Strategic Importance of Fortresses and Mines in Hakkâri within the Ottoman-Iranian Border Dispute: The Zırnık Mine Case (Based on Prime Ministry Archival Sources)

Öz

This study examines the administrative arrangements, border security, and mining policies implemented by the Ottoman Empire in the Hakkâri region, from the reign of Suleiman the Magnificent (1520–1566) to the era of the Tanzimat reforms within the framework of a centralizing governance approach. During this period, the Ottoman state undertook measures to manage the Hakkâri Sanjak effectively and to utilize its mineral resources efficiently, operating mines such as zırnık, sulfur, and lead. The study provides a comprehensive analysis of the transition of the Hakkâri Emirate into Ottoman sovereignty (1516–1548) through the Tanzimat period (1839–1876), focusing on the centralizing reforms in the region from the 16th to the 19th centuries and Hakkâri’s strategic significance on the Ottoman-Iranian border. The research emphasizes Hakkâri’s strategic role in the Ottoman-Safavid and Qajar rivalry, as well as the value of the region’s rich mineral deposits—particularly zırnık—for the Ottoman industry. The study primarily relies on documents from the Ottoman Prime Ministry Archives and academic publications directly related to the period. Based on these sources, data on the quantity, economic value, transportation, and utilization of minerals extracted in the Hakkâri region within the Ottoman industry have been analyzed. Additionally, the study examines how the Ottoman centralization policies were implemented in Hakkâri and their effects on local administration

Anahtar Kelimeler

• Hakkâri Emirate
• Sulfur and Lead Mines
• Centralized Administration
• Ottoman Mining
• Tanzimat Reforms.

Osmanlı-İran Sınır Meselesinde Hakkâri’de Kale ve Madenlerin Rolü: Zırnık Madeni Örneği (Başbakanlık Arşiv Belgeleri Işığında)

Öz

Bu çalışma, Osmanlı Devleti'nin Hakkâri bölgesinde uyguladığı idari düzenlemeler, sınır güvenliği ve maden işletmeciliği politikalarını Kanuni Sultan Süleyman döneminden (1520-1566) başlayarak Tanzimat reformları dönemindeki merkeziyetçi yönetim anlayışı çerçevesinde ele almaktadır. Bu dönemde Osmanlı Devleti, Hakkâri sancağında zırnık, kükürt ve kurşun gibi madenleri işleterek bölgenin yönetimini ve madenlerin verimli kullanımını sağlamaya yönelik adımlar atmıştır. Hakkâri Mirliği'nin Osmanlı egemenliğine geçiş sürecinden (1516-1548) Tanzimat dönemine (1839-1876) kadar olan süreçte, Osmanlı Devleti'nin 16. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar bölgedeki merkeziyetçi reformları ve Hakkâri'nin Osmanlı-İran sınırındaki stratejik önemi kapsamlı bir şekilde incelenmiştir. Çalışmada, Osmanlı-Safevi ve Kaçar rekabetinde Hakkâri’nin stratejik rolü ile bölgedeki zengin maden yataklarının ve özellikle zırnık madeninin Osmanlı sanayisi için taşıdığı değer vurgulanmaktadır. Çalışmada temel kaynak olarak Osmanlı Başbakanlık Arşivi'nde bulunan belgeler ve dönemi doğrudan ilgilendiren akademik yayınlar kullanılmıştır. Bu belgeler ışığında, Hakkâri bölgesinde çıkarılan madenlerin miktarı, ekonomik değeri, taşınması ve Osmanlı sanayisindeki kullanımı hakkında veriler analiz edilmiştir. Ayrıca, Osmanlı Devleti'nin merkeziyetçi politikalarının Hakkâri bölgesinde nasıl uygulandığı ve bu uygulamaların yerel idare üzerindeki etkileri incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Hakkâri Mirliği
• Kükürt ve Kurşun madenleri
• Merkeziyetçi yönetim
• Osmanlı madenciliği
• Tanzimat reformları.

