2016.
40. DEP v. Türkiye, BN. 25141/94, 10.12.2002.
41. Dichand ve diğerleri v. Avusturya, BN. 29271/95, 26.02.2002.
42. Funke v. France, BN. 10828/84, KT. 25/02/1993.
43. German Communist Party v. Germany, European Commission of Human Rights, BN. 250/57.
44. Gözel ve Özer v. Türkiye, BN. 43453/04 ve 31098/05, KT. 6/07/2010.
45. Gülcü v. Türkiye, BN. 17526/10, KT. 19.01.2016.
46. Gündüz v. Türkiye (Kabul edilebilirlik hakkında karar), BN. 59745/00.
47. Handyside v. The United Kingdom, BN. 5493/72, KT. 7.12.1976.
48. Herri Batasuna and Batasuna v. Spain, BN. 25803/04- 25817/04, KT. 30.06,2009.
49. Junta Rectora Del Ertzainen Nazional Elkartasuna (E.R.N.E.) v. İspanya, BN. 45892/09, KT. 01.04.2015.
50. Kruslin v. Fransa, BN. 11801/85, KT. 24.04.1990.
51. Leyla Şahin v. Türkiye, BN. 44774/98, KT. 10.10.2005.
52. Maronek v. Slovakya, BN. 32686/96, KT. 19.04.2001.
53. Özgürlük ve Demokrasi Partisi (ÖZDEP) v. Türkiye, BN. 23885/94, KT. 8.12.1999.
54. Partidul Comunistilor (Nepeceristi) and Ungureanu v. Romania, BN. 46626/99, KT. 3.02.2005.
55. Refah Partisi ve diğerleri v. Türkiye (Daire Kararı), BN. 41340/98, 41342/98, 41343/98 ve 41344/98, KT. 31.07.2001.
56. Refah Partisi ve diğerleri v. Türkiye (Büyük Daire), BN. 41340/98, 41342/98, 41343/98 ve 41344/98, KT. 13.02.2003.
57. Republican Party of Russia v. Russia, BN. 12976/07, KT. 12.04.2011.
58. Sosyalist Parti ve diğerleri v. Türkiye, BN. 20/1997/804/1007, KT. 25.05.1998.
59. Stankov and the United Macedonian Organisation Ilinden v. Bulgaria, BN. 29221/95 ve 29225/95, KT. 2.01.2001.
60. Sürek v. Türkiye, BN. 26682/95, KT. 8.07.1998.
61. Şener v. Türkiye, BN. 26680/95, KT. 18.07.2000.
62. Taşdemir v. Türkiye, Kabul edilebilirlik hakkında karar, BN. 38841/07, KT. 23.02.2010.
63. The Sunday Times v. Birleşik Krallık (no. 1), BN. 6538/74, KT. 26.04.1979.
64. Thoma v. Lüksemburg, BN. 38432/97, KT. 29.03.2001.
65. Türkiye Birleşik Komünist Partisi (TBKP) ve diğerleri v. Türkiye, BN. 133/ 1996/ 752/ 951, KT. 30.01.1998.
66. Veniamin Tymoshenko and Others v. Ukraine, BN. 48408/12, KT. 02.01.2015.
67. Vogt v. Germany, BN. 17851/91, KT. 26.09.1995.
68. Vyerentsov v. Ukrayna, BN. 20372/11, KT. 11.04.2013.
69. Young, James and Webster v. the United Kingdom, BN. 7601/76; 7806/77, KT. 13.08.1981.
70. Yurttaş Birliği Radko ve Paunkovski v. Makedonya Eski Yugoslav Cumhuriyeti, BN. 74651/01, KT. 15.01.2009.
71. Zdanoka v. Letonya, BN. 58278/00, KT. 16.03.2006.
72. , s.e.t. 6.2.2016.
73. , s.e.t. 7.2.2017.
74. , s.e.t. 3.11.2016.