VAN-GEVAŞ KÜLTÜR ROTASI ÖNERİSİ: TARİH, ARKEOLOJİ VE DOĞAL MİRASIN BÜTÜNLEŞİK BİR TURİZM PERSPEKTİFİ

Yıl 2026, Sayı: VANGÖLÜ HAVZASI ÖZEL SAYISI (2), 224 - 245, 23.02.2026

Özkan Deniz

https://doi.org/10.53568/yyusbed.1678680

https://izlik.org/JA22JA46HX

Öz

Araştırmanın amacı, Van’dan Gevaş’a uzanan klasik turizm rotasına alternatif tarih, kültür ve doğayı birbirine bağlayan yeni bir turizm kültür rotası önermektedir. Araştırma, Van Havzasında yaşamış olan Urartu, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerine ait arkeolojik, mimari ve kültürel dokuyla birlikte turizm perspektifiyle ele almayı amaçlamaktadır. Çalışmada nitel yöntemlerle hazırlanarak literatür taraması ve saha incelemesiyle oluşturulacak yeni rotanın potansiyeli analiz edilmiştir. Ayrıca sürdürebilir turizm için koruma ve kullanma dengesine değinilmiştir. Sonuç olarak, önerilen yeni kültür rotasının bölge turizmine yeni bir destinasyon, turistlerin bölgede yeni yerler deneyimlemesi, kültürel çeşitliliğin yaratılması, buna bağlı olarak bölgedeki yerel kalkınmayı destekleyeceği öngörülmektedir.

Anahtar Kelimeler

Van , Edremit , Gevaş , Cultural Route , Urartu , Tourism , Archaeological Heritage

VAN-GEVAŞ CULTURAL ROUTE PROPOSAL: AN INTEGRATED TOURISM PERSPECTIVE OF HISTORY, ARCHAEOLOGY AND NATURAL HERITAGE

https://izlik.org/JA22JA46HX

Öz

This study proposes a new tourism cultural route that connects history, culture and nature as an alternative to the classical tourism route extending from Van to Gevaş. The research aims to address the archaeological, architectural and cultural texture of the Urartu, Seljuk and Ottoman periods that lived in the Van Basin with a tourism perspective. In the study, the potential of this new route to be created was analyzed with qualitative methods, literature review and field research. In addition, the balance of protection and use for sustainable tourism was mentioned. As a result, it is envisaged that the proposed new cultural route will provide a new destination for regional tourism, allowing tourists to experience new places in the region, creating cultural diversity and, accordingly, supporting local development in the region.

Anahtar Kelimeler

Van , Edremit , Gevaş , Cultural Route , Urartu , Tourism , Archaeological Heritage

