AN EXAMINATION OF THE MUSICAL AND CULTURAL STRUCTURES AND SEMANTIC WORLD OF ALEVI SAYINGS PRACTICED IN THE DISTRICT OF HACIBEKTAŞ

Abstract

ABSTRACT: This study examines the cultural, religious, and musical dimensions of sayings belonging to the Alevi-Bektaşi belief system, specifically in the district of Hacı Bektaş. It aims to contribute to the cultural continuity of these sayings and to highlight the central role of music in belief systems. Hacı Bektaş holds a central position in the historical and cultural memory of the Alevi-Bektaşi tradition, and the sayings performed here are not merely musical products; they are also transmitters of social memory and reinforcing elements of identity. The connections established by the sayings with faith, morality and philosophy of life are not limited to religious poetry but have also become an expression of social struggles. The performance of this expression combined with music reflects faith, morality and philosophy of life in a more powerful way. In this context, the study examines the melodic, rhythmic and modal structures of the sayings; the functions of these structures in the ritual context are evaluated. Alevi-Bektaşi music, performed with the accompaniment of the bağlama, establishes a strong connection between traditional musical elements and spiritual depth through these sayings. The modes that reinforce this connection are not merely technical musical elements; they are also symbolic indicators carrying spiritual meanings. Rhythmic patterns and melodic motifs support emotional transmission, strengthening the spiritual atmosphere of the cem ritual. In this context, the research reveals the interactive structure between Alevi-Bektaşi music and faith, culture, and identity by analysing the multi-layered structure of the deyiş through both content and musical analysis techniques. The findings reveal how the sayings function at the individual and societal levels and how these traditional structures are transmitted from generation to generation.

Keywords

• Alevi-Bektashi Music
• saying
• Hacı Bektaş
• makam
• cem ceremony.

HACIBEKTAŞ İLÇESİNDE İCRA EDİLEN ALEVİ DEYİŞLERİNİN MÜZİKAL, KÜLTÜREL YAPILARI VE ANLAM DÜNYASI ÜZERİNE BİR İNCELEME

Öz

ÖZ: Bu çalışma, Alevi-Bektaşi inanç sistemine ait deyişlerin Hacı Bektaş ilçesi özelinde kültürel, dini ve müzikal boyutlarını inceleyerek, bu deyişlerin kültürel sürekliliğine katkı sunmayı ve müziğin inanç sistemlerindeki merkezi rolünü görünür kılmayı amaçlamaktadır. Hacı Bektaş, Alevi-Bektaşi geleneğinin tarihsel ve kültürel hafızasında merkezi bir konuma sahip olup burada icra edilen deyişler, yalnızca müzikal birer ürün değil; aynı zamanda toplumsal belleğin aktarıcıları ve kimliksel aidiyetin güçlendirici unsurlarıdır. Deyişlerin inanç, ahlak ve yaşam felsefesiyle kurduğu bağlar, yalnızca dini şiirlerle sınırlı kalmayıp toplumsal mücadelelerin de bir ifadesi hâline gelmiştir. Bu ifadenin müzik ile birleştirilerek icra edilmesi, inanç, ahlak ve yaşam felsefesini daha güçlü bir biçimde yansıtmaktadır. Bu doğrultuda çalışmada, deyişlerin melodik, ritmik ve makam yapıları incelenmiş; bu yapıların ritüel bağlamdaki işlevleri değerlendirilmiştir. Alevi-Bektaşi müziği, bağlama eşliğinde icra edilen deyişler aracılığıyla, geleneksel müziksel ögeler ile inançsal derinlik arasında güçlü bir bağ kurmaktadır. Bu bağı pekiştiren makamlar, yalnızca teknik bir müzikal unsur değil; aynı zamanda inançsal anlamları taşıyan sembolik göstergelerdir. Ritmik kalıplar ve melodik örüntüler ise duygusal aktarımı destekleyerek cem ritüelinin manevi atmosferini güçlendirmektedir. Bu bağlamda araştırma hem içerik hem de müzikal analiz teknikleriyle deyişlerin çok katmanlı yapısını çözümleyerek Alevi-Bektaşi müziği ile inanç, kültür ve kimlik arasındaki etkileşimsel yapıyı ortaya koymaktadır. Elde edilen bulgular, deyişlerin bireysel ve toplumsal düzeyde nasıl işlev gördüğünü ve bu geleneksel yapıların kuşaktan kuşağa nasıl aktarıldığını göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Alevi-Bektaşi müziği
• deyiş
• Hacı Bektaş
• makam
• cem töreni.

