The Contribution of Travelers to the Memory of Van Lake Basin Urban Architecture: The Case of Bitlis

Öz

This study focuses on the city of Bitlis, a significant part of the Lake Van Basin, through the accounts of European travelers who visited the region. Visual documents, travelogues, and the routes used by these travelers within the current borders of Bitlis Province have been examined. The travelers who visited Bitlis between the 17th and 19th centuries were identified, and numerous historical visual depictions were found. These include examples related to the city’s art and architectural history. The illustrations primarily focus on the city center of Bitlis, while visual sources for Tatvan are relatively limited. Through these visual materials, contributions have been made to the architectural memory of the region, and evaluations of the architectural fabric and structural richness of the settlements have been conducted. The study aims to reveal findings on the city’s physical appearance across different centuries, spatial continuity of structures, their preservation status, and architectural transformations over time. In this context, the study is expected to contribute to relevant academic fields by supporting the remembrance of the city's forgotten historical and architectural memory.

Anahtar Kelimeler

• Van Lake Basin
• Urban Architecture
• Travelogue
• Bitlis

Van Gölü Havzası Kent Mimarisi Hafızasına Seyyahların Katkısı: Bitlis Örneği

Öz

Bu araştırmada, Van Gölü Havzası’nı ziyaret eden Avrupalı seyyahların anlatımları incelenerek havzanın önemli bir bölümünü oluşturan Bitlis kenti ele alınmıştır. Günümüz Bitlis ili sınırlarında yer alan yerleşimlere ait görsel belgeler, seyahatname notları ve seyyahların kullandıkları yol aksları incelenmiştir. Gerçekleştirilen çalışmada, Van Gölü Havzası’na gelerek Bitlis kentini ziyaret eden seyyahlar belirlenmiştir. XVII. yüzyıl ile XIX. yüzyıl aralığına tarihlenen bu ziyaretlerde üretilen çok sayıda tarihi görsel belge niteliği taşıyan tasvirlere ulaşılmıştır. Bu belgelerde kentin sanat ve mimarlık tarihi ile ilişkili olan örnekleri kullanılmıştır. Ahlat, Adilcevaz, Tatvan ilçeleri ile Bitlis kent merkezini betimleyen bu çalışmaların kent merkezinde yoğunlaştığı, Tatvan’a ilişkin görsel kaynakların daha az kullanıldığı tespit edilmiştir. Görsel belgeler aracılığı ile kentin mimarlık hafızasına katkı sağlanmış, yerleşimlerin mimari dokusu ve yapısal zenginliği üzerine değerlendirmelerde bulunulmuştur. Kentin farklı yüzyıllardaki fiziksel görünümü, yapıların mekânsal sürekliliği, korunma durumları ile zaman içerisinde geçirdikleri mimari dönüşümlere ilişkin tespitlerin ortaya konması amaçlanmıştır. Bu sayede çalışmanın kentin unutulan tarihi ve mimari hafızasının hatırlanması, kent mimari dokusunun incelenmesi açısından ilgili disiplin faaliyetlerine yarar sağlayacağı ön görülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Van Gölü Havzası
• Kent Mimarisi
• Seyahatname
• Bitlis

Kaynakça

1. Abdürrahim Şerif. (1932). Ahlat Kitabeleri. İstanbul. Hamit Matbaası.
2. Adilcevaz Kalesi (23.07.2025). (https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/87668)
3. Anonim (1968). Vilayetlerimizin Tarihi. Tifruk Matbaacılık Sanayi.
4. Bird, I. L. (1891). Journeys In Persia And Kurdistan, Vol II. London: Jhon Murray Albemarle Street.
5. Bitlis İl Sınırları ve Van Gölü Kıyıları (10.04.2025). (https://parselsorgu.tkgm.gov.tr/)
6. Bitlis İl Yıllığı, 1967, Ankara.
7. Bore, M. E. (1838). Armenie. L’Univers Historie Et Description De Tous Les Peuples Suite Et Fin De La Russie Et Provinces Russes en Asie. Paris: Firmin Didot.
8. Cantay, G. (2011). Van Gölü’nün Doğu Anadolu’nun Ticari Hayatında Önemi, IV. Uluslararası Van Gölü Havzası Sempozyumu 17-21 Haziran 2008, Ahlat, 137-145.

