AYTIS PERFORMANCE AS A MUSICAL PRACTICE IN KAZAKH POETRY AND CULTURAL MEMORY (IN THE CASE OF THE BIRCAN–SARA AYTIS)

Öz

This study examines the aytis tradition, a significant genre within Kazakh oral poetry, through the example of the Bircan-Sara aytis, approaching it not as a text-based poetic contest but as a musical-performative mode of performance. The main aim of the study is to demonstrate that aytis is not merely a verbal exchange in verse form, but a multi-layered performance practice in which sound, musical instruments, rhythm, bodily expression, audience interaction, improvisation, and cultural memory operate simultaneously. The research adopts a qualitative methodology, analyzing the Bircan-Sara aytis within the framework of performance theory and cultural memory studies. In the Findings section, the musical-performative nature of aytis is examined under six equivalent thematic headings: the priority of sound over words, the semantic and structural function of the dombra, meaning production through rhythm and repetition, audience response and stage interaction, improvisation and spontaneous composition, and the invocation and reproduction of cultural memory through performance. The findings reveal that meaning in aytis is not fixed within the written text but is produced during the act of performance and through interaction with the audience. In this respect, aytis functions as a dynamic performative space in which Kazakh cultural memory is actively recalled, negotiated, and continuously reconstituted.

Anahtar Kelimeler

• Kazakh poetry
• aytis
• musical performance
• performance theory
• cultural memory

KAZAK ŞİİRİNDE MÜZİKAL İCRA BİÇİMİ OLARAK AYTIS PERFORMANSI VE KÜLTÜREL HAFIZA (BİRCAN - SARA AYTISI ÖRNEĞİNDE)

Öz

Bu çalışma, Kazak sözlü şiir geleneği içerisinde önemli bir yere sahip olan aytıs türünü, Bircan–Sara aytısı örneği üzerinden, yazılı metin merkezli yaklaşımların ötesine geçerek müzikal-performatif bir icra biçimi olarak ele almaktadır. Çalışmanın temel amacı, aytısın yalnızca karşılıklı söylenen manzum bir yarışma olmadığını; ses, çalgı, ritim, beden, dinleyici etkileşimi, doğaçlama ve kültürel hafıza gibi çok katmanlı unsurların birlikte işlediği bütüncül bir performans pratiği olduğunu ortaya koymaktır. Bu doğrultuda çalışma, nitel yöntemle yürütülmüş; Bircan–Sara aytısına ait metinler performans kuramı ve kültürel hafıza yaklaşımları çerçevesinde analiz edilmiştir. Bulgular bölümünde aytıs icrasının müzikal yapısı; sesin söze önceliği, dombıranın anlamsal ve yapısal işlevi, ritim ve tekrar üzerinden anlam üretimi, dinleyici tepkisi ve sahne etkileşimi, doğaçlama ve anlık kompozisyon ile kültürel hafızanın icra yoluyla yeniden üretimi biçiminde altı eşdeğer başlık altında incelenmiştir. Elde edilen bulgular, aytıs performansında anlamın yazılı metinde değil; icra anında ve toplulukla kurulan etkileşim içinde üretildiğini göstermektedir. Bu bağlamda aytıs, Kazak kültürel hafızasının canlı tutulduğu ve her icrada yeniden biçimlendiği dinamik bir performans alanı olarak değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kazak şiiri
• aytıs
• müzikal icra
• performans kuramı
• kültürel hafıza