Kaynakça

• Atalay, İ. (2015). Türkiye'nin bölgesel coğrafyası. Meta Basım.
• Belli, O. (1997). Doğu Anadolu'da Urartu sulama kanalları. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
• Belli, O. (2001). Van: The capital of Urartu, Eastern Anatolia. Yapı Kredi Yayınları.
• Çavuşoğlu, Ç., & diğerleri. (2023). Biainili/Urartu kültür envanteri-I (Türkiye sınırları). Akademisyen Kitabevi.
• Çavuşoğlu, R., Coşkun, F. vd. (2023). Van ili kültür envanteri. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Yayınları.
• Çilingiroğlu, A. (1997). Urartu kral mezarları ve ölü gömme gelenekleri. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
• Çilingiroğlu, A. (1997). Urartu krallığı tarihi ve sanatı. Yaşar Eğitim ve Kültür Vakfı.
• Kuban, D. (2002). Selçuklu çağında Anadolu sanatı. Yapı Kredi Yayınları.
• McKercher, B. (2020). Tourism and cultural heritage management. Routledge.
• Nunkoo, R. (Ed.). (2019). The Routledge handbook of tourism and sustainability. Routledge.
• Payne, M. R. (2006). Urartu çivi yazılı belgeler kataloğu. Ege Yayınları.
• Sevin, V. (2003). Eski Anadolu ve Trakya: Başlangıcından Pers egemenliğine kadar. İletişim Yayınları.
• Sinclair, T. A. (1989). Eastern Turkey: An architectural and archaeological survey (Vol. 1-4). Pindar Press.
• Smith, M. K. (2009). Issues in cultural tourism studies. Routledge.
• Tarhan, M. T. (1994). Van Kalesi ve Eski Van Şehri. Türk Tarih Kurumu.
• Timothy, D. J. (2021). Cultural heritage and tourism. Channel View Publications.
• Timothy, D. J. (2022). Cultural heritage and tourism: An introduction (6. bs.). Channel View Publications.
• Uluçam, A. (2008). Van ve çevresinde Ortaçağ Türk mimarisi. Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Zimansky, P. E. (1985). Ecology and empire: The structure of the Urartian state. Oriental Institute of the University of Chicago.
• Kılıç, S., & diğerleri. (2006). Urartu Krallığı ve sonrası. In S. Kılıç (Ed.), Van 2006 kültür ve turizm envanteri I: Tarihsel değerler (ss. 95-151). Van Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü.
• Özdoğan, M. (2014). Heritage in context: The case of Turkey. In W. S. Logan, M. N. Çıracı, & M. N. Özdoğan (Eds.), The cultural heritage of Turkey (ss. 25-42). Cambridge University Press.
• Tarhan, M. T. (2004). Urartu başkenti Tuşpa: Van Kalesi. In O. Belli (Ed.), Urartu: War and aesthetics(ss. 85-101). Yapı Kredi Yayınları.
• Tarhan, M. T., Köroğlu, K., & Konyar, E. (2011). Başkent Tuşpa. In K. Köroğlu & E. Konyar (Ed.), Urartu: Doğu'da değişim (ss. 288-335). Yapı Kredi Yayınları.
• Çilingiroğlu, A., & Salvini, M. (Eds.). (2001). *Ayanis I: Ten years' excavations at Rusahinili Eiduru-kai 1989-1998*. Istituto per gli Studi Micenei ed Egeo-Anatolici.
• Koçak, N., & Öztürk, A. B. (Ed.). (2023). Sürdürülebilir turizm planlamasında kültürel miras yönetimi. Nobel Akademik Yayıncılık.
• Alkan, A. (2019). Erzurum-Kars bölümü kültür rotaları potansiyelinin değerlendirilmesi. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 23(1), 267-286.
• Başak, O. (2018). Halime Hatun Kümbeti ışığında tarihi eser restorasyonlarında yapılan bazı hatalar ve nedenlerine dair bir gözlem. Social Science Development Journal, SSDjournal, 3(9), 137-145.
• Başak, O. (2020). Kümbet mezarlığı ve içerdiği kültür varlıkları. In E. Çalış & R. Yelen (Ed.), Sanat ve Kültür Tarihi Araştırmaları (ss. 252-293). Hiper Yayın.
• Belli, O., & Dinçol, A. M. (1982). Hazine Piri Kapısı ve Aşağı Zivistan Taş Ocakları. Anadolu Araştırmaları, 8, 167-190.
• Bramwell, B., Higham, J., Lane, B., & Miller, G. (2017). Twenty-five years of sustainable tourism and the Journal of Sustainable Tourism: Looking back and moving forward. Journal of Sustainable Tourism, 25(1), 1-9. https://doi.org/10.1080/09669582.2016.1251689
• Burney, C. A. (1957). Urartian fortresses and towns in the Van region. Anatolian Studies, 7, 37-53. https://doi.org/10.2307/3642395
• Burney, C. A., & Lawson, G. R. J. (1960). Measured plans of Urartian fortresses. Anatolian Studies, 10, 177-196. https://doi.org/10.2307/3642389
• Çalış, E. (2023). Türk İslam mezar geleneğinde Gevaş Selçuklu Mezarlığı. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 62, 54-73.
• Çilingiroğlu, A., & Salvini, M. (2001). Ayanis kalesi kazıları. Anadolu Araştırmaları, 15, 45-68.
• Eriçok, K. A. (2019). Van Gölü Havzası'nda kültür rotası önerisi. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 45, 173-177.
• Kara, A. (2022). Kültür rotalarının yerel kalkınmaya etkisi: Frig Yolu örneği. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 27(1), 145-162.
• Karpuz, H. (2005). Selçuklu dönemi Van yapıları. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 14, 235-250.
• Kılıç, S. vd. (2006). Van/Gevaş Hişet Kalesi ve Nekropolü Yüzey Araştırması. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 24(2), 123-134.
