Eylemlilik ve Temel Psikolojik İhtiyaçların Problemli İnternet Kullanımına Etkisi: Hiyerarşik Regresyon Analizi Bulguları

Öz

Bu araştırma, üniversite öğrencilerinde problemli internet kullanımının, temel psikolojik ihtiyaçlar, yükseköğrenim yaşam doyumu ve eylemli kişilik ile ilişkisini incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışma nicel ve kesitsel bir tasarımda yürütülmüş, Türkiye’deki 20 üniversiteden 509 öğrenciden elde edilen veriler analiz edilmiştir. Veri toplama araçları olarak Temel Psikolojik İhtiyaçlar Ölçeği, Yükseköğrenim Yaşam Doyumu Ölçeği, Çok Yönlü Eylemli Kişilik Ölçeği ve Problemli İnternet Kullanımı Ölçeği kullanılmıştır. Korelasyon analizleri, problemli internet kullanımının temel psikolojik ihtiyaçlar ve eylemli kişilik ile negatif yönde anlamlı ilişkili olduğunu göstermiştir. Yaşam doyumu ile problemli internet kullanımı arasındaki ilişki ise düşük düzeyde, ancak istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur. Ayrıca eylemli kişilik, temel psikolojik ihtiyaçlar ve yaşam doyumu ile anlamlı derecede pozitif ilişkili iken, temel psikolojik ihtiyaçların yaşam doyumu ile pozitif bir ilişkisi olduğu belirlenmiştir. Hiyerarşik regresyon analizi sonuçları, eylemli kişiliğin problemli internet kullanımındaki varyansın %8.8’ini açıkladığını, modele temel psikolojik ihtiyaçların eklenmesiyle açıklanan varyansın %12.6’ya yükseldiğini göstermiştir. Nihai modelde her iki değişken de birbirine yakın büyüklükte, bağımsız negatif yordayıcılar olarak bulunmuştur. Ayrıca temel psikolojik ihtiyaçların yükseköğrenim yaşam doyumundaki varyansın %24.7’sini açıklayan güçlü ve pozitif bir yordayıcı olduğu belirlenmiştir. Sonuçlar, üniversitelerde özerklik destekleyici ve öz-düzenleme odaklı müdahalelerin önemine işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• problemli internet kullanımı
• temel psikolojik ihtiyaçlar
• eylemlilik

Etik Beyan

İstinye Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimler Etik Kurulu tarafından gerekçe, amaç, yaklaşım ve yöntemler dikkate alınarak incelenmiş ve uygun bulunmuştur.

Teşekkür

Katkıları için Emin Gökmen'e teşekkürler.

Examining Problematic Internet Use through Self-Determination and Agency Frameworks: Evidence from University Students

Öz

This study investigated the relationships among problematic internet use (PIU), basic psychological need satisfaction, higher education life satisfaction, and multidimensional agentic personality (MAPS) in university students. A quantitative cross-sectional design was employed, collecting data from 509 students across 20 Turkish universities. Participants completed the Basic Psychological Needs Scale, Higher Education Life Satisfaction Scale, Multi-Measure Agentic Personality Scale, and Problematic Internet Use Scale. Correlation analyses revealed a significant negative association between PIU and both basic psychological need satisfaction and agentic personality. The relationship between PIU and life satisfaction was weak but statistically significant. Conversely, agentic personality was positively associated with both need satisfaction and life satisfaction, and basic psychological need satisfaction showed a strong positive relationship with life satisfaction. Hierarchical regression analysis indicated that agentic personality accounted for 8.8% of the variance in PIU, and the addition of basic psychological need satisfaction raised the explained variance to 12.6%, with both variables emerging as significant independent negative predictors of comparable magnitude. Basic psychological need satisfaction also strongly and positively predicted higher education life satisfaction, explaining 24.7% of its variance. Psychological need satisfaction and agentic functioning appear to serve as protective factors against maladaptive digital engagement.

