VAN GÖLÜ HAVZASINDAKİ TAŞINMAZ KÜLTÜR VARLIKLARINDAN ÖNE ÇIKAN ÖRNEKLER

Öz

Bu makalede; Van Gölü Havzasını oluşturan Van ili ve ilçeleri ile Bitlis ili ve ilçelerinde yer alan, günümüzde taşınmaz kültür varlığı olarak nitelenen ve kayıt altına alınmış olan (Tescilli) tarihi eserler bir bütün olarak ele alınacaktır. Van Gölü Havzası; Doğu Anadolu Bölgesi’nin doğusunda, Van Gölü’ne sularını döken akarsuların oluşturduğu kapalı havzaya denilmektedir. Bu havzada Van ve Bitlis ili yer almakta olup, Van’ın 3 tanesi Merkez ilçe olmak üzere toplam 13 ilçesi, Bitlis’in ise Merkez ilçesi dışında 6 ilçesi bulunmaktadır. Kapalı havzayı oluşturan coğrafik alan söz konusu illerin tüm ilçelerini kapsamasa da, bütünlük oluşturması açısından her iki ilin coğrafyasındaki tüm taşınmaz kültür varlıklarına yer verilecektir. Doğu Anadolu Bölgesi’nin öne çıkan ve birbiriyle komşuluğu bulunan Van ve Bitlis illerindeki taşınmaz kültür varlıkları, MÖ 4 binli yıllara kadar indirgense de, mimari açıdan günümüze gelebilen yapılar MÖ 9-6 yüzyıllar arasında Van (Tuşpa) başkentli devlet kuran Urartularla anlam kazandığı görülmektedir. Sonrasında; Pers, Makedonyalılar, Partlar, Roma-Bizans, Sasani, Abbasi, Ermeni, Selçuklu, İlhanlı, Eyyubi, Karakoyunlu, Osmanlılarla bu süreç devam ettirilmiştir. Makalenin içeriği; Giriş, Van Gölü Havzasının Coğrafik Tanımı ve Tarihsel Geçmişi, Taşınmaz Kültür Varlığı Kavramı ve Havzadaki Kültür Varlığı Potansiyeli, Havzadaki Taşınmaz Kültür Varlıklarından Seçme Örnekler, Değerlendirme ve Karşılaştırma ile Sonuç başlıklarından oluşmaktadır. Özetle; söz konusu bölgede bugüne kadar arkeoloji, sanat tarihi ve mimarlık bilim dallarınca ortaya çıkarılan farklı medeniyetlere ait taşınmaz kültür varlıkları potansiyeline güncel veriler oluşturmak ve bölge turizmine katkı sağlamak amaçlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Van Gölü
• Mimari
• Kültür Varlığı
• Türbe
• Cami
• Kilise.

HIGHLIGHTED EXAMPLES OF IMMOVABLE CULTURAL ASSETS IN THE VAN LAKE BASIN

Öz

In this article; the historical artefacts that constitute the Van Lake Basin and considered as immovable cultural assets and recorded (Registered) in Van province and its districts and Bitlis province and its districts will be discussed as a whole. Lake Van Basin is the closed basin formed by the streams that pour their water into Lake Van in the east of the Eastern Anatolia Region. Van and Bitlis provinces are located in this basin. Van has a total of 13 districts, 3 of which are the central district, and Bitlis has 6 districts other than the central district. Even though the geographical area forming the closed basin does not cover all districts of the provinces in question, all immovable cultural assets in the geography of both provinces will be included in order to create integrity. Although the immovable cultural assets in the prominent and neighbouring provinces of Van and Bitlis in the Eastern Anatolia Region are dated back to the 4th millennium BC, it is seen that the structures that have survived to the present day in terms of architecture gained significance with the Urartians who founded the state with the capital in Van (Tuşpa) between the 9th and 6th centuries BC. Afterwards, this process continued with the Persians, Macedonians, Parthians, Roman-Byzantine, Sassanid, Abbasid, Armenian, Seljuk, Ilkhanate, Ayyubid, Karakoyunlu and Ottomans. The content of the article consists of the following titles: Introduction, Geographical Definition and Historical Background of the Van Lake Basin, Concept of Immovable Cultural Asset and Potential of Cultural Asset in the Basin, Selected Examples of Immovable Cultural Asset in the Basin, Comparison, Evaluation, and Conclusion. In brief, our aim is to examine the potential of immovable cultural assets belonging to different civilizations that have been revealed in the region in question by the branches of archaeology, art history and architecture in the light of current data.

