The Çintemani Motif in Traditional Turkish Handicrafts: An Examination of Examples from the Ottoman Period

Öz

The çintemani motif occupies a significant place in Turkish art both aesthetically and symbolically, representing a deeply rooted ornamental element whose origins can be traced back to Central Asian cultures. This study examines the çintemani motif, widely employed in Ottoman traditional Turkish arts, as not merely a decorative element but also as a symbolic visual language associated with concepts of power, sovereignty, legitimacy, and protection. Interpretations in the existing literature that attribute the origin of the motif primarily to Buddhist and Far Eastern traditions have been reconsidered in light of Ottoman archival documents, written sources, and artistic works. The principal argument of this study is that the ornament referred to as “çintemani” in Ottoman art derives from leopard spots and pelengî (tiger skin) patterns, constituting a decorative system embedded with local and ideological meanings. Within the scope of the study, examinations conducted on tiles, ceramics, textiles, woven fabrics, woodwork, metalwork, miniatures, illumination, leather, and stone artifacts reveal that the çintemani motif demonstrates an interdisciplinary continuity across Ottoman traditional arts. The extensive use of the motif, particularly on objects of power and representation produced in palace workshops—such as kaftans, thrones, shields, and decorative tughras—indicates its close association with notions of rulership and imperial symbolism. Furthermore, the presence of the çintemani motif on objects intended for daily use suggests that the visual language of authority extended into the broader social sphere through material culture. This study demonstrates that the çintemani motif in Ottoman traditional arts functioned not only as an ornamental element, but also as a consciously preferred visual language carrying strong symbolic meanings, and it reevaluates the position of the motif within Ottoman traditional arts through a holistic perspective.

Anahtar Kelimeler

• Handicrafts
• Ottoman
• Chintamani
• Motif
• Decoration.

Geleneksel Türk El Sanatlarında Çintemani Motifi: Osmanlı Dönemi Örnekleri Üzerine Bir İnceleme

Öz

Çintemani motifi, Türk sanatında hem estetik hem de sembolik açıdan önemli bir yere sahip olup kökeni Orta Asya kültürlerine kadar uzanan köklü bir bezeme unsurudur. Bu çalışma, Osmanlı dönemi geleneksel Türk el sanatlarında yaygın olarak kullanılan çintemani motifini, bir süsleme öğesi olmasının yanı sıra; güç, hâkimiyet ve koruyuculuk kavramlarıyla ilişkilenen sembolik bir anlatım dili çerçevesinde ele almaktadır. Motifin kökenine ilişkin literatürde öne sürülen Budist ve Uzak Doğu merkezli yorumlar, Osmanlı arşiv belgeleri, yazılı kaynaklar ve sanat eserleri ışığında yeniden değerlendirilmiştir. Araştırmanın temel savı, Osmanlı sanatında “çintemani” olarak adlandırılan bezemenin pars beneği ve pelengî (kaplan postu) desenlerinden türeyen, yerel ve ideolojik anlamlar taşıyan bir süsleme sistemi olduğudur. Çalışma kapsamında çini, seramik, tekstil, dokuma, ahşap, maden, minyatür, tezhip, deri ve taş eserler üzerinde gerçekleştirilen incelemeler, çintemani motifinin Osmanlı geleneksel el sanatlarında disiplinler arası bir süreklilik gösterdiğini ortaya koymaktadır. Motifin özellikle saray atölyelerinde üretilen kaftanlar, tahtlar, kalkanlar ve tezyinî tuğralar gibi iktidar ve temsil nesnelerinde yoğun biçimde kullanılması, onun devlet anlayışı ve hükümdarlık sembolizmiyle yakından ilişkili bir anlam dünyasına sahip olduğunu göstermektedir. Öte yandan, gündelik kullanım nesnelerinde de çintemani motifine yer verilmesi, iktidar söyleminin görsel kültür aracılığıyla toplumsal alana yayıldığını düşündürmektedir. Bu çalışma, çintemani motifinin Osmanlı dönemi geleneksel el sanatlarında yalnızca süsleyici bir unsur olarak kullanılmadığını; bilinçli biçimde tercih edilen ve güçlü sembolik anlamlar taşıyan bir görsel dil niteliği taşıdığını ortaya koymakta, motifin Osmanlı dönemi geleneksel el sanatları içerisindeki yerini bütüncül bir yaklaşımla değerlendirmektedir.

