Van Gölü Havzası Seramiklerinde Kullanılan Motifler ve Boyalar

Öz

Bu çalışma, Van Gölü Havzası’nda Kalkolitik Çağ’dan Urartu Krallığı’na uzanan süreçte seramik üretiminde gözlenen teknik, estetik ve kültürel dönüşümleri pigment kullanımı, motif repertuarı ve tipolojik özellikler üzerinden karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Kalkolitik dönemde Halaf etkili siyah boyalı geometrik bezemeler, erken sembolik iletişim biçimlerini yansıtırken; Erken Tunç Çağı’nda Karaz/Kura-Aras kültürünün etkisiyle kazıma bezemeler, çift pişirim ve iki tonlu açkı teknikleri gelişmiştir. Orta Tunç Çağı’nda Van–Urmiye Boyalıları’nın temsil ettiği polikrom yüzey düzeni ve figüratif motifler, estetik çeşitliliğin ve ikonografik anlatının zirvesini oluşturmuştur. Son Tunç–Erken Demir Çağı’nda bezeme sadeleşmiş; kırmızı açkılı kaplar, Urartu estetiğinin erken örnekleri olarak ortaya çıkmıştır. Urartu döneminde ise üretim merkezi bir sistem içinde standartlaşmış; kırmızı perdahlı elit kaplar, kahverengi astarlı günlük kaplar ve kaba pişirme kapları olmak üzere toplumsal tabakalara göre farklılaşan bir tipoloji gelişmiştir. Bulgular, bölgede pigment tercihleri, bezeme teknikleri ve form özelliklerinin kültürel etkileşimlerle şekillenen süreklilik ve kopuşlar içerdiğini göstermektedir. Bu çalışma, Van Gölü Havzası’nda seramik üretimini teknik, estetik ve sosyo-kültürel bağlamlarıyla bir arada değerlendiren kapsamlı bir tipolojik model sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Van Gölü Havzası
• Seramik
• Motif
• Boya
• Kalkolitik Çağ
• Urartu
• Tipoloji

Motifs and Paints Used in Van Lake Basin Ceramics

Öz

This study offers a comparative analysis of the ceramic tradition of the Lake Van Basin from the Chalcolithic period to the Urartian Kingdom, focusing on pigment use, motif repertoire, and typological characteristics. Chalcolithic ceramics from Tilkitepe reflect Halaf-influenced black-on-light geometric designs, suggesting early forms of symbolic communication. In the Early Bronze Age, under the impact of the Karaz/Kura-Araxes culture, burnished two-tone vessels, controlled firing techniques, and incised decorations became prominent. The Middle Bronze Age represents the peak of aesthetic and iconographic diversity, exemplified by the polychrome Van–Urmia Painted Ware, featuring both geometric and figurative motifs. During the Late Bronze–Early Iron Age, decorative traditions became more restrained, while red-burnished vessels emerged as prototypes of the Urartian aesthetic. In the Urartian period, ceramic production became standardized under state control, resulting in distinct typologies associated with different social groups, such as elite red-burnished wares, brown-slipped utilitarian vessels, and coarse handmade pottery for domestic and funerary use. The findings demonstrate that technical preferences, pigment applications, and formal attributes evolved through both cultural continuity and transformative shifts shaped by regional interactions. Overall, this study provides one of the first integrated typological models that jointly evaluates technological, aesthetic, and socio-cultural dimensions of ceramic production in the Lake Van Basin.

Anahtar Kelimeler

• Lake Van Basin
• Pottery
• Motif
• Pigment
• Chalcolitic Age
• Urartu
• Typology

Kaynakça

1. Akgül Çalışkan, H. (2017). Van Gölü Havzası Prehistoryasında çanak çömlek üretimi: Değişim ya da gelişim. Uluslararası Geleneksel Sanatlar Sempozyumu “Yazmalardaki El İzleri” (ss. 1–13). Karadeniz Teknik Üniversitesi.
2. Ayyıldız, N. (2006) Van-Yoncatepe Sarayı Çanak Çömlek Parçalarının Değerlendirilmesi (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul: İstanbul Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü.
3. Erdem, A. Ü. (2018). Erken Demir Çağ mezarları ışığında Van Gölü Havzası’nda statü ve varsıllık üzerine bir değerlendirme. Türkiye Bilimler Akademisi Arkeoloji Dergisi, (1), 29–35.
4. Erdem, A. Ü., & Konyar, E. (2011). Mal grupları. In K. Köroğlu & E. Konyar (Eds.), Urartu çanak çömleği: Doğu’da değişim (ss. 269–276). Yapı Kredi Yayınları.
5. Kılıç, S. (2006). Van Gölü Havzası prehistoryası ve Tilkitepe’nin bugünkü durumu. Arkeoloji ve Sanat, 122, 1–10.
6. Koşay, H. Z., & Turfan, K. (1959). Erzurum-Karaz kazısı raporu. Belleten, 23(91), 349–414. https://doi.org/10.37879/belleten.1264242
7. Özfırat, A. (2001). Doğu Anadolu yayla kültürleri. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
8. Özfırat, A., & Marro, C. (2007). 2004 yılı Van, Ağrı ve Iğdır illeri yüzey araştırması. Türk Arkeoloji Dergisi, 7, 1–20.

9. Sevin, V., Özfırat, A., & Kavaklı, E. (2000). Van-Karagündüz Höyüğü kazıları, 1997 yılı çalışmaları. Belleten, 63(238), 847–868. https://doi.org/10.37879/belleten.1999.847
10. Vançin, P. (2001). Van Karagündüz Höyüğü Erken Transkafkasya Dönemi Çanak Çömleği, (Yüksek Lisans Tezi), Çanakkale: Onsekizmart Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü Arkeoloji Bilim Dalı.