Anahtar Kelimeler

• problematic internet use
• basic psychological needs
• agency

Etik Beyan

The study has been reviewed and accepted by the Ethics Committee of the Faculty of Social and Human Sciences at İstinye University, taking into account the rationale, purpose, approach, and methods.

Teşekkür

Thanks to Emin Gökmen for his contribution.

Kaynakça

1. Atak, H., Kapçı, E. G., & Çok, F. (2013). Çok-Yönlü Eylemli Kişilik Ölçeği’nin Türkçe formunun değerlendirilmesi. Düşünen Adam: The Journal of Psychiatry and Neurological Sciences, 26(1), 36–45. https://doi.org/10.5350/DAJPN2013260104
2. Bağcı, A. G., & Atak, H. (2022). Üniversite öğrencilerinde çocukluk çağı ruhsal travmaları, eylemlilik ve psikolojik sağlamlık arasındaki ilişkiler. Muş Alparslan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 2(1), 104–122.
3. Baker, J. A. (1998). The social context of school satisfaction among urban, low-income, African American students. School Psychology Quarterly, 13(1), 25–44. https://doi.org/10.1037/h0088970
4. Balcı, Ş., & Koçak, M. C. (2017). Sosyal medya kullanımı ile yaşam doyumu arasındaki ilişki: Üniversite öğrencileri üzerinde bir araştırma. In 1. Uluslararası İletişimde Yeni Yönelimler Konferansı (pp. 34–45). İstanbul Ticaret Üniversitesi Yayınları.
5. Bandura, A. (2006). Toward a psychology of human agency. Perspectives on Psychological Science, 1(2), 164–180. https://doi.org/10.1111/j.1745-6916.2006.00011.x
6. Bekir, S., & Çelik, E. (2020). An investigation of online gaming addiction level among university students in terms of emotional schemas, agentic personality, and various variables. Malaysian Online Journal of Educational Technology, 8(3), 25–40. https://doi.org/10.17220/mojet.2020.03.002
7. Buzzai, C., Sorrenti, L., Tripiciano, F., Orecchio, S., & Filippello, P. (2021). School alienation and academic achievement: The role of learned helplessness and mastery orientation. School Psychology, 36(1), 17–23. https://doi.org/10.1037/spq0000413
8. Can, S., & Zeren, Ş. G. (2019). The role of internet addiction and basic psychological needs in explaining the academic procrastination behavior of adolescents. Çukurova Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 48(2), 1012–1040. https://doi.org/10.14812/cufej.544325