Anahtar Kelimeler

• Lake Van
• Architecture
• Cultural Heritage
• Tomb
• Mosque
• Church.

Kaynakça

1. Albayrak, P. (2018). Urartu Dini Mimarisi. Kafdağı, 3(1), ss. 31-51.
2. Arslan, K., & Yıldız, S. (2017) Akdamar Anıt Müzesi’nin (Kilisesi) Tarihsel Süreçleri ve Kültürel Miras Turizmi Açısından Önemi. Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 6(1), ss. 121-136.
3. Arslan, C. (2019). Ahlat Kazılarının Dünü-Bugünü. 21. Uluslararası Ortaçağ ve Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Sempozyumu Bildirileri, 13, ss. 199-214.
4. Aytekin, O. (1997). Van’dan Kaçırılan Tarih Hazineleri, Dünyada Van Dergisi. Van Valiliği Yayınları.
5. Aytekin, O. (2025). Van YYÜ Sanat Tarihi Bölümü Ve Sanat Tarihi Anabilim Dalının Otuzbeş Yıllık Tarihi Perspektifi. Eğitim Yayınları.
6. Aytekin, O. (2012). 2011 Van Depreminin Yöresindeki Kültür Varlıklarına Olan Etkisi Üzerine Bir Değerlendirme. Batman Üniversitesi Yaşam Bilimleri Dergisi, 1(1), ss. 1081-1090.
7. Bachman, W. (1913). Armennıen ve Kürdistan'da Kırchen und Moscheen. JC Hınrıchsche Buchhandlung.
8. Balta Avut, H., & Top, M. (2021). Van Gölü Havzası Ortaçağ Dönemi (12.-15. yy) Cami Plan Tipolojisi, XXIII. Kazılar ve Sanat Tarihi Araştırmaları. Trakya Üniversitesi Yayınları.

