URARTU KRALLIĞI’NDA STRATEJİK BİR KAVŞAK NOKTASI: BEYAZ TAŞ KALE VE DONİ BARAJI

Öz

Urartu Krallığı, başta Van Gölü Havzası olmak üzere, Kuzeybatı İran ve Transkafkasya’nın bir bölümünü de kapsayan geniş bir coğrafyada hüküm sürmüştür. Urartu krallarının benimsediği yayılmacı politika, birbirinden uzak ancak birbirine bağlı bir yol ağının oluşumunu zorunlu kılmıştır. Bu nedenle, söz konusu yol güzergâhları üzerinde çeşitli kaleler ve yerleşim alanları inşa edilmiştir. Bu kalelerden bazıları, stratejik olarak korunma, gözetleme ve haberleşme amacıyla kullanılmıştır. Bu bağlamda Beyaz Taş Kalesi, Van Ovası ile İran’a (özellikle Urmiye ve Hoy bölgelerine) uzanan yol güzergâhlarının kavşak noktasında yer almaktadır. Kale, Tuşpa–Urmiye ve Tuşpa–Hoy yollarını birbirine bağlayan güzergâh üzerinde, yola hâkim bir konumdadır. Aynı zamanda batısında yer alan Yoncatepe yerleşimi için bir istasyon işlevi görmektedir. Urartu Krallığı’nın izlediği genişleme politikası, nüfus artışını da beraberinde getirmiştir. Bu artan nüfusun ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla üretime dayalı bir ekonomi benimsenmiş ve hayvancılığa önem verilmiştir. Tarımsal faaliyetlerin sürdürülebilirliği için ise bağ, bahçe ve tarlaların sulanması ile içme suyu temini hedeflenmiş; bu doğrultuda sulama kanalları inşa edilmiştir. Beyaz Taş Kalesi’nin yakınında yer alan Doni Barajı, Van Ovası’nın güneydoğu kesimi ile Gürpınar Ovası’nın sulanmasında kilit bir rol üstlenmiştir. Rusa Barajı’ndan gelen suların dağıtımı, Doni Barajı aracılığıyla gerçekleştirilmiş; bu sular, Doni üzerinden güneye doğru Gürpınar Ovası’na, batıya doğru ise Van Ovası’na yönlendirilmiştir. Dolayısıyla Doni Barajı, Urartu sulama sistemleri içerisinde önemli bir dağıtım noktası konumundadır. Beyaz Taş Kalesi ile Doni Barajı, Urartu Krallığı döneminden itibaren oluşturulan ve günümüze dek kullanımı süren yol güzergâhları ve sulama sistemlerinin yanı sıra, Urartu’nun sosyal ve iktisadi yapısına ilişkin de önemli veriler sunmaktadır. Bu çalışma, Beyaz Taş Kalesi ve Doni Barajı örneği üzerinden Urartu Krallığı’nın askerî-stratejik yapılanması ile su yönetimine dayalı ekonomik politikalarını birlikte ele alarak, bölgenin tarihsel ve arkeolojik önemini ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Van Gölü Havzası
• Demir Çağ
• Urartu Krallığı
• Beyaz Taş Kalesi
• Doni Barajı

A STRATEGİC CROSSROAD İN THE KİNGDOM OF URARTU: BEYAZ TAŞ FORTRESS AND DONİ DAM

Öz

The Kingdom of Urartu ruled over a vast geography covering, primarily, the Lake Van Basin, as well as Northwestern Iran and a part of Transcaucasia. The expansionist policy adopted by the Urartian kings made it necessary to establish a road network that was distant from each other but connected. For this reason, various fortresses and settlements were built along these road routes. Some of these fortresses were used strategically for defense, surveillance, and communication. In this context, the Beyaztaş Fortress is located at the junction point of the road routes extending from the Van Plain to Iran (especially the regions of Urmia and Khoy). The fortress is situated in a dominant position on the route connecting Tušpa–Urmia and Tušpa–Khoy. At the same time, it functions as a station for the Yoncatepe settlement located to its west. The expansionist policy pursued by the Kingdom of Urartu also brought about an increase in population. In order to meet the needs of this growing population, a production-based economy was adopted and animal husbandry was emphasized. For the sustainability of agricultural activities, the irrigation of vineyards, orchards, and fields and the supply of drinking water were aimed at; accordingly, irrigation canals were built. The Doni Dam, located near the Beyaztaş Fortress, played a key role in irrigating the southeastern part of the Van Plain and the Gürpınar Plain. The distribution of the waters coming from the Rusa Dam was carried out through the Doni Dam; these waters were directed southward to the Gürpınar Plain and westward to the Van Plain through Doni. Therefore, the Doni Dam is an important distribution point within the Urartian irrigation systems. The Beyaztaş Fortress and the Doni Dam provide important data on the social and economic structure of Urartu, as well as the road routes and irrigation systems established since the Urartian Kingdom and continuing to be used until today. This study aims to reveal the historical and archaeological importance of the region by considering together the military-strategic organization and the economic policies based on water management of the Kingdom of Urartu through the example of the Beyaztaş Fortress and the Doni Dam.

Anahtar Kelimeler

• Van Lake Basin
• Iron Age
• Urartian Kingdom
• White Stone Fortress
• Doni Dam.