9. Chantre, M. E. (1889). De Beyrouth A Tiflis A Travers La Syrie, La Haute-Mesopotamie Et Le Kurdistan. Le Tour Du Monde, Journal Des Voyages Et Des Voyaguers. Second Semestre, Vol 57-58, 273-288.
10. Dapper, O. (1680). Arabie Mesopotamie Babylonie Assyrie Anatolie. Amsterdam: Jacob van Meurs Boeckverkooper.
11. Deyrolle, T. (1876). Voyage Dans Le Lazistan Et L’Armenie, Bitlis Et Van. Le Tour Du Monde Journal Des Voyages Et Des Voyaguers. XXXI, 369-384.
12. Deyrolle, T. (1876). Voyage Dans Le Lazistan Et L’Armenie, Van Et Ses Environs. Le Tour Du Monde. Journal Des Voyages Et Des Voyaguers. XXXI, 385-400.
13. Gabriel, A. (2014). Şarki Türkiye’de Arkeolojik Geziler. Çev: İdil Çetin. Ankara: Dipnot Yayınları.
14. Hommeire, X. (1856). Voyage En Turqouie Et En Perse. Paris: P. Bertrand Libraire Editeur.
15. İzbırak, R. (1947). Van Gölü. Ülkü (3.Seri) Halkevleri ve Halkodaları Dergisi, I/6. 12-15.
16. Kafesoğlu, İ. (1949). Ahlat ve Çevresinde 1945’te Yapılan Tarihi ve Arkeolojik Tetkik Seyahati Raporu. Tarih Dergisi, 1 (1), 167-190.
17. Kuş, A. (2019). Southgate’e Göre 19. Yüzyılın İlk Yarısında Bitlis. Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi. Vol 15, No:2, 409-420.
18. Kuş, A. (2020). H. F. B. Lynch’te 19. Yüzyılın Sonunda Bitlis. Tarih Araştırmaları Dergisi. Vol 38, No: 66, 300-325.
19. Layard, A. H. (1856). Nineveh und Babylon. Nebst Beschreibung Seiner Reisen in Armenien, Kurdistan und Der Wüste. Leipzig:Dyk.
20. Lynch, H. F. B. (1901). Armenia Travels and Studies Vol II. London: Longmans, Green and Co.
21. Menekşe, N. (1965). Bitlis. Metin Matbaası.
22. Peeters, J. (1685). Description des Principales Villes. Münih: Bayerische Staatsbibliothek.
23. Simones, P. M. (1892). Du Cause Au Golfe Persique A Travers L’Armenie Le Kurdistan Et La Mesopotamie. Washington D.C.: Universite Catholique D’amerique.
24. Sönmez, Z. (1995). Başlangıcından 16. Yüzyıla Kadar Anadolu Türk İslam Mimarisinde Sanatçılar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayını.
25. Tozer, H. F. (1881). Turkish Armenia and Eastern Asia Minor. London: Longmans, Green and Co.
26. Tuncel, M. (1989). Bitlis Şehri (Tarihi Coğrafya Açısından Yaklaşım) (The City of Bitlis). Ankara Coğrafya Araştırmaları Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Coğrafya Bilim ve Uygulama Kolu Yayını, 4, 4. 101-110.
27. Saraçoğlu, H., & Yıldız, M. Z. (2007). XIX. Yüzyıldan Günümüze Bitlis İli’nin İdari ve Demografik Gelişimi. II. Van Gölü Havzası Sempozyumu (04-07 Eylül 2006). 271-284.
28. Sevim, A., & Yücel, Y. (1989). Türkiye Tarihi Fetih, Selçuklu ve Beylikler Dönemi. Ankara. TTK Basımevi.
29. Shiel, J. (1838). Notes On a Journey From Tobriz, Through Kurdistan Via Van, Bitlis, Se’ert and Erbil to Suleimaniyeh in July and August 1836. Journal of the Royal Geographical Society of London, Vol. 8. 54-101.
30. Southgate, H. (1840). Narrative Of A Tour Through Armenia, Kurdistan, Persia And Mesopotamia With An İntroduction And Occasional Observations Upon The Condition Of Mohammedanism And Christianity In Those Countries, Vol I. New York: D. Appleton and Co 200 Broadway.
31. Van Gölü Havzası (10.04.2025) (https://parselsorgu.tkgm.gov.tr/)
32. Verheij, J. (2017). Doğu Anadolu’da Batılı Seyyahlar 1800-1914 (Açıklamalı Bibliyografya Denemesi). Kebikeç, 44, 379-420.
33. Yinanç, M. H. (1997). Bitlis. İ.A. II. 661-664.