9. Baş, G. (2018). Bitlis Kalesi Arkeolojik Kazı Çalışmaları (2011-2015). Ege Yayınları.
10. Baş, G. (2013). Bitlis Kalesi’nin Mimari Dokusu Üzerine Bazı Yorumlar [Sözlü bildiri]. I. Uluslararası Ahlat-Avrasya Kültür Ve Sanat Sempozyumu, Bitlis, Türkiye.
11. Baş, G. (2023). Van Şehri Kazısı, Cumhuriyetin Birinci Yüzyılında Anadolu’da Türk Dönemi Arkeolojik Çalışmaları. Bireklam Arısı Yayınevi, ss.299-326.
12. Bekmez Yelen, A. (2023). Van Gölü Çevresindeki Kadın Türbeleri. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 13, 1561-1590.
13. Boran, A. (1997). Ahlat Taşı (Andezif Tüf). Vakıflar Dergisi, 26, ss. 363-372.
14. Buğrul, H. (2018). Gevaş Mezar Taşları Üzerindeki Kitabelerin Aynı Dönem Kırgız Epigrafisi ile Karşılaştırılması. Akdeniz Sanat Dergisi, 12(22), ss. 11-24.
15. Buğrul, H. (2023). Güroymak İnsan Figürlü Mezar Taşları Üzerine Bir Çalışma [Sözlü bildiri]. Cumhuriyetin 100. Yılında Uluslararası Tarih, Kültür, Dil ve Sanat Bağlamında Bitlis, Bitlis, Türkiye.
16. Cantay, G. (1988). Kervansaraylar, Mimarbaşı Koca Sinan: Yaşadığı Çağ ve Eserleri-I. Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları.
17. Çalış, E. (2024). Gevaş Selçuklu Mezarlığında Sürdürülen Restorasyon Çalışmaları (2022-2023 Dönemleri). Motif Akademy, 17(48), ss. 2316-2333.
18. Çalış, E. (2023). Türk İslam Mezar Geleneğinde Gevaş Selçuklu Mezarlığı. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1(62), ss. 53-73.
19. Çalış, E. & Özbek, G. (2025). Kültürel Miras Alanlarının Yorumlanması: Gevaş Selçuklular Mezarlığı Örneği. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 29, ss. 478-495.
20. Dişli, G., & Günel, G. (2020). Türkiye’de Gayrimenkul Eski Eserler Anıtlar Yüksek Kurulunun Oluşumu ve Kararlarının Günümüz İlke Kararlarıyla Kıyaslanması. GRID-Mimarlık Planlama ve Tasarım Dergisi, 3(1), ss. 2-27.
21. Ertan Çelik, Ç. (2011). Bitlis Güroymak’taki Tarihi Mezar Taşları [Yüksek Lisans Tezi, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
22. Gelişkan, N. N. (2021). Matrakçı Nasuh Gözüyle Bitlis Kervansarayları: El-Aman Hanı Örneği. Socrates Journal of Interdisciplinary Social Studies, 7(10), ss. 51-65
23. Karaca, Y. (2004) Doğu Anadolu Bölgesi Hıristiyan Dini Mimarisinde Jamaton Yapıları [Yayınlanmamış Doktora Tezi] Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi.
24. Karaca, Y. (2007). Bitlis Değirmenaltı Köyü Saint Anania Manastırı. Bitlis Valiliği Yayınları.
25. Karaca, Y. (2011). Bitlis Saint Jean Manastırı (Porayvank) ve İki Nefli Jamatunlar Üzerine Bir Değerlendirme. Ahlat Belediyesi Kültür Yayınları.
26. Karaca, Y. (2017). Van Yedikilise Manastırı (Varagavank) Mimari Plastik Süslemelerdeki Kuş Figürleri. Sakarya Üniversitesi Yayınları.
27. Karaca, Y. (2023). Van Çatak İlçesinde Bilinmeyen Çılga (Çıçan) Kilisesi. Uluslararası Sanat ve Estetik Dergisi, 6(12), ss. 61-101.
28. Karaca, Y., & Şan, H. (2024). Van Müzesi’nde Bulunan Misyonerlere Ait İki Mezar Taşı ve Düşündürdükleri. JATOS, 5(2), ss. 199-208
29. Karahan, R.. Tekin, R., Kulaz, M., Reisoğlu, S., vd. (2019). Ahlat Selçuklu Meydan Mezarlığı ve Mezar Taşları. Uzun Dijital Baskı Merkezi.
30. Karahan, R., & Reisoğlu, S. (2021). Ahlat Meydan Mezarlığı Kadılar Bölümü Mezar Taşları. Doğu Anadolu Kalkınma Ajansı Yayınları.
31. Karamağaralı, B. (1992). Ahlat Mezar Taşları. Kültür Bakanlığı Yayınları.
32. Karasu, Y., E. (2024). Ortaçağ’dan Geç Osmanlı Dönemine Kadar Bitlis Kalesi Sırlı Seramikleri. Selçuk Türkiyat, 63, ss. 375-405.