Kaynakça

1. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA).
2. Dahiliye Nezareti İdare Evrakı (DH.İD): 85/3.
3. İrade Dahiliye (İ.DH): 1482/62, 1482/63.
4. Sadaret Mektubî Kalemi (A.MKT): 44/19, 81/10, 114/82.
5. Hatt-ı Hümâyûn Tasnifi (HAT): 810/37204, 794/36840, 801/37091, 810/37207, 810/37204.G.2, 810/37204.G.3.
6. İrade Mesail-i Mühimme (İ.MSM): 52/1338.
7. Meclis-i Vâlâ Riyâset-i Celîle Evrakı (İ.MVL): 114/1744.
8. Meclis-i Vâlâ Evrakı (MVL): 324/16, 324/9.

9. Hariciye Dairesi Defterleri (HH.d): 15900, 16101, 16102, 15591, 155898, 15587, 15588, 15899, 15593, 15594, 15600, 15592.
10. Hariciye Nezareti Siyasi Kısım Evrakı (HR-SYS): 81/22.
11. Akın, İ. (2019). Hakkâri Beyliği (1130-1849) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
12. Alikılıç, D. (2010). Hakkâri tarihi (M. Top, Ed.). Hakkâri Valiliği Yayını.
13. Altunbay, M. (2010). Osmanlı döneminde bir maden işletmesinin tarihi süreci: Sidrekapsi [Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi]. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
14. Âşıkpaşazâde. (1949). Tevârîh-i Âl-i Osman (N. Atsız, Ed.). Türkiye Yayınevi.
15. Ateş, S. (2013a). The Kurdish frontier and Ottoman-Qajar relations. S. Ateş (Ed.), Ottoman-Iranian borderlands: Making a boundary, 1843-1914 (ss. xx-xx). Cambridge University Press.
16. Ateş, S. (2013b). The Kurdish frontier and Ottoman-Qajar relations. Stanford University Press.
17. Ay, T. (2015). Tanzimat'ın Hakkâri'de uygulanması [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
18. Aydın, Ö. (2011). Osmanlı Devleti'nde Bağdat yolu güzergâhında madencilik [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
19. Azap, E. Y. (2024). 1820-1823 Osmanlı-İran savaşı [Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi]. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
20. Azimli, D. (2010). Safevi-Osmanlı ilişkilerinde Doğu Anadolu meselesi (Ekonomik yönden). Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 3(2), 121-134.
21. Başar, F. (1997). Osmanlı eyalet tevcihatı. Türk Tarih Kurumu. Balkan, A., ve diğ. (1982). Zırnık üretimi literatür derlemesi. Ocak.
22. Batmaz, E. Ş. (1996). Osmanlı Devleti'nde kale teşkilatına genel bir bakış. OTAM, 7, 317-329.
23. Belli, O. (2014, 14-16 Kasım). Hakkâri'de bulunan Hubuşkiyalı prenslerin kabartmalı dikili taşları [Bildiri]. Tarihte Hakkâri Sempozyumu, Ankara, Türkiye.
24. Çağatay, N. (1951). Osmanlı İmparatorluğunda maden işletme hukuku. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları.
25. Çadırcı, M. (1991). Tanzimat döneminde Anadolu kentleri'nin sosyal ve ekonomik yapıları. Türk Tarih Kurumu Basımevi.
26. Dede, Z. (2019). XVI. yüzyılın ilk çeyreğinde Osmanlı Devleti tarafından Safevîlere karşı alınan bir tedbir: İbrişim yasağı. Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 9(16), 45-60.
27. Demir Görür, E. (2019). Hakkâri Sancağı'nda Nasturi olayları (1896-1897). Tarih İncelemeleri Dergisi, 34(2), 475-506. https://doi.org/10.18513/egetid.661583
28. Dinlen, İ. (Ed.). (2023a). Dünyada ve Türkiye'de çinko. Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü, Fizibilite Etütleri Daire Başkanlığı.
29. Dinlen, İ. (Ed.). (2023b). Dünyada ve Türkiye'de kurşun. Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü, Fizibilite Etütleri Daire Başkanlığı.
30. Emecen, F. M. (2020). Osmanlı İmparatorluğu'nun kuruluş ve yükseliş tarihi (1300-1600) (6. bs.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