Anahtar Kelimeler

• El Sanatları
• Osmanlı
• Çintemani
• Motif
• Süsleme.

Destekleyen Kurum

Yoktur.

Etik Beyan

Etik beyana gerek yoktur.

Teşekkür

Yoktur.

Kaynakça

1. Akkaya, D. (2007). İstanbul Topkapı Sarayı’nda bulunan kaftan kumaşlarındaki motif, desen ve kompozisyon özellikleri (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
2. Altıner, H. (2023). Topkapı Sarayı Müzesi’ndeki XV. ve XVI. yüzyıllara ait padişah kaftan desenlerinin tezyinat yönünden değerlendirilmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul.
3. Arık, R. (2000). Kubad Abad Selçuklu sarayı ve çinileri. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
4. Arseven, C. E. (1950). Sanat ansiklopedisi (Cilt 1). İstanbul.
5. Aslanapa, O. (2005). Türk halı sanatının bin yılı. İstanbul: İnkılap Kitabevi.
6. Aslanapa, O. (2010). Türk halılarında hayvan postu motifleri. Fuad Köprülü Armağanı içinde. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
7. Atasoy, N. ve Raby, J. (1989). İznik: The Pottery of Ottoman Turkey. London: Alexandra Press.
8. Atasoy, N., Denny, W. B., Mackie, L. W., & Tezcan, H. (2001). İpek: Osmanlı dokuma sanatı. İstanbul: TEB İletişim ve Yayıncılık.