9. Caplan, S. E., Williams, D., & Yee, N. (2009). Problematic internet use and psychosocial well-being among MMO players. Computers in Human Behavior, 25(6), 1312–1319. https://doi.org/10.1016/j.chb.2009.06.006
10. Ceyhan, E., Ceyhan, A. A., & Gürcan, A. (2007). Problemli internet kullanımı ölçeğinin geçerlik ve güvenirlik çalışmaları. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 7(1), 387–416.
11. Chao, C.-M., Kao, K.-Y., & Yu, T.-K. (2020). Reactions to problematic internet use among adolescents: Inappropriate physical and mental health perspectives. Frontiers in Psychology, 11, Article 1782. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2020.01782
12. Chow, H. P. H. (2005). Life satisfaction among university students in a Canadian prairie city: A multivariate analysis. Social Indicators Research, 70(2), 139–150. https://doi.org/10.1007/s11205-004-7526-0
13. Côté, J. E. (1997). An empirical test of the identity capital model. Journal of Adolescence, 20(5), 577–597. https://doi.org/10.1006/jado.1997.0111
14. Côté, J. E., & Levine, C. G. (2015). Identity formation, youth, and development: A simplified approach. Psychology Press. https://doi.org/10.4324/9780203767047
15. Côté, J. E., & Schwartz, S. J. (2002). Comparing psychological and sociological approaches to identity: Identity status, identity capital, and the individualization process. Journal of Adolescence, 25(6), 571–586. https://doi.org/10.1006/jado.2002.0511
16. Çivitçi, A. (2012). Üniversite öğrencilerinde genel yaşam doyumu ve psikolojik ihtiyaçlar arasındaki ilişkiler. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 21(2), 321–336.
17. Dahl, D., & Helmersson Bergmark, K. (2020). Problematic internet use: A scoping review—Longitudinal research on a contemporary social problem, 2006–2017. Nordic Studies on Alcohol and Drugs, 37(6), 497–525. https://doi.org/10.1177/1455072520941997
18. Davis, R. A. (2001). A cognitive-behavioral model of pathological internet use. Computers in Human Behavior, 17(2), 187–195. https://doi.org/10.1016/S0747-5632(00)00041-8
19. Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The “what” and “why” of goal pursuits: Human needs and the self-determination of behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227–268. https://doi.org/10.1207/S15327965PLI1104_01
20. Diener, E. (2000). Subjective well-being: The science of happiness and a proposal for a national index. American Psychologist, 55(1), 34–43. https://doi.org/10.1037/0003-066X.55.1.34
21. Erol, M., & Yıldırım, İ. (2016). The development of higher education life satisfaction scale/Yükseköğrenim yaşam doyumu ölçeğinin geliştirilmesi. Eğitimde Kuram ve Uygulama, 12(1), 221–243.
22. Esen, B. K., & Gündoğdu, M. (2010). The relationship between internet addiction, peer pressure and perceived social support among adolescents. International Journal of Educational Researchers, 1(2), 29–36.
23. Fine, M. (1986). Why urban adolescents drop into and out of public high school. Teachers College Record, 87(3), 393–409. https://doi.org/10.1177/016146818608700309
24. Frazier, L. D., Schwartz, B. L., & Metcalfe, J. (2021). The MAPS model of self-regulation: Integrating metacognition, agency, and possible selves. Metacognition and Learning, 16(2), 297–318. https://doi.org/10.1007/s11409-020-09255-3
25. Göktaş, P., & Öztürk, F. (2022). Üniversite öğrencilerinin internet bağımlılığı ile psikolojik iyi oluş düzeyleri arasındaki ilişkinin incelenmesi. Süleyman Demirel Üniversitesi Vizyoner Dergisi, 13(36), 1097–1116. https://doi.org/10.21076/vizyoner.1070004
26. Gül, Y. E. (2022). Examining the relationship between school satisfaction and life satisfaction. The Journal of International Social Research, 15(85), 45–50. https://doi.org/10.17719/jisr.2022.52570
27. Himmetoğlu, A., & Ayhan, A. (2021). Sosyal medya kullanım motivasyonu, boş zaman doyumu ve yaşam doyumu arasındaki ilişkinin incelenmesi: Akdeniz Üniversitesi örneği. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 8(2), 1141–1174. https://doi.org/10.30798/makuiibf.910695
28. Kırcaburun, K. (2016). Self-esteem, daily internet use and social media addiction as predictors of depression among Turkish adolescents. Journal of Education and Practice, 7(24), 64–72.
