IN PURSUIT OF A LOST SOUND: SPLIT-TUNING PRACTICES IN SAZ/BAGLAMA PERFORMANCES

Öz

Generally, the strings of an instrument in a single course are tuned to the same pitch or octave intervals. However, the saz family offers a rich diversity in terms of tuning systems and, regionally, in terms of split-tuning practices. This study aims to detect and classify the ayrık düzen (split-tuning), practices which have strings tuned pitch intervals other than unison or octave in a single course, in traditional saz performances. Furthermore, by explaining these tuning systems and performance characteristics of them, the study provides a detailed resource for further research. This study is conducted with a qualitative research technique based on the document analysis methodology. The data were collected from the written literature and from written and aural documents of folk song collections. The findings show that split-tuning practices are seen in different regions and in different tuning systems. Two-course sazes with split-tuning are small sized instruments and they are mostly played in Teke Region of Türkiye and its vicinity. Three-course sazes with split-tuning are mostly multiple stringed instruments and they are seen in a wide geographical area in Türkiye, and were also found in some saz-like instruments in Albania and the Borchali region of Georgia.

Anahtar Kelimeler

• Saz
• Baglama
• Tuning Systems
• Split-Tuning Practice
• Turkish Folk Music

YİTİK BİR AHENGİN PEŞİNDE: SAZ/BAĞLAMA İCRASINDA AYRIK DÜZEN UYGULAMALARI

Öz

Genel olarak çalgılarda bir tel sırasına birden fazla tel takıldığında bu teller birbirine göre ünison veya oktav aralığı olacak şekilde akortlanmaktadır. Saz ailesi, bu anlayışın dışında olan, bir tel sırasındaki tellerin ünison ve oktav aralığı dışındaki seslere akortlanmasını sağlayan ayrık düzen uygulamalarının sayısı ve çeşitliliği bakımından dikkat çekici örnekler sunmaktadır. Bu çalışmada, geleneksel saz icrasında ayrık düzen uygulamaları tespit ve tasnif edilmiştir. Ayrıca bu uygulamalarla, akort ve icra özellikleri ortaya konularak ileri çalışmalara detaylı bir kaynak oluşturulmuştur. Nitel araştırma çerçevesinde doküman analizine dayalı bu araştırmada elde edilen veriler yazılı literatür, derleme fişleri ve ses kayıtlarından elde edilmiştir. Çalışma sonucunda ayrık düzen uygulamalarının tel düzeni ve kullanıldığı yöreler bakımından bir çeşitlilik sergilediği görülmüştür. İki tel sıralı sazlarda ayrık düzenlerin çoğunlukla Teke Yöresi ve civarındaki küçük boy sazlarda kullanıldığı görülmektedir. Üç tel sıralı sazlarda ise ayrık düzen uygulamalarının Türkiye’de geniş bir coğrafi alana yayıldığı ve çok telli sazlarda daha yaygın olduğu belirlenmiştir. Arnavutluk, Borçalı/Gürcistan gibi coğrafyalarda saz ailesinin bazı türevlerinin de ayrık düzen uygulamalarına sahip olduğu görülmüştür. Çalışmada elde edilen ayrık düzen uygulaması niteliğindeki tel düzenlerinin akort biçimi bakımından yakın olduğu diğer tel düzenlerindeki icra biçimleri ile benzeştiği görülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Saz
• Bağlama
• Tel Düzenleri
• Türk Halk Müziği
• Ayrık Düzen Uygulamaları

Kaynakça

1. Açın, C. (1994). Enstruman Bilimi. İstanbul: Yenidoğan Basımevi.
2. Açar, Y. (2022). Bağlama sazı icrasında bir zenginlik unsuru olarak düzenler. D. Cengiz (Ed.), Güzel Sanatlar Alanındaki Gelişmeler (s. 109-128). İzmir: Duvar Yayınları.
3. Ahmedaja, A. (2009). Çifteli and sharki among albanian gege. A. Koçak (Ed.), Halk Müziğinde Çalgılar: Uluslararası sempozyumu bildirileri 14-15-16 Aralık 2007 (s. 33-39). Kocaeli: Motif Vakfı Yayınları.
4. Akdağ, A. K., (2012). Bağlamada Düzenler ve Tezene Tavırları, İstanbul: Pan Yayıncılık.
5. Akdağ, A. K., (2022). Anadolu’da ve Yakın Coğrafyalarda İki Telli Sazlar, İdil(98), s. 1491–1504.
6. Alyılmaz, S. (2017). Borçalı edebî muhiti üzerine. Türk Dünyası, Dil ve Edebiyat Dergisi(43), s. 45-54.
7. Arsunar, F. (1937). Anadolunun pentatonik melodileri hakkında birkaç not. İstanbul: Numune Matbaası.
8. Arsunar, F. (1947a,). Topal Koşma. Ülkü, 1(5), s. 32-33.