33. Karasu, Y. E.-Ercek, M. (Bitlis Kalesi Kazısı, Cumhuriyetin Birinci Yüzyılında Anadolu’da Türk Dönemi Arkeolojik Çalışmaları. Bireklam Arısı Yayınevi, ss.409-422.
34. Kaya, F., Cankül, D., Demirci, B. (2013). Türkiye’nin Önemli İnanç Turizmi Merkezlerinden Biri: Akdamar Kilisesi. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Sosyal Ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 15(24), ss. 13-24.
35. Kılıç, Orhan (2021). Doğu Serhaddinin Kilidi Van 16.-18. Yüzyıllar. Van Büyükşehir Belediyesi Başkanlığı Yayınları
36. Konyar, E. (2018). Yüksek Yaylanın Başkenti Van-Tuşpa. Homer Kitabevi ve Yayıncılık.
37. Korkut, T. (2021). Yunus (Yonah/Jonah) Peygamberin Sahnelendiği İki Örnek Hahuli Ve Akdamar Kilisesi. Eğitim Kitabevi.
38. König, F., W. (1955). Handbuch der chaldischen Inschriften. Archiv für Orientforschung, Benefit 8, Graz.
39. Kulaz, M.-Günay, E. (2023). Eski Ahlat Şehri Ve Selçuklu Meydan Mezarlığı Kazısı, Cumhuriyetin Birinci Yüzyılında Anadolu’da Türk Dönemi Arkeolojik Çalışmaları. Bireklam Arısı Yayınevi, ss.281-296.
40. Ölmez, A. (2014). Ölüm ve Zulmün Üç Hali: Birinci Dünya Savaşında Bitlis Cephesi. Akademik İncelemeler Dergisi, 9(2), ss. 1-22.
41. Öztürk, Ş., Biber, H., Çavuşoğlu, R., Karaca, Y. (2006). Akdamar Kilisesi Restorasyon ve Kazı Çalışmaları. Mimarlık, 1(1), ss. 60-65.
42. Öztürk, Ş. (2020). Van Hüsrev Paşa Külliyesi Camii Koruma ve Onarım Çalışmaları. Turkish Studies, 15(2), ss. 1237-1268.
43. Pektaş, K. (2001). Bitlis Tarihi Mezarlıkları Ve Mezar Taşları. Kültür Bakanlığı Yayınları.
44. Pektaş, K. (2009). Bitlis Kalesi Kazısı 2007 Yılı Çalışmaları, 30. Kazı Toplantısı: 4. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
45. Salvini, M. (2006). Urartu Tarihi ve Kültürü (Çev. Belgin Aksoy). Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
46. Selvi, H. (2024), Van’ın Rus İşgalinden Kurtuluşu ve Ermenilerin Van’da Yaptığı Katliam (1918), htttps: ttk.gov.tr., 11, ss. 25-40.
47. Sözen, M. (1981). Anadolu’da Akkoyunlu Mimarisi. Türkiye Turing Ve Otomobil Kurumu Yayınları.
48. Şen, K. (2018). Bitlis Ulu Camii Ve Bitlis Kalesine Ait İki Önemli Kitabe. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi (ASEAD), 5(10), ss. 147-156.
49. Top, M. (1998). Hoşap’taki Mahmudi Beylerine Ait Mimari Eserler. Kültür Bakanlığı Yayınları.
50. Top, M. (1999). Erciş Zortul Kümbeti. Dünyada Van Dergisi, 16, ss. 23-26.
51. Top, M. (2010). Van Gölü Havzasındaki Ortaçağ ve Osmanlı Kaleleri, Savunma Hatlarından Yaşam Alanlarına Kaleler. Bursa Kitaplığı yayınları.
52. Top, M. (2014). Selçuklularda Kümbet Geleneği ve Ahlat Kümbetleri [Sözlü bildiri]. Bitlis, Türkiye
53. Uluçam, A. (2000). Ortaçağ Ve Sonrasında Van Gölü Çevresi Mimarlığı-I. Kültür Bakanlığı Yayınları.
54. Uluçam, A. (2000). Eski Erciş-Çelebibağı Mezarlığı Ve Mezar Taşları. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
55. Uluçam, A. (2002). Ortaçağ ve Sonrasında Van Gölü Çevresi Mimarlığı-II. Kültür Bakanlığı Yayınları.
56. Uluçay, S. (2012), El Aman Hanı Ve Köse Hüsrev Paşa Üzerine Bir Değerlendirme. BEU SBE Dergisi, 1(1), ss. 70-83.
57. Ülkü, C., & Yeğin, M. (2017). 11.-12.YY. Camilerinde Avlu/Bitlis Ulu Camisi’nde Yeni Bulunan Avlu. Sobider, 4(17), ss. 17-37.
58. Yücel, Ç., Kaçar, B., Çerioğlu, B. (2023). Bitlis ve Çevresinde Yer Alan Urartu Dönemine Ait Kale ve Kaya Mezarları. Eren Dergisi, 2(3), ss. 10-22.
59. Van 2006 Kültür ve Turizm Envanteri, İstanbul, 2006, 13-313.