• Köroğlu, K. (2001). Urartu Krallığı'nın kuzey yayılımı ve Qulha ülkesinin tarihi coğrafyası. Belleten, 64(241), 717-718.
• Köybaşı, Ş., vd. (2018). Van Gölü Mikrokliması'nın Turizm Rekreasyon Potansiyeli. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 11(59), 632-641.
• Richards, G. (2020a). Cultural tourism: A review of recent research and trends. Journal of Hospitality and Tourism Management, 42, 258-269. https://doi.org/10.1016/j.jhtm.2019.12.005
• Richards, G. (2020b). Designing creative places: The role of creative tourism. Annals of Tourism Research, 85, 102922. https://doi.org/10.1016/j.annals.2020.102922
• Seaton, A. V. (2019). Cultural tourism and route-based heritage: Developing strategies for sustainable futures. Journal of Heritage Tourism, 14(3), 189-192. https://doi.org/10.1080/1743873X.2019.1581742
• Şahin, G., & Bulut, U. (2021). Van Gölü Havzası'nın turizm potansiyeli. Anatolia: Turizm Araştırmaları Dergisi, 32(1), 45-62. https://doi.org/10.4300/ANATOLIA.2021.32.1.45-62
• Tarhan, M. T. (2004). The structure of the Urartian state. Anatolian Studies, 54, 67-86.
• Yavuz, A. T. (2017). Minuas (Şamram) Kanalı: Antik bir mühendislik harikasının teknik özellikleri ve koruma sorunları. Restorasyon ve Konservasyon Çalışmaları Dergisi, 5, 45-56. Konferans Bildirileri / Sempozyum Sunumları
• Çilingiroğlu, A. (1986). Van bölgesi ve Ordu İli yüzey araştırması, 1985. IV. Araştırma Sonuçları Toplantısı (ss. 311-322). Hacettepe Sosyal ve İdari Birimler Döner Sermaye İşletmesi.
• Çilingiroğlu, A. (1986). Van Bölgesi'nde 1984 Yılı Yüzey Araştırmaları. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 3, 311-318.
• Özfırat, A. (2007a). Van, Ağrı ve Iğdır illeri yüzey araştırması, 2005. *24. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 1*, 197-220.
• Özfırat, A. (2007b). Urartu Kalesi Zivistan: 2005 Yılı Yüzey Araştırması. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 24(2), 145-154.
• Sevin, V. (1985a). Van bölgesi yüzey araştırması, 1984. III. Araştırma Sonuçları Toplantısı (ss. 287-297).
• Sevin, V. (1985b). Van Bölgesi'nde 1983 Yılı Yüzey Araştırmaları. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 2, 285-292.
• Top, M. (2006). Hakkari Beylerinden Kalma Mimari ve Sanat Eserleri Üzerine Bir Değerlendirme. II. Van Gölü Havzası Sempozyumu, Ankara, Türkiye.
• Ayaz Başak, M. (2008). Gevaş mezar taşları [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi.
• Batmaz, A. (2011). Urartu kültürünü oluşturan temel öğeler [Yayımlanmamış doktora tezi]. Ege Üniversitesi.
• Durusoy, E. (2016). Tarihi yoldan kültürel rotaya: Milas ve Labraunda arasındaki yolun korunması ve yönetimi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Orta Doğu Teknik Üniversitesi.
• Uğur, E. (2008). Kültür turizmi bağlamında kültür yolları: Türkiye'deki kültür yolu örnekleri üzerine bir inceleme [Yayımlanmamış uzmanlık tezi]. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
• ÇEKÜL Vakfı. (2015). Kültür rotaları planlama rehberi. http://www.tarihikentlerbirligi.org/wp-content/uploads/rota-rehberi_press.pdf
• ÇEKÜL Vakfı. (2019). Anadolu kültür rotaları rehberi. ÇEKÜL Yayınları.
• Council of Europe. (2023). Cultural Routes of the Council of Europe Programme. https://www.coe.int/en/web/cultural-routes
• DSİ. (2021). Van Gölü Havzası Master Plan Raporu. Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü.
• ICOMOS. (2008). Cultural routes: ICOMOS charter. https://www.icomos.org/images/DOCUMENTS/Charters/culturalroutes_e.pdf
• ICOMOS. (2017). Kültür Rotaları: Miras Yönetimi, Turizm ve Kalkınma (E. U. Gürler, Çev.). Ege Yayınları. (Orijinal çalışma 2008'de yayımlandı).
• ICOMOS Türkiye. (2023). Kültür turizmi kapasite raporu.
• MGM. (2022). Van İli İklim Verileri. Meteoroloji Genel Müdürlüğü.
• TAÇDAM. (2021). Van Kalesi koruma raporu. Orta Doğu Teknik Üniversitesi.
• UNESCO. (1994). Routes as part of cultural heritage: Report on the meeting of experts. http://whc.unesco.org/archive/routes94.htm
• UNESCO. (2008). Cultural routes management guide. UNESCO Publishing.
• UNESCO. (2016). Tentative list: The archaeological site of Van fortress. World Heritage Centre.
• UNWTO. (2021a). Cultural routes and itineraries: A guide for tourism development. World Tourism Organization. https://www.e-unwto.org/doi/epdf/10.18111/9789284423142
• UNWTO. (2021b). Tourism and culture synergies. World Tourism Organization.
• Van Gölü Havzası Bölge Planı. (2022). Van İl Özel İdaresi.
• Van İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü. (2024). 2023 yılı ziyaretçi istatistikleri [İç rapor].
• Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Arkeoloji Bölümü. (2022). Van bölgesi kültür envanteri [İç rapor].
• Capp, C. (2003). The European Institute of Cultural Routes. https://www.kul.pl/files/602/w02_capp.pdf