9. Arsunar, F. (1947b). Beydilli Türküsü. Ülkü, 1(7), s. 32-33.
10. Arsunar, F. (1947c). Anadolu halk türkülerinden örnekler I. Ankara: C.H.P. Halkevleri Yayınları.
11. Asrav, E. E. (2023a). Bağlamada yeni icra yöntemi açık tel tekniği teori metot repertuvar-1. Ankara: Kitapol.
12. Asrav, E. E. (2023b). Saz icrasında bozuk düzende açık tellerin aktif kullanımıyla ezgi oluşturma yöntemleri. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara Müzik ve Güzel Sanatlar Üniversitesi Müzik ve Güzel Sanatlar Enstitüsü, Ankara.
13. Ataman, S. Y. (ty). Türk halk musikisi ve bağlama metodu. İstanbul: Akın Erkul-Ataman Elektroteknik Yayınevi.
14. Ayyıldız, S. (2013). Teke yöresi Yörük Türkmen müzik kültüründe yerel çok seslilik özellikleri. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi , Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
15. Ayyıldız, S. ve Gündoğdu, S. (2021). Saz (Bağlama) için Anadolu’nun ezgi hazinesinden alıştırmalar-1. Ankara: Kitapol.
16. Börekçi, A. ve Nacakcı, Z. (2022). Bi̇r kültür elçi̇si̇ Habi̇b Özyurt: Hayatı, dört telli̇ curası ve eserleri̇. Milli Folklor(135), s. 229-246.
17. Bulur, E. (2019). Müzik analizinde Schenker yaklaşımı. Konservatoryum, 6(1), s. 21-46. https://doi.org/10.26650/CONS2019-0004
18. Çınar, S. (2019). 'Türk halk müziği terminolojisi'nde Sarısözen'in rolü. Sosyal Bilimler Dergisi(36), s. 102-118. https://doi.org/10.16990/SOBIDER.4963
19. Çanakçı, E. ve Mak, M. (2023). Bağlamada tel ayırma tekniği. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi(106), s. 1-25.
20. Duygulu, M. (2014). Türk halk müziği sözlüğü. İstanbul: Pan Yayıncılık.
21. Ekici, S. (1993). Ramazan Güngör ve üç telli kopuzu. Ankara: Kültür Bakanlığı Halk Kültürlerini Araştırma ve Geliştirme Genel Müdürlüğü Yayınları.
22. Ekinci, A. (2014). Tekelinin dilinden telinden 2. Ankara: İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Yayınları.
23. Erdem, F. (2018). Dirmil yörük müzik kültürü. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Hacettepe Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü, Ankara.
24. Ersoy, İ. (2009). Türkiye'de uluslaşma sürecinde bir simge olarak bağlama. A. Koçak (Ed.), Halk müziğinde Çalgılar (s. 268-278). Kocaeli: Motif Vakfı Yayınları.
25. Gürel, M. (2021). Anadolu edvar geleneği yaklaşımıyla makamı oluşturan temel ilke ve öğeler,hicaz perde düzeninden doğan otuz yedi makam. İdil(85), s. 1376-1409.
26. Gazimihal, M. R. (1961). Musiki sözlüğü. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
27. Gazimihal, M. R. ve Karsel, H. S. (1939). Ankara bölgesi musiki folkloru: halk ezgi, çalgıve ayak oyunları hakkında notlar I. İstanbul: Nümune Matbaası.
28. Gazimihal, M. R. (2006). Anadolu türküleri ve musıkî istikbâlimiz. (M. Özarslan, Dü.) İstanbul: Doğu Kütüphanesi.
29. Gerbino, G. (2015). Reflection: Music and sympathy. E. Schliesser (Ed.), Sympaty: A history. New York: Oxford University Press.
30. Gerekten, S. E. ve Özdek, A. (2020). Türkiye'de mesleki müzik eğitimi kurumlarında bağlama derslerinde misket düzeni öğretiminin akademisyen görüşleri aracılığıyla betimlenmesi. Eurasian Journal of Music and Dance(16). https://doi.org/10.31722/ejmd.757543
31. Gerekten, S. E. (2022). Bağlama/Saz öğretimine yönelik hazırlanmış yazılı materyallerin tel düzenleri perspektifinde incelenmesi. Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi, 1(13), s. 502-524. https://doi.org/10.51460/baebd.1072179