31. Erler, M. Y., & Ünlü, M. (2017). Refugees in the basin of the Canik mines: Greek Orthodox from mining to agriculture (1790–1884). E. Eldem, S. Laiou, & V. Kechriotis (Ed.), The economic and social development of the port-cities of the Southern Black Sea Coast and hinterland, late 18th – beginning of the 20th century (ss. 183-221). European Fund.
32. Evliya Çelebi. (t.y.). Seyahatname (C. 4) (R. Dankoff, S. A. Kahraman, & Y. Dağlı, Ed.). Yapı Kredi Yayınları.
33. Eyice, S. (2001). Kale. TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 24). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. Hasan. N. A. İmârat Hakkârî fî el-ʿAhd el-ʿOsmânî 1514–1849: Dirâse Târîhiyye Vesâikiyye, Duhok: Dâr Spîrêz, 2017.
34. Gábor, Á. (2017). Osmanlı'da ateşli silahlar ve askeri devrim tartışmaları (K. Sakul, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
35. Gençbay, B. (Ed.). (2023). Dünyada ve Türkiye'de kurşun. Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü, Fizibilite Etütleri Daire Başkanlığı.
36. Gencer, F. (2010a). Merkezîyetçi idari düzenlemeler bağlamında Bedirhan Bey olayı [Yayımlanmamış doktora tezi]. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
37. Gencer, F. (2010b). Van Muhafızı Derviş Paşa isyanı. Tarih Araştırmaları Dergisi, 29, 47-63.
38. Gencer, F. (2015). 19. yüzyılın başlarında Hakkâri Sancağına dair bazı tespitler. Tarih Okulu Dergisi (TOD), 8(23). Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı. (1973). Türk Silahlı Kuvvetleri tarihi üçüncü cilt, ikinci kısım eki, Osmanlı İran savaşı, Çaldıran Meydan Muharebesi 1514.
39. Hakan, S. (2011). Osmanlı arşiv belgelerinde Kürtler ve Kürt direnişleri (2. bs.). Doz Yayıncılık.
40. Hakan, S. (2020). Osmanlı modernleşmesi ve yerel yönetimler: Van örneği (1847-1915) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi.
41. Halaçoğlu, Y. (1995). XIV-XVII. yüzyıllarda Osmanlılarda devlet teşkilatı ve sosyal yapı. Türk Tarih Kurumu.
42. İnalcık, H., & Quataert, D. (Ed.). (1997). Osmanlı İmparatorluğu'nun ekonomik ve sosyal tarihi: Cilt 1, 1300-1600 (H. Berktay, Çev.). Eren Yayıncılık.
43. İnalcık, H., & Renda, G. (Ed.). (2009). Osmanlı uygarlığı. Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı.
44. Kaplan, Y. (2015, 17-19 Ekim). Pinyaniş hükümeti [Bildiri]. Uluslararası Tarihte Hakkâri Sempozyumu, Hakkâri, Türkiye.
45. Kaplan, Y. (2022). Jîyana Mîr Îmadedînê Hekarî: Ya siyasî û edebî û belgeyeke nû derbarê aqibeta wî [The life of Mir Imadeddin Hakkari: Political, literary, and a new document on his fate]. Şarkiyat İlmî Araştırmalar Dergisi, 14(1), 25-45.
46. Kardaş, A. (2017). Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Van'da madencilik çalışmaları (1900-1980). Gazi Kitabevi.
47. Kaygusuz, Z. (t.y.). 10 numaralı mühimme defteri'nin (1-178) transkripsiyon ve değerlendirmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
48. Kılıç, O. (1999). Yurtluk-ocaklık ve hükümet sancaklar üzerine bazı tespitler. Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi (OTAM), 10, 85-99.
49. Kılıç, O. (2001). Van eyaletine bağlı sancaklar ve idari statüleri (1558-1740). Osmanlı Araştırmaları, 21, 49-63.
50. Kılıç, S. (Ed.). (2006). VAN 2006 kültür ve turizm envanteri I: Tarihsel değerler.
51. Kunt, M. (1978). Sancaktan eyalete: 1550-1650 arasında Osmanlı ümeran ve il idaresi. Boğaziçi Üniversitesi Yayınları.