Kaynakça

1. Aşan, M. B. (1993). Van yöresi üzerine yapılan tarihi araştırmalar ve bazı düşünceler. Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, 87, 147–169.
2. Belck, W., & Lehmann-Haupt, C. F. (1893). Sitzung vom 28. October 1893: Über die Kelishin-Stelen. Zeitschrift für Ethnologie, 25, 389–400.
3. Belck, W., & Virchow, R. (1899). Die Rusas-Stele von Topsanä (Sidikan). Zeitschrift für Ethnologie, 31, 99–132.
4. Belli, O. (1977). Urartular Çağı’nda Van bölgesi yol şebekesi (Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi). YÖK Tez Merkezi.
5. Belli, O. (1992). Van bölgesinde Urartu baraj ve sulama sisteminin araştırılması 1990. IX. Araştırma Sonuçları Toplantısı (Ankara, 27–31 Mayıs 1991) Bildiriler, 479–505. T.C. Kültür Bakanlığı.
6. Belli, O. (1998). 1996 yılında Doğu Anadolu Bölgesi’nde Urartu baraj ve sulama sisteminin araştırılması. XV. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 2, 163–198.
7. Belli, O. (1999a). The Anzaf Fortress and the gods of Urartu. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
8. Belli, O. (1999b). Dams, reservoirs and irrigation channels of the Van Plain in the period of the Urartian Kingdom. Anatolian Studies, 49, 11–16.

9. Belli, O., & Konyar, E. (2000). Excavations of Van-Yoncatepe fortress and necropolis (1997–1999). In O. Belli (Ed.), Türkiye arkeolojisi ve İstanbul Üniversitesi: 1932–2000 (pp. 150–156). Başak Matbaacılık.
10. Burney, C. A. (1957). Urartian fortresses and towns in the Van region. Anatolian Studies, 7, 37–53.
11. Çalışkan Akgül, H. (2017, April 20–21). Van Gölü havzası prehistoryasında çanak çömlek üretimi: Değişim ya da gelişim [Sözlü bildiri]. Uluslararası Geleneksel Sanatlar Sempozyumu: Yazmadaki El İzleri, Trabzon, Türkiye.
12. Çavuşoğlu, R. (2011). Eski Erciş-Çelebibağ Höyüğü Tunç ve Demir Çağı tabakaları üzerine bir değerlendirme. Höyük, 3, 1–15.
13. Çavuşoğlu, R. (2017). Urartu Krallığı: Kuruluş ve yükseliş. In Z. Taştan, Z. Duman, & E. Akköprü (Ed.), Edebiyat Fakültesi Panelleri 105–114. Hiperyayın.
14. Çavuşoğlu, R., Coşkun, İ., & Uslu, E. (2023). Bianili/Urartu kültür envanteri I (Türkiye sınırları). Akademisyen Yayınevi.
15. Çavuşoğlu, R., & Demirtaş, D. (2024). Van/Gürpınar Ovası’nda Urartu yerleşim analizi. Asos Journal, 158, 259–281. http://doi.org/10.29228/ASOS.78620.
16. Çilingiroğlu, A. (1983). Urartu sur duvarları üzerine düşünceler. Sanat Tarihi Dergisi, 2(2), 28–44.
17. Çilingiroğlu, A. (1984). Urartu ve Kuzey Suriye: Siyasal ve kültürel ilişkiler. Ege Üniversitesi Yayınları.
18. Çilingiroğlu, A. (1993). Van-Dilkaya Höyüğü kazıları kapanış. XIV. Kazı Sonuçları Toplantısı, 469–491.
19. Çilingiroğlu, A. (1994). Urartu tarihi. Ege Üniversitesi Yayınları.
20. Demirtaş, D. (2024). Doğu Anadolu Bölgesi’nde Urartu yerleşim arkeolojisi (Doktora tezi, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi). YÖK Tez Merkezi.
21. Garbrecht, G. (2004). Historische Wasserbauten in Ostanatolien 1 [Sözlü bildiri]. Königreich Urartu, Siegburg, Almanya.
22. Katar, M. (2014). Urartu Devleti’nin ekonomik yapısına genel bakış. Turkish Studies, 9(4), 631–643.
23. Kılıç, S. (2006). Van Gölü Havzası prehistoryası ve Tilkitepe’nin bugünkü durumu. Arkeoloji ve Sanat, 122, 1–10.
24. Kılıç, S. (2013). Van Gölü Havzası’nda bilinen en eski arkeolojik kalıntılar üzerine düşünceler. In E. Öner (Ed.), Profesör Doktor İlhan Kayan’a armağan (pp. 29–32). Ege Üniversitesi Basımevi.
25. Köroğlu, K. (2011). Urartu: Krallık ve aşiretler. In K. Köroğlu & E. Konyar (Ed.), Urartu: Doğu’da değişim (pp. 12–51). Yapı Kredi Yayınları.
26. Muscarella, O. W. (1971). Hasanlu in the ninth century B.C. and its relations with other cultural centers of the Near East. American Journal of Archaeology, 75(3), 263–266.
27. Öğün, B. (1970). Van’da Urartu sulama tesisleri ve Samram (Semiramis) kanalı. Arkeoloji.
28. Salvini, M. (2001). Pas de qanats en Urartu. In P. Briant (Ed.), Irrigation et drainage dans l’Antiquité: Qanats et canalisations souterraines en Iran, en Égypte et en Grèce. Collège de France.
29. Salvini, M. (2006). Urartu tarihi ve kültürü (B. Aksoy, Çev.). Arkeoloji ve Sanat.
30. Salvini, M. (2011). Urartu tarihine genel bir bakış. In K. Köroğlu & E. Konyar (Ed.), Urartu: Doğu’da değişim (pp. 288–338). Yapı Kredi Yayınları.
31. Saraçoğlu, H. (1956). Doğu Anadolu bölgesi. Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
32. Sevin, V., Özfırat, A., & Kavaklı, E. (2000). Van-Karagündüz Höyüğü kazıları 1997 yılı çalışmaları. Belleten, 63(238), 847–867.
33. Tarhan, M. T. (1982). Urartu Devleti’nin yapısal karakteri [Sözlü bildiri]. IX. Türk Tarih Kongresi, Ankara, Türkiye.