Kelâm İlminde Zât-Sıfat İlişkisi: Nûreddîn es-Sâbûnî Örneği

Öz

Dinlerin kavramlarının, metafizik boyutlarının ve teolojik sistemlerinin oluşumunda ilâh tasavvurunun büyük bir etkisi vardır. İslam’ın ilk hicri asırlarından itibaren, akide ve kelâm tartışmalarının odak noktasında ilahi sıfatlar ve bu sıfatların zât ile ilişkisi bulunur. Zâtın bilinemezliği konusunda genel bir mutabakat olmasına rağmen, ilahi sıfatların doğası ve bu sıfatların zât ile bağlantısı üzerindeki tartışmalar, mezhepleşmenin önemli nedenlerinden biri olmuştur. Sâbûnî, el-Kifâye adlı eserinde zât ve sıfatlar konusundaki tartışmaları konu edinerek Mâtürîdî geleneğinin ana ilkelerini açıklar. Çalışmada, Sâbûnî’nin ilahi sıfatların Allah’ın zâtıyla olan ilişkisini nasıl ele aldığı ve Ehl-i sünnet düşüncesinin temel prensibini nasıl koruduğu analiz edilmektedir. Sâbûnî’nin, konuyu diğer mezheplerle mukayeseli olarak ele alması ve dilinin sadeliği, İslam felsefesi ve kelâm ilminde örnek bir yaklaşım olarak değerlendirilmektedir. Bulgular, Sâbûnî’nin aşırı tenzihçi ve tasvir edici yaklaşımlar arasında bulduğu dengeyi ve İslam teolojisine yaptığı katkıları göstermektedir. Bu çalışma, Sâbûnî’nin ulûhiyet alanında İslâm teolojisindeki zengin geleneği modern dönemlere taşıyarak, bu alandaki çalışmalara katkı amacıyla yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kelâm
• Zât
• Varlık
• Kadîm
• Hâdis.

Dinlerin kavramlarının, metafizik boyutlarının ve teolojik sistemlerinin oluşumunda ilâh tasavvurunun büyük bir etkisi vardır. İslam’ın ilk hicri asırlarından itibaren, akide ve kelâm tartışmalarının odak noktasında ilahi sıfatlar ve bu sıfatların zât ile ilişkisi bulunur. Zâtın bilinemezliği konusunda genel bir mutabakat olmasına rağmen, ilahi sıfatların doğası ve bu sıfatların zât ile bağlantısı üzerindeki tartışmalar, mezhepleşmenin önemli nedenlerinden biri olmuştur. Sâbûnî, el-Kifâye adlı eserinde zât ve sıfatlar konusundaki tartışmaları konu edinerek Mâtürîdî geleneğinin ana ilkelerini açıklar. Çalışmada, Sâbûnî’nin ilahi sıfatların Allah’ın zâtıyla olan ilişkisini nasıl ele aldığı ve Ehl-i sünnet düşüncesinin temel prensibini nasıl koruduğu analiz edilmektedir. Sâbûnî’nin, konuyu diğer mezheplerle mukayeseli olarak ele alması ve dilinin sadeliği, İslam felsefesi ve kelâm ilminde örnek bir yaklaşım olarak değerlendirilmektedir. Bulgular, Sâbûnî’nin aşırı tenzihçi ve tasvir edici yaklaşımlar arasında bulduğu dengeyi ve İslam teolojisine yaptığı katkıları göstermektedir. Bu çalışma, Sâbûnî’nin ulûhiyet alanında İslâm teolojisindeki zengin geleneği modern dönemlere taşıyarak, bu alandaki çalışmalara katkı amacıyla yapılmıştır.

Öz

The concept of the divine has a significant impact on the formation of the metaphysical dimensions and theological systems of religions. Since the early centuries of Islam, the focus of aqeedah and kalam discussions has been on divine attributes and their relationship with the divine essence. Although there is a general consensus on the unknowability of the essence, debates on the nature of divine attributes and their connection to the essence have been one of the major reasons for the formation of different sects. In his work, al-Kifaya, al-Sabuni addresses the debates on the essence and attributes, elucidating the main principles of the Maturidi tradition. This study analyzes how al-Sabuni addresses the relationship of divine attributes with the essence of God and how he preserves the fundamental principles of Ahl al-Sunnah thought. Al-Sabuni’s comparative approach with other sects and the simplicity of his language are considered exemplary in Islamic philosophy and kalam. The findings demonstrate the balance al-Sabuni achieves between extreme transcendence and anthropomorphism, highlighting his contributions to Islamic theology. This study aims to contribute to the field by carrying forward the rich tradition of Islamic theology in the realm of divinity to modern times through al-Sabuni’s works.

Anahtar Kelimeler

• Kalâm
• Essence
• Existenc
• Eternal
• Tempor.