32. Grisman, D. (2000). "Bill Monroe Interview" (excerpts). T. Ewing içinde, The Bill Monroe Reader (s. 104-106). Urbana and Chicago: University of Illinois Press.
33. HÜADK Folklor Arşivi, “Antalya 1946” başlıklı derleme fişleri dosyası.
34. HÜADK Folklor Arşivi, “Burdur 1942” başlıklı derleme fişleri dosyası.
35. HÜADK Folklor Arşivi, “Edirne 1947” başlıklı derleme fişleri dosyası.
36. HÜADK Folklor Arşivi, “Isparta 1942” başlıklı derleme fişleri dosyası.
37. HÜADK Folklor Arşivi, “Konya 1940” başlıklı derleme fişleri dosyası.
38. HÜADK Folklor Arşivi, “Burdur 1942”, Plak No. 937 b:1.
39. HÜADK Folklor Arşivi, “Isparta 1942”, Plak No. 930 a:1, a:2.
40. HÜADK Folklor Arşivi, “Konya 1940”, Plak No. 786 a, 778 b:1, 801 a:1.
41. İmamverdi, I. (2021). Azerbaycan Âşık İcracılığı Sanatı. Ankara: İksad.
42. Kaya, C.V. (2014). Ankara Devlet Konservatuvarı'nın halk müziği alan araştırmaları kataloğu. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi , Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
43. Kızıler, Z. G. (2007). Bağlamadaki şelpe tekniği yeni uygulamalarının armonik ve melodik yönden analizi. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Başkent Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
44. Karahan, C. ve Doğan, M. (2025). Permütasyon ve simetri bakımından bağlama düzenleri: Bozuk, bağlama ve şûr. Online Journal of Music Sciences,, s. 678-702. https://doi.org/10.31811/ojomus.1700531
45. Koruk, Ç. (2009). Teke yöresinde kullanılan telli çalgıların müzikal ve teknik analizi, (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul: Haliç Üniversitesi.
46. Kurt, İ. (1989). Bağlamada düzen ve pozisyon. İstanbul: Pan Yayıncılık.
47. Mert, B. (2018). Geçmişten bugüne yeni anlatım olanaklarıyla bağlama, (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü, İstanbul.
48. OpenAI. (2026). ChatGPT (5.2) [Large language model]. https://chatgpt.com
49. Ozanoğlu, İ. (1963). Kastamonu halkiyat ve harsiyatı: halk sazları.
50. Özbek, M. A. (2014). Türk halk müziği el kitabı terimler sözlüğü. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
51. Özdemir, Ö. (2008). Talip Özkan'ın sanatçı kişiliği ve ege bölgesine kazandırdığı zeybek eserlerin müzikal analizi. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Haliç Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
52. Öztürk, O. M. (2014). Makam müziğinde ezgi ve makam ilişkisinin analizi ve yorumlanması açısından yeni bir yaklaşım: perde düzenleri ve makamsal ezgi çekirdekleri. (Yayımlanmamış doktora tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
53. Öztürk, O. M. (2015). Halk mûsi̇kîsi̇ repertuar ı̇ncelemeleri̇ni̇n makam nazari̇yesi̇ araştırmalarına yapabi̇leceği̇ katkılar. Ege Üniversitesi Devlet Türk Musikisi Konservatuvarı Dergisi(7), 1-27.
54. Parlak, E. (2000). Türkiye'de el ile (şelpe) bağlama çalma geleneği ve çalış teknikleri. Ankara: Kültür Bakanlığı.
55. Picken, L. (1975). Folk musical instruments of Turkey. London: Oxford University Press.
56. Roig-Francoli, M. A. (2008). Understanding post-tonal music. McGraw-Hill.
57. Saygun, A. A. (1990, Ekim). Rize, Artvin ve Kars havalisi türkü, saz ve oyunları hakkında bâzı mâlumat. Folklora Doğru (60), s. 277-333.
58. Stokes, M. (2020). Türkiye'de arabesk olayı. İstanbul: İletişim Yayınları.