52. Murphey, R. (2001). Kasrışîrin antlaşması. TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 24, ss. 80-82). TDV Yayınları. Mustafa Nuri Paşa. (1979). Netayicü'l-vukuat: Kurumları ve örgütleriyle Osmanlı tarihi (C. I-II) (N. Çağatay, Ed.). Türk Tarih Kurumu.
53. Oğur, Ö. (2023). Osmanlı arşiv belgeleri ışığında Hakkâri tarih, toplum ve kültür. İlahiyat Yayınları.
54. Orhankazı, S. (2023). XVIII. yüzyılın sonlarında Osmanlı sınır muhafazasında Kars Kalesi. OTAM, 54, 15-35.
55. Özdağ, A. (2014). Osmanlı bakır işletmeciliğinde Tokat Kalhanesi (1850-1870). Turkish Studies, 9(7), 113-135.
56. Özgen, Ö. (2016). Hakkâri vilayetinin sosyo-iktisadi ve siyasi yapısı (1923-1960) [Doktora tezi, Uşak Üniversitesi]. Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
57. Öztürk, Ş., & Direk, Y. S. (2017). Van eğitim yapılarından biri; Başkale/Pizan Hüsrev Paşa Medresesi. The Journal of Social Sciences Institute.
58. Refik, A. (1989). Osmanlı devrinde Türkiye madenleri (967-1200) (2. bs.). Enderun Kitapevi.
59. Semerci, F. (2008). Mardin kireçtaşının yapı taşı olarak araştırılması [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü.
60. Sevgen, N. (1982). Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da Türk beylikleri: Osmanlı belgeleri ile Kürt Türkleri tarihi (Ş. K. Seferoğlu & H. K. Türközü, Ed.). Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
61. Şerefhan. (1971). Şerefname-Kürd tarihi (M. E. Bozarslan, Çev.). Ant Yayınları.
62. Solak, M. (t.y.). Osmanlı İmparatorluğu'nun Habsburg sınır bölgesinde barut üretim politikası (1567-1574). Karadeniz Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 4(6).
63. Soyluer, S. (2024). Osmanlı silah sanayii'nde modernleşme çabaları (1839-1876) [Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi]. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
64. T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı. (1998). Dîvân-ı Hümâyûn sicilleri dizisi: V, 7 numaralı mühimme defteri (975-976 / 1567–1569).
65. Tatar, S. (2019). 48 numaralı mühimme defteri'nin (H.990-991 / M.1582-1583) transkripsiyon ve değerlendirilmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
66. Tızlak, F. (1996). XIX. yüzyılın ortalarında Osmanlı maden yatakları. Belleten, 60(229), 155-174.
67. Tızlak, F. (2016). Van Gölü'nde vapur işletme teşebbüsleri (1879–1907). Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 31, 186-467.
68. Turan, Ş. (1963). XVII. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'nun idari taksimatı (H. 1041/M1631-1632 tarihli bir idari taksimat defteri). Atatürk Üniversitesi 1961 Yıllığı.
69. Uluerler, S. (2012). Osmanlı – İran siyasi ilişkilerinde İran şehzadesi Abbas Mirza'nın rolü (1800–1833). Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(2), 29-43.
70. Uluerler, S. (2015). Osmanlı-İran sınır tespiti tartışmalarında Kotur'un yeri (1849-1852). Turkish Studies, 10(5), 123-142.
71. Yüce, O. (2007). 59 numaralı mühimme defteri'nin özetli transkripsiyonu ve değerlendirmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
72. Yücel, K. K. (1996). 18 numaralı mühime defteri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
73. Zirek, K. (2023). Sınır kapılarının Hakkâri şehri üzerindeki sosyoekonomik etkileri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Hakkâri Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.