Kaynakça

1. Ardoğan, R. (2017). Akideden Kelâma Kelâm Tarihi. İstanbul: Klm Yayınları.
2. Ardoğan, R. (2022). Müteşabihleri Anlamada Mihenk Taşları. İstanbul: Klm Yayınları.
3. Aḥmed b. Ḥanbel, E. A. (1995). el-Müsned (A. M. Şâkir, Ed.). Kahire: Dâru’l-Ḫadîs̱.
4. Bağdadi, Ebû Mansur Abdülkahir b Tahir b Muhammed Temimi Abdülkahir. (1981). Usulü’d-din. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye.
5. Bâkıllânî, Ebu Bekr Muhammed b. Tayyib b. Muhammed el-Basrî. Kitâbü’t-temhîd. (1957). Kitâbü’t-temhîd (R. J. McCarthy, Ed.). Beyrut: Mektebetü’ş-Şarkiyye.
6. Bûtî, M. Saîd Ramazan. (1988). es-Selefiyye: Merḥaletün zemeniyye mübâreke lâ meẕhebün İslâmî. Dımaşk.
7. Bûtî, M. Saîd Ramazan. (1402/1988). el-Kübre’l-yaḳīniyyâti’l-kevniyye. Dımaşk.
8. Cevherî, Ebû Nasr İsmâîl b. Hammâd. (1987). Tâcu’l-Luğa ve Ṣıḥâḥu’l-ʿArabiyye (A. A. ʿAṭṭâr, Ed., 6 vols.). Beyrut: Dâru’l-ʿİlm li’l-Melâyîn.

9. Cürcânî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Alî es-Seyyid eş-Şerîf . (1983). et-Ta’rifat. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye.
10. Cüveynî, İmâmü’l-Harameyn. (1950). el-İrşâd ilâ kavâtıʿi’l-edilleti fî usûli’l-iʿtikād (M. Y. Mûsâ & A. A. Abdülhamîd, Eds.). Kahire: Mektebetü’l-Hancî.
11. Çelebi, İ. (2009). Sıfat. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 37, 100-106. İstanbul: TDV Yayınları.
12. Demir, O. (2013). Zât. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 44, 148-150. İstanbul: TDV Yayınları.
13. Düzgün, Ş. A. (Ed.). (2018). Kelâm El Kitabı. Ankara: Grafiker Yayınları.
14. Ebû Ḥanîfe, N. b. S. b. Z. b. M. (1999). el-Fıḳhu’l-Ekber. BAE: y.y.
15. Erdinç, Z. (n.d.). Teşekkül dönemi kelâm kaynaklarında zâtî sıfatların tespiti ve sayısı. Türkiye Lisansüstü Çalışmalar Kongresi, 103-112.
16. Eş’arî, Ebu’l-Hasen. (2019). Makâlâtü’l-İslâmiyyîn ve’htilâfi’l-musallîn (Ö. Aydın & M. Dalkılıç, Trans.). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
17. Eş’ari, Ebu’l-Hasen. (1995). Makalatü’l-İslâmiyyin ve ihtilafü’l-musallin. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye.
18. Gardet, L., & Anawati, G. (2015). İslam Teolojisine Giriş (A. Arslan, Trans.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
19. Gazzâlî, Ebû Ḥâmid Muḥammed b. Muḥammed. (1988). Tehâfutu’l-Felâsife (S. Dunyâ, Ed.). Kahire: Daru’l-Meʿârif.
20. Gölcük, Ş. (2010). Kelâm. Konya: Tekin Kitabevi.
21. İbn Manẓûr, er-Ruveyfiʿî. (1993). Lisân’l-ʿArab (15 vols.). Beyrut: Dâru Ṣâdır.
22. Kolektif. (2023). İslam Akaidi (Y. Ulutaş, Ed.). Kitap Dünyası.
23. Kur’an-ı Kerim Meali. (2020). Kur’an-ı Kerim Meali (Kolektif, Trans.). Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları.
24. Köksal, E. (2018). İlk dönem Mu’tezile kelâmında zât-sıfat ilişkisi- Sıfat, mâna ve ahvâl kavramları üzerinden bir değerlendirme. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2018(1), 235-249.
25. Mâtürîdî, Ebû Mansûr. (2021). Kitâbü’t-Tevhîd (B. Topaloğlu, Trans.). İstanbul: İsam Yayınları.
26. Nesefi, Ebü’l-Muin Meymun b Muhammed b Muhammed el-Hanefi. (1993). Tebsıratü’l-edille fî usuli’d-din. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı.
27. Sâbûnî, Nûreddin Ahmed b. Mahmûd b. Ebî Bekr. (2019). el-Kifâye fi’l-hidâye. Ankara, İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı (İSAM).
28. Şehristânî, Ebu’l-Feth Tâcüddîn Muhammed b. Abdilkerîm b. Ahmed. (1968). el-Milel ve’n-nihal (A. M. el-Vekîl, Ed., 3 vols.). Kahire: Müessesetü’l-Halebî.
29. Tehânevî, Muhammed A’lâ b. Alî b. Muhammed Hâmid. (1996). Keşşâfü Istılâhâti’l-Fünûn Ve’l-Ulûm. Lübnan: Mektebetü Lübnan Nâşirûn.
30. Topaloğlu, B. (1995). Esmâ-i Hüsnâ. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 11, 404-418. İstanbul: TDV Yayınları.
31. Wolfson, H. A. (2017). Kelâm Felsefeleri (K. Turhan, Trans.). Kitabevi.
32. Yavuz, Y. Ş. (1989). Ahval. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 2, 190-192. İstanbul: TDV Yayınları.
33. Yavuz, Y. Ş. (2013). Vücûd. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 43, 136-137. İstanbul: TDV Yayınları.
34. Yurdagür, M. (1984). Allah’ın sıfatları: esmaü’l-hüsna. İstanbul: Marifet Yayınları.