9. Atasoy, N. (2020). Kaftan. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (ss. 709–710). İstanbul: TDV Yayınları.
10. Atıl, E. (1986). Süleymannâme: The illustrated history of Süleyman the Magnificent. New York: National Gallery of Art.
11. Barışta, Ö. (1988). Türk el sanatları. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
12. Barışta, Ö. (2002). Timur beneği ve Anadolu’dan bazı örnekler. Prof. Dr. Haluk Karamağaralı Armağanı içinde. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
13. Birol, İ., & Derman, Ç. (2012). Türk tezyini sanatlarında motifler. İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı.
14. Canseven, M. (2018). Arifî’nin Süleymannâmesi’ndeki taht tasvirleri (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Denizli.
15. Demir Tosunoğlu, E. (2023). 16. yüzyıl İznik çini sanatında yemek ve servis kaplarının incelenmesi. Ankara: İKSAD Yayınevi.
16. Denny, W. (1982). Textiles. Y. Petsopoulos (Ed.), Tulips, arabesques & turbans: Decorative arts from the Ottoman Empire içinde (ss. 17–73). New York: Abbeville Press.
17. Doğanay, A. (2000). Eyüp Sultan haziresi ve civarındaki kabir bezemelerinde benek (çintemani–körklemöncük) nakışı üzerine. Tarihi, Kültürü ve Sanatıyla IV. Eyüp Sultan Sempozyumu Bildirileri içinde (ss. 340–349).
18. Doğanay, A. (2004). Türk sanatında pelengî ve şâhî benek nakışları ya da çintemani yanılgısı. Dîvân: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, (17), 193–218.
19. Doğanay, A. (2012). Tezyinat. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 41, ss. 79–83). İstanbul: TDV Yayınları.
20. Erdem, S. (1988). Alemin tarihçesi ve monçuk, hilâl boynuz alemlerin menşeleri üzerine. Sanat Tarihi Araştırmaları Dergisi, 1(3), 103–117.
21. Erdoğan, S. (2009). The Nakkaşhane.
22. Esin, E. (2004). Orta Asya’dan Osmanlı’ya Türk sanatında ikonografik motifler. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
23. Gül, S. (2017). İstanbul Şehzade Mehmed Camii haziresinde bulunan bir grup sandukalı mezar taşı üzerinde görülen bezemeler. Geleneksel Türk Mezar Taşları I. Ulusal Sempozyumu Bildirileri içinde (24–26 Mart 2017). Kayseri: Erciyes Üniversitesi Yayınları.
24. Katıldı, N. (2019). İstanbul Türk ve İslam Eserleri Müzesi’nde yer alan rahleler (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Van.
25. Kazazoğlu, E. (2019). XVI. yüzyıl söğüt kalkanlarının günümüz tezhip sanatına yansımaları (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü, İstanbul.
26. Köse, F. ve Şahin, C. (2022). Çintemani motifinin 21. yüzyıl tezhip eserlerinde kullanımı. Digital International Journal of Architecture Art Heritage, 1(2), 131–156.
27. Kütükoğlu, M. S. (1983). Narh defteri. İstanbul.
28. Merçil, E. (2010). Taht. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 39, ss. 434–436). İstanbul: TDV Yayınları.
29. Mülayim, S. (1992). Beylerbeyi Cami ve Külliyesi. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 6, ss. 75–77). İstanbul: TDV Yayınları.
30. Nefes, E., Can, Y., Gün, R., & Çelik, B. (2016). Ankara Vakıf Eserleri Müzesi’nde Samsun camilerinden derlenmiş tarihi halılar. Dinbilimleri Journal, 16(3).
31. Okumura, S. (1998). Çintemani motifinin kökenleri, gelişimi ve kullanım alanları (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Marmara Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü, İstanbul.
32. Öney, G. (1988). Anadolu Selçuklu mimari süslemesi ve el sanatları. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
33. Öney, G. (2008). Selçuklu figür dünyası. D. Kuban (Ed.), Selçuklu çağında Anadolu sanatı içinde (ss. 411–428). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
34. Paquin, G. (1992). Cintamani. Hali, (64), 104–119.
35. Pınarbaşı, S. Ö. (2004). Çağlar boyu tahtın simgesel anlamları ışığında Türk tahtları (Yayın No. 447). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
36. Raby, J., & Allan, J. (1982). Metalwork. Y. Petsopoulos (Ed.), Tulips, arabesques & turbans: Decorative arts from the Ottoman Empire içinde (ss. 17–73). New York: Abbeville Press.
37. Rogers, J. M., Tezcan, H., & Delibaş, S. (1986). Topkapı textiles: Topkapı Sarayı Museum. Tokyo: Verlag NZZ.
38. Sarul, Y. (2025). Topkapı Sarayı Müzesi Koleksiyonlarındaki 16. ve 17 Yüzyıl Ayakkabı Örneklerinde Görülen Motif ve Desenler, (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul Nişantaşı Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, İstanbul.
39. Saat, A. (2008). İstanbul selâtin camilerindeki vaaz kürsüleri (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya. Sözen, M., & Tanyeli, U. (2014). Sanat kavram ve terimleri sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi.
40. Şahin, S. (2009). Türk ve İslam Eserleri Müzesi: Emevîler’den Osmanlı’ya 13 asırlık ihtişam. İstanbul: Kaynak Yayınları.
41. Tarcan, Y. (1988). 16. yüzyıl maden sanatı. Z. Sönmez (Ed.), Mimar Sinan dönemi Türk mimarlığı ve sanatı içinde (ss. 361–367). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
42. Tekin, B. B. (2011). Çintemani Üç Noktanın Asya’dan Osmanlı Sanatına Yolculuğu. Antikdekor Dergisi, 127, 108-114.
43. Tezcan, H. (1997). Osmanlı saray pabuçları. P Sanat Kültür Antika Dergisi, 5, 92-103.
44. Tekin, B. B. (2012). Arifî Süleymannâmesi’nde kaftan tasvirleri: Kanuni dönemi dokumaları hakkında bir değerlendirme. Zeitschrift für die Welt der Türken / Journal of World of Turks, 4(2), 167–191.
45. Tekiner, F. (2022). 15. ve 20. yüzyıllar arasında yapılmış tuğra tezhiplerinin renk, motif ve tasarım açısından incelenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü, İstanbul.
46. Yıldırım, Y. A. (2009). Ottoman decorative arts. Ankara: Republic of Turkey Ministry of Culture and Tourism.
47. Yurt, D. (2018). Osmanlı kumaş sanatında çintemani motifinin biçimsel evreleri (Sanatta yeterlik tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü, İzmir.
48. https://www.britishmuseum.org/collection/object/W_1878-1230-466 (Erişim: 15.11.2025)
49. https://islamicart.museumwnf.org/database_item.php?id=object;EPM;us;Mus21;13; (Erişim Tarihi: 09.11.2025)
50. https://islamicart.museumwnf.org/database_item.php?id=object;ISL;tr;Mus01;27;en (Erişim Tarihi: 02.11.2025)