Kaynakça

1. Aça, Mehmet (2002), Kazak Türklerinin destanları ve destancılık geleneği. Konya: Kömen Yay.
2. Altınkaynak, E., Ashimova, D., & Nauanova, G. (2018). Kazaklarda âşık (aytısker) atışmalarının (aytısların) özellikleri. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, (40), 430-443. https://doi.org/10.17498/kdeniz.484976
3. Amanova, A. Z. & N. A. Carasbaev (2022). Belgili kanşa curtka atı - Sara. Central Asian Academic Journal of Scientific Research, 2(1), 243–246.
4. Asanov, K. D. (2010). Aytıs önerinin publitsistikalyk sipatı. Elektronik kitap
5. Cubanov, A. K. (1976). En-küy saparı. Almatı: Kazak SSR Gılım Akademiyası Baspası.
6. Çetin, H. (2024). Kazak Türklerinin düğün geleneği müzikleri ve ritüel örnekleri. Folklor/Edebiyat, 30(119), 761-780. https://doi.org/10.22559/folklor.2665
7. Çobanoğlu, Ö. (1999). Halkbilimi kuramları ve araştırma yöntemleri tarihine giriş. Ankara: Akçağ Yayınları.
8. Doğan, C. (2025). Erzincan’lı Âşık Dursun Hazani’nin Saz İcrâcılığında Gelenek ve Yorum: Usta-Çırak İlişkisi Bağlamında Bir Âşığın Kimliği. Abant Sosyal Bilimler Dergisi, 25(3), 1710-1729. https://doi.org/10.11616/asbi.1742593

9. Ekici, M. (1998). Halkbilimi çalışmalarında metin (text), doku (texture), sosyal çevre ve şartlar (konteks) ilişkisinin önemi. Millî Folklor, (39), 34-40.
10. Kaynarbayev, S. (1985). Akın Sara - Sara Tastanbekkızının ömiri men tvorçestvosı. Kaynarbayev, S. (Ed.), Akın Sara: Aytıs, ölender, dastan içinde (5-34). Almatı: Cazuvşı.
11. Kaynarbayev, S. (Ed.) (1985). Akın Sara: Aytıs, ölender, dastan. Almatı: Cazuvşı.
12. Karenov, R. S. (2012). Arkanın akını Bircan salın Jetisu bülbüli akın Sara ile aytısı. Filoloji Serisi, 2(66), 93–100.
13. Kundakcı, M. (2019a). Kırgız Zamane Edebiyatı. Ankara: Bengü Yayınları.
14. Kundakcı, M. (2019b). XIV. Yüzyıl Kırgız Şairi Toktogul Irçı’nın (Saydali Uulu) Şiirlerinde Öne Çıkan Temalar. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12(65), 121-129.
15. Kuzembay, S. E. (2009). Kazak muzıkası. Antologiya: Köp tomdık. 6-tom. Kasibi halık kompozitorlarının şığarmaşılığı (XX gasırdın 40-cıldarına deyin). QazAqparat.
16. Mukanov, S. (1965). Aytıs: Birinşi tom. Almatı: Kazak SSR Gılım Akademiyası, M. O. Auezov atındağı adebiet Cane Öner Institutı.
17. Nuriman, B. (2023). Türkiye ve Kazakistan’da âşık atışmasının/aytısın güncel durumu hakkında karşılaştırmalı bir inceleme. Millî Folklor, 35(140), 107–118. https://doi.org/10.58242/millifolklor.1271756
18. Ong, W. J. (2010). Sözlü ve yazılı kültür: Sözün teknolojileşmesi (S. Postacıoğlu Banon, Çev.). İstanbul: Metis Yayınları.
19. Satınbekova, M. (2022). Sözlü şiirden aytısa: Kazak folklorundaki bädik şiirlerinin türsel değişimi. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 15(38), 458–468. https://doi.org/10.12981/mahder.1100989
20. Solakoğlu, S. (2011). Türklerde küy sanatı ve Kazak Türklerinin küy geleneği (Yayımlanmamış doktora tezi). Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sakarya.
21. Tasmagambetova, Z. C. (2016). XIX yüzyıldaki Kazak edebiyatının tarihi. Kostanay Devlet Üniversitesi Yayınları.
22. Urakova, L. (2014). Performans teori’nin aytıslara uygulanması ve Konısbay’ın Şınbolat’la yaptığı aytısta söyleyici, genel dinleyici, keşif ve düzenleme. bilig, 71, 269–280.
23. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2016). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık.
24. Bircan-Sara Aytısı (Erişim adresi: https://www.youtube.com/watch?v=3p-872iE95A), (Erişim tarihi: 04.03.2026).