29. Longstreet, P., & Brooks, S. (2017). Life satisfaction: A key to managing internet and social media addiction. Technology in Society, 50, 73–77. https://doi.org/10.1016/j.techsoc.2017.05.003
30. Mangeloja, E., & Hirvonen, T. (2007). What makes university students happy? International Review of Economics Education, 6(2), 27–41. https://doi.org/10.1016/S1477-3880(15)30105-5
31. Martin, J., Sugarman, J., & Thompson, J. (2003). Psychology and the question of agency. SUNY Press.
32. Morsünbül, Ü. (2013). Ergenlik döneminde eylemlilik, kimlik biçimlenmesi ve yaşam doyumu arasındaki ilişkilerin incelenmesi. Düşünen Adam: The Journal of Psychiatry and Neurological Sciences, 26(2), 164–170. https://doi.org/10.5350/DAJPN2013260206
33. Nazik, F., & Güneş, G. (2019). Üniversite öğrencilerinde problemli internet kullanımı ve sağlıklı yaşam biçimi davranışları. Cukurova Medical Journal, 44(Suppl. 1), 41–48. https://doi.org/10.17826/cumj.533376
34. Okur, S., & Özekes, M. (2020). Relationship between basic psychological needs and problematic internet use of adolescents: The mediating role of life satisfaction. ADDICTA: The Turkish Journal on Addictions, 7(4), 214–222. https://doi.org/10.5152/ADDICTA.2020.20041
35. Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2017). Self-determination theory: Basic psychological needs in motivation, development, and wellness. Guilford Press. https://doi.org/10.1521/978.14625/28806
36. Sánchez-Fernández, M., & Borda-Mas, M. (2023). Problematic smartphone use and specific problematic internet uses among university students and associated predictive factors: A systematic review. Education and Information Technologies, 28(6), 7111–7204. https://doi.org/10.1007/s10639-022-11437-2
37. Sever, G. (2021). Ergenlerin temel psikolojik ihtiyaçları ile internet bağımlılığı arasındaki ilişki. Kuram ve Uygulamada Sosyal Bilimler Dergisi, 5(1), 40–52. https://doi.org/10.48066/kusob.730157
38. Sica, L. S., Di Palma, T., Sestito, L., & Ragozini, G. (2023). Identity capital model in Italian university students: Evaluation of the Italian versions of the Multi-Measure Agentic Personality Scale and Identity Stage Resolution Index. Statistica Applicata—Italian Journal of Applied Statistics, 34(3). https://doi.org/10.26398/IJAS.0034-014
39. Solmaz, P., Başkaya, E., Kaya, Ç., & Türkmen, İ. (2022). Hemşirelik öğrencilerinin problemli internet kullanımı ile öz-etkililik-yeterlik algıları arasındaki ilişkinin incelenmesi: Tanımlayıcı araştırma. Türkiye Klinikleri Hemşirelik Bilimleri Dergisi, 14(1), 185–195. https://doi.org/10.5336/nurses.2020-79149
40. Soriano-Molina, E., Limiñana-Gras, R. M., Patró-Hernández, R. M., & Rubio-Aparicio, M. (2025). The association between internet addiction and adolescents’ mental health: A meta-analytic review. Behavioral Sciences, 15(2), Article 116. https://doi.org/10.3390/bs15020116
41. Tabachnick, B. G., & Fidell, L. S. (2013). Using multivariate statistics (6th ed.). Pearson.
42. Taşlıyan, M., Hırlak, B., Güler, B., & Gündoğdu, E. (2018). İnternet bağımlılığı, yaşam doyumu ve bazı demografik değişkenler arasındaki ilişkiler. Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 2(2), 166–179.
43. Wehmeyer, M. L., Shogren, K. A., Little, T. D., & Lopez, S. J. (Eds.). (2017). Development of self-determination through the life-course. Springer. https://doi.org/10.1007/978-94-024-1042-6
44. Weinstein, A., & Aboujaoude, E. (2015). Problematic internet use: An overview. In E. Aboujaoude & V. Starcevic (Eds.), Mental health in the digital age: Grave dangers, great promise (pp. 3–26). Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/med/9780199380183.003.0001
45. Wong, T. Y., Yuen, K. S. L., & Li, W. O. (2015). A basic need theory approach to problematic internet use and the mediating effect of psychological distress. Frontiers in Psychology, 5, Article 1562. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2014.01562
46. Young, K. S., & de Abreu, C. N. (Eds.). (2011). Internet addiction: A handbook and guide to evaluation and treatment. John Wiley & Sons. https://doi.org/10.1002/9781118013991