Mardin Müzesi’nden Bir Grup Figürlü Mezar Taşı

Öz

Mezar taşları ölüm ve yaşam arasındaki kaçınılmaz ilişkinin somut tanıklarıdır. Türk sanatının İslam öncesi döneminden itibaren takip edilebilen mezar yapısı/taşı geleneği Türkler’de İslam’dan sonrada gelişerek devam etmiştir. Türk mezar yapıları ve taşları içeriği itibariyle İslam sanatı içinde özel bir yere sahiptir. Türk ve İslam sanatı içinde çok fazla karşılaşılmayan tipler olan figürlü/nesneli mezar taşlarının Mardin Müzesi’nde yer alan örnekleri bu çalışmanın konusu olacaktır. Böylece bu alandaki örneklerin ve farklı tiplerin tanıtılması ve literatüre kazandırılması amaçlanmaktadır. Çalışma kapsamında Mardin Müzesi’nde yer alan yedi adet figürlü mezar taşı ele alınacaktır. Çoğu, ele geçirilme yöntemiyle müzeye aktarılan mezar taşlarından bir tanesi kitabelidir. Sultane hanıma ait kitabeli şahide H.1240/M.1824-25 tarihli olup beşik tutan stilize bir kadın figürü içerir. İncelenen mezar taşları benzer örneklerden hareketle Osmanlı Devleti’nin 18. ve 19. yüzyıllarına tarihlendirilmektedir. Çalışmadaki mezar taşlarının üzerindeki figür ve sembollerden hareketle beşi erkek (katalog 1, 2, 3, 4, 5), ikisi (kat. 6, 7) kadın mezar taşıdır. İncelenen taşlar, insan ve hayvan figürünün yanı sıra kılıç/kama/hançer nesnelerinin yoğun işlendiği örneklerdir. Genel eğilim olarak Osmanlı dönemine atfedilen benzer örneklerin, Artukluların hüküm sürdüğü bir coğrafi alanda yoğunlaşan benzer figürlü mezar taşlarının Artuklu figür/nesne geleneğinin etkilerini sürdürdüğü de düşünülebilir. Ölen kişinin kimlik bilgileri, mesleği, statüsü hakkında bilgi veren kitabeli mezar taşlarına göre daha nadir rastlanan ve tamamen figüratif unsurlar taşıyan bu mezar taşları müzede incelenerek ölçüleri alınmış, fotoğrafları çekilmiştir. İncelenen şahidelerin çizimleri yapılarak çalışmaya dâhil edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Türk sanatı
• figürlü mezar taşları
• Mardin müzesi
• mezar taşı
• sembolizm.

Gravestone A Group Of Figures From Mardin Museum

Öz

Gravestones serve as material evidence of inherent connection between life and death. The practice of grave structures and gravestones, a custom with origins predating the Islamic era in Turkish artistic traditions, continued to develop and evolve among the Turks after the adoption of Islam. Turkish grave structures and gravestones are significant within the domain of Islamic art due to their thematic content. This research investigates examples of gravestones that depict figurative imagery or objects, which are notably uncommon in both Turkish and Islamic artistic traditions, as preserved in the Mardin Museum. The objective is to present these specific examples and their varied typologies to the field and contribute them to the literature. Within the scope of these study, seven figurative gravestones from the Mardin Museum will be examined. One of these gravestones, largely acquired by the museum through acquisition, bears an inscription. This inscribed gravestone, identified as belonging to Sultane Hanım, is dated to Islamic year 1240 (Gregorian year 1824-25) and portrays a stylized representation of a female figure holding a cradle. Based on similar examples, the examined gravestones are contextualized within the 18th and 19th centuries of the Ottoman Empire. Based on the figural representations and symbols present, five of the gravestones are categorized as male (catalog entries 1,2,3,4,5) and two as female (catalog entries 6,7). The examined gravestones are characterized by the inclusion of not only human and animal forms but also an abundance of sword/dagger/knife motifs. A prevailing observation suggests that similar examples attributed to the Ottoman era continue the influence of the Artukid figural and object traditions, particularly within the regions formerly governed by the Artukids. These gravestones, which are less common than inscribed examples that provide biographical details such as the deceased’s identity, profession and status, and which are characterized by their exclusively figurative elements, were examined at the museum, including precise measurement and photographic documentation. Drawings of these gravestones have also been incorporated into this study.

Anahtar Kelimeler

• Turkish art
• Ottoman art
• Fıgured gravestones
• Mardin museum
• Symbolism.