Kaynakça

1. Aktürk, H. ve Tuğrul, T. (2014). Alevi Bektaşi kaynaklarında insan yetiştirme modeli. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, (72), 211-225. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2580425
2. Artun, E. (2000): Günümüz Adana âşıklık geleneği âşıklarından âşık kederinin Alevi-Bektaşi edebiyatındaki yeri. 1.Uluslararası Hacı Bektaş Veli Sempozyumu Bildirileri,27-28 Nisan 2000, (408-434 ss.), Ankara.
3. Atlı, A. (2005): Türk din mûsikisinde Bektaşî nefeslerinin yeri. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). A. Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
4. Aydoğan, H. A. (2022). Yunus Emre’nin şiirlerinde Vahdet-i Vücûd inancı bağlamında evren, yeryüzü ve insan ilişkisi. Aydın Türklük Bilgisi, 8(1), 35-52.
5. Benli, Y. (2019). Alevi-Bektaşi öğretisinde Hakk’a yürüme erkânında müzik. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, (91), 169-192.
6. Benli, Y. (2023). Alevi-Bektaşi müziği ve kültürünün yaygınlaşmasında bağlama’da ileri icra niteliğinin etkisi. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 16(44), 1701-1726. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/3505823 Birdoğan, Nejat. (1995). Anadolu Aleviliği yol ayrımında. İstanbul: Mozaik Yaynları.
7. Bozkurt, Fuad. (1990). Aleviliğin toplumsal boyutları. İstanbul: Tekin Yayınevi.
8. Denzin, N. K., & Lincoln, Y. S. (2011). The Sage handbook of qualitative research. CA: Sage.

9. Duygulu, M. (1997). Alevi-Bektaşi müziğinde deyişler. İstanbul: Pan Yayıncılık. Erol, A. (2009): Müzik üzerine düşünmek. İstanbul: Bağlam Yayınları.
10. Eyuboğlu, İsmet Zeki. (1990). Alevilik-Sünnilik İslam düşüncesi. İstanbul: Der Yayınları.
11. Eyüpoğlu, İ.Z. (1991). Alevi-Bektaşi edebiyatı. İstanbul: Der Yayınları.
12. Gölpınarlı A. (1992). Alevi- Bektaşi nefesleri. İstanbul: İnkılap Kitabevi, II. Baskı.
13. Gölpınarlı, A. (2012). Tasavvuf, İstanbul: Milenyum Yayınları.
14. Hacı Bektaş-I Veli (2007). Makalât. (Haz. Ali Yılmaz- Mehmet Akkuş- Ali Öztürk). Ankara.
15. Kapaklıkaya, İbrahim. (2006). Ölümün ötesinde ne var. İstanbul: Farklı Kitaplar Yayınevi.
16. Kurt, N. (2016). Alevi-Bektaşi cemlerinde “deste bağlama” geleneği ve “bağlama”. Ege Üniversitesi Devlet Türk Musikisi Konservatuvarı Dergisi, (8), 43-62. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/747091
17. Kürkçüoğlu, S. S. (2020). Alevi ve Bektaşi kültürünün deryası kısas ve yaşayan bir usta: Âşık Sefâî. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, (96), 459-490. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2581205
18. Melikof, İ. (1994). Uyur İdik Uyardılar. İstanbul.
19. Onatça, N. (2007). Alevi-Bektaşi kültüründe kırklar semahı. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. Uludağ, S. (2005). Tasavvufî Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayınları.
20. Yaşar, S., Kalın, E., & Gültekin, B. (2025). Amasya’da bir Alevi-Bektaşi müziği aktarımcısı Özgür Akkız. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, (114), 307-328. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/4370276
21. Yöre, S. (2000): Türkiye’de halk müziğinin çeşitliliği ve yapısı üzerine, Orkestra Aylık Müzik Dergisi, (313), 39-46. (Erişim adresi: https://www.researchgate.net/profile/Seyit-
22. Yoere/publication/305557764_Turkiye'deki_Halk_Muziginin_Cesitliligi_ve_Yapisi_Uzerine_On_the_Structure_and_Diversity_of_Folk_Music_in_Turkey/links/579365e208aed51475bda853/Tuerkiyedeki-Halk-Mueziginin-Cesitliligi-ve-Yapisi-Uezerine-On-the-Structure-and-Diversity-of-Folk-Music-in-Turkey.pdf), (Erişim tarihi: 02.02.2026).
23. Yöre, S. (2011). Alevi Bektaşi kültürünün müziksel kodları. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, (60), 219-244. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2581042