59. Şimşek, E. (2023, Eylül). Alevi̇/halk müzi̇ği̇ni̇n ı̇hyası süreci̇nde otanti̇si̇te ı̇nşası ve bağlama ı̇crasında özcü-yeni̇li̇kçi̇ eği̇li̇mler. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, s. 75-110.
60. Uludağ, E. (2009). Teke yöresi müzik kültüründe iki telli kozağaç curası. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Haliç Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
61. Ünal, R. (2000). Türk halk musikimizde bağlama düzenleri. S. Turhan (Ed.), Türk Halk Müziğinde Çeşitli Görüşler (s. 463-484). T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
62. Whitehill, D. (1997). Alternate tunings for guitar: a comprehensive guide for over 300 tunings. Hal Leonard.
63. Yönetken, H. B. (2006). Derleme Notları I.Kitap. Ankara: Sun Yayınevi.
64. Yıldız, E. C. (2025). Türk halk müziği bağlamında derlemeci kavramının incelenmesi. Yegah Müzikoloji Dergisi, 8(3), 2054-2069. https://doi.org/10.51576/ymd.1757715
65. Url 1 Nassehpoor, P. Parham Nassehpoor The Persian Tar Player. Parham Nassehpoor Web Sitesi (Erişim Adresi: https://parhamnassehpoor.com), (Erişim tarihi: 19.11.2025).
66. Url 2 Reverb. (2019, Mayıs 3). Sierra Hull on Split-Tuning a Mandolin | Reverb Interview. [video]. Youtube. (Erişim Adresi: https://www.youtube.com/watch?v=iJYgxbiqRao), (Erişim tarihi: 19.11.2025).
67. Url 3 miguelbass. (2016, Nisan 18). Chris Squire and the 8-string bass - Part 4 [bass tutorial / bass lesson]. [video]. Youtube. https://www.youtube.com/watch?v=0TDXEBUKc4Y ), (Erişim tarihi: 21.11.2025).
68. Url 4 Michael Manring Tunings. Internet Wayback Machine. (Erişim Adresi: https://web.archive.org/web/20060511015959/www.manthing.com/tunings.htm), (Erişim tarihi: 21.11.2025).
69. Url 5 Yoshida, S. (2024, Ocak 26). My Microtonal Piano. Spotify. (Erişim Adresi: https://open.spotify.com/intl-tr/album/5ZMPB72SohiVHiVF1ivvYC), (Erişim tarihi: 28.11.2025).
70. Url 6 Emre Dayıoğlu/Türküler (2017, Mayıs 20). Ali Ulutaş ''Cura Saz Dörttelli'' (Emre Dayıoğlu Arşivi). [video]. Youtube. https://www.youtube.com/watch?v=Fp0KQdtg860), (Erişim tarihi: 23.11.2025).
71. Url 7 Nişanyan, S. (2017, Mayıs 20). Nişanyan Yeradları, (Erişim Adresi https://www.nisanyanyeradlari.com/?y=%C3%96rkenez&ul=Hepsi&o=c&s=1&n=0), (Erişim tarihi: 11.01.2026.)
72. Url 8 Rashidi, M. (2020, Nisan 21). Akort etmek ve âşık müziğinin akort düzenleri. [video]. Youtube. (Erişim Adresi: https://www.youtube.com/watch?v=d3l7F-sK05o), (Erişim tarihi: 06.11.2025).
73. Url 9 Halil İbrahim Özbay (2016, Mart 18). Cem Tarım - Bağlamam Perde Perde. [video]. Youtube. (Erişim Adresi: https://www.youtube.com/watch?v=3_cGWLkJrnI), (Erişim tarihi: 12.12.2025).
74. Url 10 Oğuzhan AÇIKGÖZ (2023, Nisan 4). Oğuzhan Açıkgöz -Şu Dağların Yükseğine Erseler. [video]. Youtube. https://www.youtube.com/watch?v=Ik5Hv7M_4zA), (Erişim tarihi: 11.12.2025).
75. Url 11 Atakan Turaç (2026, Ocak 9). Doğaçlama. [video]. Youtube. https://www.youtube.com/shorts/wz2SdurQNP4), (Erişim tarihi: 17.01.2026).
76. Url 12 Kaan Uygar Yılmaz (2025, Aralık 24). Kaytağı-Düzenleme: Kaan Uygar Yılmaz [video]. Youtube. (Erişim Adresi: https://www.youtube.com/watch?v=YUSfos64PMM), Erişim tarihi: 30.12.2025).
77. Url 13 Sinan Ayyıldız (2025, Aralık 13). Elif Dedim Be Dedim. [video]. Youtube. (Erişim Adresi: https://www.youtube.com/shorts/HnYkEXoRlb0), (Erişim tarihi: 13.12.2025).