Kaynakça

1. Akar, A. ve Keskiner, C. (1978). Türk Süsleme Sanatlarında Desen ve Motif. Tercüman Sanat ve Kültür Yayınları.
2. Alyılmaz, C. (2011). Azerbaycan’daki Arap Harfli Yazıtların Bugünkü Durumu. Turkish Studies, 6/1, 361-393.
3. Aktemur, A. M. (2012). Çıldır Çevresinden Soyut İnsan Heykeli biçimli Mezar Taşları. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 16/3, 135-150.
4. Baş, G. (2013). Mardin Müzesi’ndeki Figürlü Mezar Taşları, Höyük, 6, 67-82.
5. Belli, O. (2002). Türklerde Taş Heykel ve Balballar. Türkler Ansiklopedisi. ed. Hasan Celal Güzel vd. c.3., 910-914.
6. Belli, O. (2003). Türk Dünyası’nda Taş Heykel ve Balballar, TÜBA-AR, 6, 85-116.
7. Boran, Ali vd. (2013). Siirt’teki Kültür Varlıkları, Bion Matbaacılık, İstanbul.
8. Bozcu, M. M. (2017). Türk ve İslam Eserleri Müzesi Taş Eserler Koleksiyonu (Tez No. 469405) [Doktora Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi]. Yüksek Öğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.

9. Budak, A. (2020). Kültürel Belleğin Yinelenmesi: Kayseri’de Koçgiri Aşireti’nin Yerleştiği Köylerde Bezemeli Mezar Taşları, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 95, 277-299.
10. Çağlayan, M. (2010). Geleneksel Mardin Kasırlarının Mimari Özellikleri ve Korunması Üzerine Bir Yöntem Araştırması (Tez No. 762031) [Doktora Tezi, Dicle Üniversitesi]. Yüksek Öğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
11. Çal, H. (2011). Erzincan Çayırlı İlçesi Mezarlarında Kuş Motifi, Milli Folklor. 89, 220-239.
12. Çoruhlu, T. (1997). Eyüp Sultan ve Çevresindeki Hazirelerde Bulunan Hançerli Lahitler ve Taş Sandukalar [Sözlü sunum]. Eyüpsultan Sempozyumu Tebliğler, Eyüpsultan Belediyesi Kültür Yayınları, 43-59, İstanbul, Türkiye.
13. Çoruhlu, Y. (1997). Orta Asya’dan Anadolu’ya Lahit Veya Taş Sandukalarda Görülen Hançer-Bıçak Tasvirlerinin Sembolizmi [Sözlü sunum]. Eyüpsultan Sempozyumu Eyüpsultan Belediyesi Kültür Yayınları, 60-70, İstanbul, Türkiye.
14. Çoruhlu, Y. (2016). Eski Türklerin Kutsal Mezarları Kurganlar, Ötüken Neşriyat, İstanbul.
15. Diyarbekirli, N. (1963). Artukoğullarına Ait olması Muhtemel Bir Mezar Taşı, Türk Sanatı Tarihi Araştırma ve İncelemeleri, 2, 574-582.
16. Erdal, Z. (2021). Siirt İli Somut Kültürel Miras Envanteri, Çelik Matbaa, Siirt.
17. Erdoğan, N. (2017). Mardin Müzesi Müze Eğitimi ve Etkinlikleri, Mardin Müze Müdürlüğü Yayınları, Mardin.
18. Esin, E. (2006). Türklerde Maddi Kültürün Oluşumu, Kabalcı Yayınevi, İstanbul.
19. Karamağaralı, B. (1972). Ahlat Mezartaşları. Güven Matbaası, Ankara.
20. Kozbe, G. ve Güngör, A. (2022). Mardin İli Kültür Envanteri, Lasera Reklam Hizmetleri İç ve Dış Ticaret Limited Şirketi, Konya.
21. Mutlu, M. (2006). Siirt Mezar Taşları [Yüksek Lisans Tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi]. Yüksek Öğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
22. Parla, C. (2016). Diyarbakır Surlarının Artuklu Dönemi Figürlü Kabartmaları, Asos Journal, 33, 1-23.
23. Pektaş, K. (2001). Bitlis Tarihî Mezarlıkları ve Mezartaşları, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara.
24. Sağıroğlu, A. (2018). Kayseri Zamantı Irmağı Çevresindeki Bezemeli Mezar Taşları, 2. Baskı, Kayseri Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, Kayseri.
25. Sayan, Y. (2012). Bakü Tarih Müzesi’nde Bulunan Tasvirli İki Mezar Taşı, Höyük, 5, 93-100.
26. Sili, T. (1996). Taşların Dili, Bilig, 2, 220-227.
27. Tüfekçioğlu, A. ve Boran, A. (2009). Eruh’ta Osmanlı Dönemi Eserleri, Ych Yoncahes, Ankara.
28. Top, M. (2009). Şırnak Kültür Envanteri, Anıt Matbaa, Ankara.
29. Uluçam, A. (2021). Arkeolojik Kazılar Işığında Hasankeyf. Optimum Basım, İstanbul.
30. Yetkin, Ş. (1969). Yeni bulunmuş Figürlü Mezar Taşları. Selçuklu Araştırmaları Dergisi, 1, 149-156.